Kladistika
Кладистика (юнонча κλάδος клáдос — «тармоқ»)[1] — биологик таснифлашга ёндашув бо'либ, унда организмлар энг яқин умумий аждод ҳақидаги фаразларга асосланган ҳолда гуруҳларга («кладалар»га) тоифаланади. Фараз қилинган муносабатлар учун далил, одатда, узоқроқ гуруҳлар ва аждодларда мавжуд бо'лмаган умумий ҳосила белгилар (синапоморфиялар) ҳисобланади. Бироқ, эмпирик нуқтайи назардан, умумий аждодлар — бу белгилар ҳолати кузатилиши мумкин бо'лган таксонларнинг о'заро муносабатлари то'г'рисидаги кладистик фаразга асосланган хулосалардир. Назарий жиҳатдан, со'нгги умумий аждод ва унинг барча авлодлари (минимал) кладани ташкил қилади. Муҳими шундаки, барча авлодлар о'зларининг қамраб олувчи аждодий кладасида қоладилар. Масалан, агар «чувалчанглар» ёки «балиқлар» атамалари қат'ий кладистик доирада ишлатилса, бу атамалар инсонларни ҳам о'з ичига олган бо'лар эди. Ушбу атамаларнинг аксарияти одатда кладистикадан ташқарида парафилетик тарзда, масалан, 'даража' (инглизча: граде) сифатида ишлатилади. Айниқса, қирилиб кетган турларни о'з ичига олганда, уларни аниқ белгилаш самарасиздир. Радиация (нурланиш) бифуркация орқали янги субкладаларнинг пайдо бо'лишига олиб келади, аммо амалда жинсий дурагайлаш (гибридизация) жуда яқин қариндош гуруҳларни хиралаштириши мумкин.[2][3][4][5]
Фараз сифатида, клада фақат ба'зи гуруҳлар аниқ чиқариб ташланган тақдирдагина рад этилиши мумкин. Кейинчалик ма'лум бо'лишича, чиқариб ташланган гуруҳ аслида гуруҳнинг со'нгги умумий аждодидан келиб чиққан ва шу тариқа гуруҳ ичида пайдо бо'лган («Келиб чиққан» ибораси чалг'итувчи ҳисобланади, чунки кладистикада барча авлодлар аждодий гуруҳ ичида қолади). Фақат ҳақиқий кладаларни сақлаб қолиш учун, гуруҳнинг шу тарзда парафилетик эканлиги аниқланганда, ё чиқариб ташланган гуруҳлар кладага киритилиши керак ёки гуруҳ бекор қилиниши лозим.[6]
Кейинги муҳим (масалан, ҳозирги замон) қардош гуруҳгача бо'лган ажралишгача (дивергенсия) бо'лган тармоқлар кладанинг о'зак гуруҳлари ҳисобланади, аммо қоида тариқасида ҳар бир даража мустақил бо'либ, унга о'зига хос ном берилиши керак. То'лиқ бифуркацияланган дарахт учун дарахтга гуруҳ қо'шиш қо'шимча (номланган) клада ва о'ша тармоқда янги даражани қо'шишни англатади. Хусусан, қирилиб кетган гуруҳлар ҳам бошқа гуруҳларнинг ҳақиқий аждоди топилган-топилмаганлигини фарқламасдан, ҳар доим ён тармоққа жойлаштирилади.
Кладистика усуллари ва номенклатураси биологиядан ташқари бошқа фанларда ҳам қо'лланилган (Қаранг: филогенетик номенклатура).
Кладистика натижалари таксономия учун қийинчилик туг'дирмоқда, чунки о'рнатилган гуруҳларнинг даражаси ва (туркум-) номланиши номувофиқ бо'либ чиқиши мумкин.
Ҳозирги вақтда кладистика организмларни таснифлашда энг кенг тарқалган усул ҳисобланади.[7]
Тарихи



Кладистик таҳлилда қо'лланиладиган дастлабки усуллар ва таксономия мактаби германиялик энтомолог Вилли Ҳенниг ишлари асосида шаклланган бо'либ, у буни филогенетик систематика деб атаган (бу унинг 1966-йилги китобининг номи ҳамдир); аммо «кладистика» ва «клада» атамалари бошқа тадқиқотчилар томонидан оммалаштирилган. Асл ма'нода кладистика филогенетик таҳлилда қо'лланиладиган ма'лум бир усуллар то'пламини англатади, гарчи ҳозирда у ба'зан бутун соҳага нисбатан ҳам ишлатилади.[8]
Ҳозирги кунда кладистик усул деб аталадиган ёндашув дастлаб 1901-йилда Питер Чалмерс Митчеллнинг қушларга оид асарида пайдо бо'лган[9][10] ва кейинчалик 1921-йилда Роберт Жон Тиллярд (ҳашаротлар учун),[11] ҳамда 1943-йилда В. Симмерман (о'симликлар учун) томонидан қо'лланилган.[12] «Клада» атамаси 1940-йилда Люсиэн Квено томонидан таклиф этилган бо'либ, 1958-йилда Жулиан Хаксли томонидан исте'молга киритилган,[13] «кладогенез» 1958-йилда,[14] «кладистик» 1960-йилда Артур Кейн ва Харрисон томонидан,[15] «кладист» (Ҳенниг мактаби тарафдори учун) 1965-йилда Эрнст Майр томонидан,[16] «кладистика» эса 1966-йилда жорий этилган.[14] Ҳенниг о'з ёндашувини «филогенетик систематика» деб атаган. Унинг дастлабки та'рифи пайдо бо'лганидан то 1970-йилларнинг охиригача кладистика систематикага аналитик ва фалсафий ёндашув сифатида фенетика ва шунингдек, эволуцион таксономия билан рақобатлашган. О'ша пайтда фенетика рақамли таксономлар Питер Снит ва Роберт Сокал томонидан, эволуцион таксономия эса Эрнст Майр томонидан ҳимоя қилинган.[17]
Дастлаб моҳиятан Вилли Ҳенниг томонидан 1950-йилда нашр этилган китобда баён этилган бо'лса-да, кладистика 1966-йилда инглиз тилига таржима қилинмагунча кенг тарқалмаган (Леwин 1997). Бугунги кунда кладистика морфологик ма'лумотлардан филогенетик дарахтларни ҳосил қилишнинг энг оммабоп усули ҳисобланади.
1990-йилларда самарали полимераза занжир реаксияси (ПCР) усулларининг ривожланиши кладистик усулларни организмларнинг биокимёвий ва молекуляр генетик белгиларига нисбатан қо'ллаш имконини берди. Бу эса филогенетика учун мавжуд бо'лган ма'лумотлар ҳажмини кескин кенгайтирди. Шу билан бирга, кладистика эволуцион биологияда тез оммалашди, чунки компютерлар организмлар ва уларнинг белгилари ҳақидаги катта ҳажмдаги ма'лумотларни қайта ишлаш имкониятини яратди.
Методология
Кладистик усул ҳар бир умумий белги ҳолатининг о'згаришини гуруҳлаш учун потенсиал далил сифатида талқин қилади. Синапоморфиялар (умумий, ҳосила белги ҳолатлари) гуруҳлаш далили сифатида қаралади, симплезиоморфиялар (умумий аждодий белги ҳолатлари) эса бундай эмас. Кладистик таҳлил натижаси кладограмма — филогенетик муносабатларнинг энг яхши фаразини ифодаловчи дарахцимон диаграмма (дендрограмма) ҳисобланади.[18] Гарчи ан'анавий равишда бундай кладограммалар асосан морфологик белгилар асосида тузилган ва дастлаб қо'лда ҳисобланган бо'лса-да, ҳозирги кунда филогенетик таҳлилларда генетик секвенлаш ма'лумотлари ва ҳисоблаш филогенетикаси кенг қо'лланилмоқда. Ко'пгина филогенетиклар парсимония (тежамкорлик) мезонидан воз кечиб, белги ҳолати о'згаришининг янада «мураккаб», аммо камроқ тежамкор эволуцион моделларини афзал ко'ришмоқда. Кладистларнинг та'кидлашича, ушбу моделлар оқланмаган, чунки улар ҳақиқий эмпирик ма'лумотлар то'пламидан ко'ра «ҳақиқийроқ» ёки «то'г'рироқ» натижаларни олиши ҳақида ҳеч қандай далил ё'қ.[19]
Ҳар бир кладограмма ма'лум бир усул билан таҳлил қилинган муайян ма'лумотлар то'пламига асосланади. Ма'лумотлар то'пламлари молекуляр, морфологик, этологик[20] ва/ёки бошқа белгилар ҳамда оператив таксономик бирликлар (ОТБ) ро'йхатидан иборат жадваллардир. ОТБлар генлар, индивидлар, популяциялар, турлар ёки монофилетик деб тахмин қилинган каттароқ таксонлар бо'лиши мумкин ва шунинг учун улар барчаси биргаликда битта катта кладани ташкил этади; филогенетик таҳлил ушбу клада ичидаги тармоқланиш қонуниятини аниқлайди. Турли хил ма'лумотлар то'пламлари ва турли усуллар, юқорида айтиб о'тилган тахминларнинг бузилишини ҳисобга олмаганда ҳам, ко'пинча турли хил кладограммаларга олиб келади. Қайси бири то'г'ри бо'лиш эҳтимоли юқорилигини фақат илмий тадқиқотлар ко'рсатиши мумкин.Яқин вақтгача, масалан, қуйидаги каби кладограммалар тошбақалар, калтакесаклар, тимсоҳлар ва қушлар о'ртасидаги аждодий муносабатларнинг аниқ ифодаси сифатида қабул қилинган:[21]
▼
|
| ||||||||||||||||||
Агар ушбу филогенетик фараз то'г'ри бо'лса, унда тошбақалар ва қушларнинг со'нгги умумий аждоди (▼ белгиси яқинидаги тармоқда) калтакесаклар ва қушларнинг со'нгги умумий аждодидан (♦ яқинида) олдинроқ яшаган. Бироқ, ко'пчилик молекуляр далиллар қуйидагига о'хшаш кладограммаларни ҳосил қилади:[22]
Диапсида ♦
|
| ||||||||||||||||||
Агар бу аниқ бо'лса, унда тошбақалар ва қушларнинг со'нгги умумий аждоди калтакесаклар ва қушларнинг со'нгги умумий аждодидан кейинроқ яшаган. Кладограммалар эволуцион тарихни тасвирлашда бир-бирини инкор этувчи иккита фаразни ко'рсатганлиги сабабли, улардан ко'пи билан биттаси то'г'ри бо'лади.

О'нгдаги кладограмма барча приматларнинг (жумладан, лемурлар ва лорилар каби стрепсирринларнинг) умумий аждодга эга эканлиги ҳақидаги ҳозирги умумий қабул қилинган фаразни ифодалайди; уларнинг барча авлодлари примат бо'лган ёки ҳисобланади ва шунинг учун улар битта кладани ташкил қилади. Приматлар кладасининг номи шунинг учун тан олинган. Приматлар ичида барча антропоидлар (маймунлар, одамсимон маймунлар ва одамлар) умумий аждодга эга деб тахмин қилинади ва улар Антҳропоидеа деб аталадиган кладани ташкил қилади. «Просимианлар» (ярим маймунлар) эса, аксинча, парафилетик таксонни ҳосил қилади. Просимии номи филогенетик номенклатурада ишлатилмайди, чунки у фақат кладаларни номлайди; бунинг о'рнига «просимианлар» Стрепсирҳини ва Ҳаплорҳини кладаларига бо'линади, иккинчиси Тарсииформес ва Антҳропоидеа гуруҳларини о'з ичига олади.
Лемурлар ва узуноёқлар (тарсиялар) инсонларга яқин қариндошдек туюлиши мумкин (эволуцион дарахтда инсонларга яқинлиги ма'носида). Бироқ, узуноёқ нуқтайи назаридан қаралганда, инсонлар ва лемурлар худди шу ма'нода бир-бирига яқин ко'ринган бо'лар эди. Кладистика барча тармоқларга (сақланиб қолган ёки қирилиб кетган) бир хил муносабатда бо'либ, нейтрал ёндашувни талаб қилади. Шунингдек, у гуруҳлар о'ртасидаги аниқ тарихий муносабатлар то'г'рисида баёнотлар беришга ва топилмаларни ҳаққоний ҳисобга олишга мажбур қилади.
Белги ҳолатлари терминологияси
Ҳенниг томонидан киритилган қуйидаги атамалар гуруҳлар о'ртасидаги умумий ёки фарқловчи белги ҳолатларини аниқлаш учун ишлатилади:[23][24][25]
- Плезиоморфия («яқин шакл») ёки аждодий ҳолат — бу таксон о'з аждодларидан сақлаб қолган белги ҳолати. Бир-бирининг ичига жойлашмаган икки ёки ундан ортиқ таксон плезиоморфияга эга бо'лса, бу Симплезиоморфия (сйн- — «биргаликда») дейилади. Симплезиоморфиялар ушбу белги ҳолатини намоён қилувчи таксонлар яқин қариндош эканлигини англатмайди. Масалан, Рептилиа (судралиб юрувчилар) ан'анавий равишда (бошқа хусусиятлар қаторида) совуққонлик (я'ни, тана ҳароратини доимий юқори даражада ушлаб турмаслик) билан тавсифланади, қушлар эса иссиқ қонлидир. Совуққонлик ан'анавий судралиб юрувчилар ва қушларнинг умумий аждодидан мерос бо'либ о'тган плезиоморфия ва шунинг учун тошбақалар, илонлар ва тимсоҳлар (ва бошқалар) учун симплезиоморфия бо'лганлиги сабабли, бу тошбақалар, илонлар ва тимсоҳлар қушларни о'з ичига олмайдиган кладани ташкил этишини англатмайди.
- Апоморфия («алоҳида шакл») ёки ҳосила ҳолат — бу янгилик (инновация)дир. Ундан кладани ташхислаш ёки ҳатто филогенетик номенклатурада клада номини аниқлаш учун фойдаланиш мумкин. Алоҳида таксонларда (ягона турда ёки ма'лум бир филогенетик таҳлилда ягона терминал шох билан ифодаланган гуруҳда) ҳосила бо'лган белгилар Аутапоморфия (ауто- — «о'зи») деб аталади. Аутапоморфиялар гуруҳлар о'ртасидаги муносабатлар ҳақида ҳеч нарса англатмайди; кладалар синапоморфиялар (сйн- — «биргаликда») орқали аниқланади (ёки белгиланади). Масалан, умуртқалиларда Ҳомо сапиэнс бармоқлари билан гомологик бо'лган бармоқларнинг мавжудлиги синапоморфиядир. Тетраподларни Ҳомо сапиэнсникига о'хшаш бармоқларга эга бо'лган биринчи умуртқали ҳайвон ва унинг барча авлодлари сифатида ажратиб ко'рсатиш мумкин (апоморфияга асосланган филогенетик та'риф).[26] Муҳими шундаки, бармоқлари бо'лмаган илонлар ва бошқа тетраподлар барибир тетраподлар ҳисобланади: амниотик тухумлар ва диапсид бош суяклари каби бошқа белгилар уларнинг бизники билан гомологик бармоқларга эга бо'лган аждодлардан келиб чиққанлигини ко'рсатади.
- Агар белги ҳолати икки ёки ундан ортиқ организмда мавжуд бо'либ, лекин уларнинг умумий аждодида ёки организмлардан бирига олиб борувчи чизиқдаги кейинги аждодда ё'қ бо'лса, бу ҳолат гомопластик ёки «Гомоплазия намунаси» ҳисобланади. Демак, у конвергенсия ёки реверсия орқали ривожланган деб хулоса қилинади. Сутемизувчилар ҳам, қушлар ҳам доимий юқори тана ҳароратини сақлаб туришга қодир (я'ни улар иссиқ қонли). Бироқ, уларнинг муҳим хусусиятларини тушунтириб берувчи қабул қилинган кладограмма шуни ко'рсатадики, уларнинг умумий аждоди ушбу белги ҳолатига эга бо'лмаган гуруҳга мансуб бо'лган, шунинг учун бу ҳолат икки кладада мустақил равишда ривожланган бо'лиши керак. Иссиқ қонлилик алоҳида сутемизувчилар (ёки каттароқ клада) ва қушларнинг (ёки каттароқ клада) синапоморфиясидир, аммо бу икки кладани о'з ичига олган ҳар қандай гуруҳнинг синапоморфияси эмас. Ҳеннигнинг ёрдамчи тамойили[27] шуни та'кидлайдики, умумий белги ҳолатлари, агар бошқа далиллар билан инкор этилмаса, гуруҳлаш учун далил сифатида ко'риб чиқилиши керак; шу тариқа, гуруҳ а'золари о'ртасидаги ба'зи хусусиятларнинг гомоплазияси фақат ушбу гуруҳ учун филогенетик фараз о'рнатилгандан кейингина аниқланиши мумкин.
Плезиоморфия ва апоморфия атамалари нисбий бо'либ, уларнинг қо'лланилиши гуруҳнинг дарахтдаги о'рнига бог'лиқ. Масалан, тетраподлар клада ташкил этиш-этмаслигини ҳал қилишда, то'рт оёққа эга бо'лиш Тетрапода ичига киритиладиган энг дастлабки таксонларнинг синапоморфияси эканлиги муҳим савол ҳисобланади: барча дастлабки Тетрапода а'золари то'рт оёқни умумий аждоддан мерос қилиб олганми, бошқа умуртқалилар эса ё'қми (ёки ҳеч бо'лмаганда гомологик тарзда эмасми)? Аксинча, қушлар каби тетраподлар ичидаги гуруҳ учун то'рт оёққа эга бо'лиш плезиоморфиядир. Ушбу икки атамадан фойдаланиш гомологияни муҳокама қилишда катта аниқликни та'минлайди, хусусан, турли хил гомологик хусусиятлар о'ртасидаги иэрархик муносабатларни аниқ ифодалаш имконини беради.
Белги ҳолати ҳақиқатан ҳам бир хил эканлигини ва шунинг учун монофилетик гуруҳни аниқлаши мумкин бо'лган синапоморфия сифатида таснифланишини ёки у фақат бир хил бо'либ ко'риниши ва шунинг учун бундай гуруҳни аниқлай олмайдиган гомоплазия эканлигини ҳал қилиш қийин бо'лиши мумкин. Айланма мантиқ хавфи мавжуд: филогенетик дарахтнинг шакли ҳақидаги тахминлар белги ҳолатлари то'г'рисидаги қарорларни оқлаш учун ишлатилади, улар эса кейинчалик дарахт шакли учун далил сифатида фойдаланилади.[28] Филогенетика бундай саволларни ҳал қилиш учун парсимониянинг турли шаклларидан фойдаланади; олинган хулосалар ко'пинча ма'лумотлар то'плами ва усулларига бог'лиқ. Эмпирик фаннинг табиати шундай ва шу сабабли ко'пчилик кладистлар о'зларининг кладограммаларига муносабатлар фарази сифатида қарашади. Ко'п сонли ва турли хил белгилар билан тасдиқланган кладограммалар чекланган далилларга асосланганларга қараганда ишончлироқ ҳисобланади.[29]
Таксонлар терминологияси
Монофилетик, парафилетик ва полифилетик таксонларни дарахт шаклига (юқорида ко'рсатилганидек), шунингдек, уларнинг белги ҳолатларига қараб тушуниш мумкин.[24][25][30] Улар қуйидаги жадвалда таққосланган.
| Атама | Тугунга асосланган та'риф | Белгига асосланган та'риф |
|---|---|---|
| Ҳолофилия, Монофилия | Клада ёки монофилетик таксон — бу со'нгги умумий аждод ва унинг барча авлодларидан иборат таксон.[31] | Клада бир ёки бир нечта апоморфиялар билан тавсифланади: таксоннинг биринчи а'зосида мавжуд бо'лган, унинг авлодларига мерос бо'либ о'тган (агар иккиламчи ё'қолмаган бо'лса) ва бошқа ҳеч қандай таксонларга мерос бо'лмаган ҳосила белги ҳолатлари. |
| Парафилия | Парафилетик бирикма — бу клададан бир ёки бир нечта кичикроқ кладаларни олиб ташлаш орқали ҳосил қилинган гуруҳ.[32] (Битта кладани олиб ташлаш бир марталик парафилетик бирикмани, иккитасини олиб ташлаш икки марталик парафилетик бирикмани ҳосил қилади ва ҳоказо).[33] | Парафилетик бирикма бир ёки бир нечта плезиоморфиялар билан тавсифланади: аждодлардан мерос бо'либ о'тган, аммо уларнинг барча авлодларида мавжуд бо'лмаган белги ҳолатлари. Натижада, парафилетик бирикма "кесилган" ҳисобланади, чунки у бошқа ҳолатда монофилетик бо'лиши мумкин бо'лган таксондан бир ёки бир нечта кладаларни чиқариб ташлайди. Муқобил номи — эволуцион даража бо'либ, гуруҳ ичидаги аждодий белги ҳолатига ишора қилади. Парафилетик бирикмалар палеонтологлар ва эволуцион таксономлар орасида машҳур бо'лса-да, кладистлар парафилетик бирикмаларни ҳеч қандай расмий ахборот мазмунига эга деб тан олмайдилар — улар шунчаки кладаларнинг қисмларидир. |
| Полифилия | Полифилетик бирикма — бу на монофилетик, на парафилетик бо'лган гуруҳ. | Полифилетик бирикма бир ёки бир нечта гомоплазиялар билан тавсифланади: бир хил бо'лиш учун конвергенсия ёки реверсия орқали о'згарган, аммо умумий аждоддан мерос бо'лмаган белги ҳолатлари. Ҳеч бир систематик полифилетик бирикмаларни таксономик аҳамиятга эга бирликлар сифатида тан олмайди, гарчи экологлар ба'зан уларни экологик ҳамжамиятлардаги функсионал иштирокчилар (масалан, бирламчи продуцентлар, детритофаглар ва бошқалар) учун мазмунли ёрлиқлар деб ҳисобласалар ҳам. |
Танқид
Кладистика, умуман олганда ёки аниқ иловаларда, пайдо бо'лганидан бери танқид қилиниб келинмоқда. Муайян белги ҳолатларининг гомологик эканлиги то'г'рисидаги қарорлар (улар синапоморфия бо'лишининг шарти) айланма мантиқ ва субектив мулоҳазаларни о'з ичига олганлиги учун э'тирозга учраган.[34] Албатта, далилларнинг потенсиал ишончсизлиги ҳар қандай систематик усул ёки умуман олганда, ҳар қандай эмпирик илмий фаолият учун муаммодир.[35][36]
Трансформацияланган кладистика (паттерн cладистиcс) 1970-йилларнинг охирида[37] кладистик таҳлилдан филогения ҳақидаги а приори тахминларни олиб ташлаш орқали ушбу муаммоларнинг ба'зиларини ҳал қилишга уриниш сифатида пайдо бо'лди, аммо у оммалашмади.[38]
Муаммолар
Аждодлар
Кладистик усул қазилма турларни кладанинг ҳақиқий аждодлари сифатида аниқламайди.[39] Бунинг о'рнига, қазилма таксонлар алоҳида қирилиб кетган тармоқларга мансуб деб ҳисобланади. Қазилма тур кладанинг ҳақиқий аждоди бо'лиши мумкин бо'лса-да, буни билишнинг иложи ё'қ. Шу сабабли, умумий апоморфик белгилар қолипи тақозо этганидек, қазилма таксоннинг бошқа қазилма ва ҳозирги замон таксонларига қариндош эканлиги ҳақидаги фараз эҳтиёткорона (консерватив) ҳисобланади.[40]
Қирилиб кетиш мақоми
Авлодлари сақланиб қолган ва бошқа жиҳатдан қирилиб кетган гуруҳ, (со'знинг то'лиқ ма'носида) қирилиб кетган деб ҳисобланмайди[41] ва масалан, қирилиб кетиш санасига эга бо'лмайди.
Гибридизация ва чатиштириш
Гибридизация туфайли ма'лум бир турнинг иккита со'нгги умумий аждодини аниқлаш қийин бо'лиши мумкин.[42] Ко'плаб турлар миллионлаб йиллар давомида о'заро чатиштириш қобилиятига эга бо'лади. Бу давр мобайнида ко'плаб тармоқлар радиацияланиши (тарқалиши) ва айни гуруҳнинг олдинги тармоқларидаги турлар билан чатишиши мумкин. Тармоқланиш мураккаблашгани сари, ҳақиқий кладистик бифуркация жараёни катта куч талаб қилиши мумкин.[43] Амалиётда, яқинда содир бо'лган радиациялар учун кладистикага асосланган топилмалар мураккаблик ҳақида фақат умумий тасаввур беради. Батафсилроқ ҳисобот гуруҳлар о'ртасидаги интрогрессия улуши ва ҳатто унинг географик вариациялари ҳақида ма'лумот беради. Бу ҳолат парафилетик гуруҳлардан фойдаланиш учун далил сифатида келтирилган.[44]
Генларнинг горизонтал ко'чиши
Генларнинг горизонтал ко'чиши — бу турли организмлар о'ртасида генетик ахборотнинг ко'чиши бо'либ, у қабул қилувчи хо'жайин организм учун дарҳол ёки кечиктирилган та'сирга эга бо'лиши мумкин.[45] Табиатда генларнинг горизонтал ко'чишига сабаб бо'лувчи бир қанча жараёнлар мавжуд. Бу одатда организмнинг келиб чиқишига бевосита та'сир қилмайди, аммо аждодларни аниқлашни қийинлаштириши мумкин. Бошқа даражада, кладистика ёрдамида алоҳида генларнинг филогениясини аниқлаш орқали генларнинг горизонтал ко'чиши жараёнларини хариталаш мумкин.
Номлаш барқарорлиги
Агар о'заро муносабатларда ноаниқлик бо'лса, ко'плаб эҳтимолий дарахтлар юзага келади. Ҳар бир эҳтимолий кладага ном бериш мақсадга мувофиқ бо'лмаслиги мумкин. Бундан ташқари, кладистикада о'рнатилган номлар бекор қилинади ёки улар энди ҳақиқатга то'г'ри келмайдиган ма'ноларни (коннотацияларни) англатиши мумкин (масалан, уларнинг ичида қо'шимча гуруҳлар пайдо бо'лганлиги аниқланганда).[46] Номларнинг о'згариши о'заро муносабатларни тан олишдаги о'згаришларнинг бевосита натижасидир. Бу муносабатлар, айниқса қирилиб кетган турлар учун, ко'пинча ҳали ҳам о'згарувчан ҳолатда. Эски номлар ва/ёки тушунчаларни сақлаб қолишга уриниш самарасиздир, чунки улар одатда ҳақиқий о'заро муносабатларни умуман аниқ акс эттирмайди. Масалан, Арчаэа, Асгард архейлари, протистлар, шиллиқ замбуруг'лар, чувалчанглар, умуртқасизлар, балиқлар, рептилиялар, маймунлар, Ардипитҳеcус, Аустралопитҳеcус, Ҳомо эреcтус — буларнинг барчаси сенсу лато (кенг ма'нода) кладистик жиҳатдан Ҳомо сапиэнсни о'з ичига олади. Дастлаб қирилиб кетган о'зак гуруҳлар учун сенсу лато одатда олдин киритилган гуруҳларни сақлаб қолишни англатади, бу эса кейинчалик ҳатто тирик турларни ҳам о'з ичига олишига олиб келиши мумкин. Бунинг о'рнига ко'пинча қисқартирилган сенсу стриcто (тор ма'но) қабул қилинади, аммо бунда гуруҳ о'закдаги битта тармоқ билан чекланиши керак бо'лади. Бошқа тармоқлар эса о'з номи ва даражасига эга бо'лади. Бу шунга мос келадики, юқорироқ о'зак тармоқлар ҳосил бо'лган гуруҳга базалроқ о'зак тармоқларга қараганда яқинроқ қариндошдир. Ушбу о'зак тармоқларнинг фақат қисқа вақт яшаганлиги кладистикадаги ушбу баҳолашга та'сир қилмайди.
Биологиядан бошқа соҳаларда
Кладограммалар асосланадиган ма'лумотларни олиш учун ишлатиладиган таққослашлар фақат биология соҳаси билан чекланиб қолмайди.[47] Умумий аждодга эга эканлиги тахмин қилинган ва умумий хусусиятлар то'плами қо'лланилиши ёки қо'лланилмаслиги мумкин бо'лган ҳар қандай индивидлар ёки синфлар гуруҳи жуфтликда таққосланиши мумкин. Кладограммалардан ко'плаб турли академик соҳаларда нарсалар гуруҳлари ичидаги фаразий келиб чиқиш муносабатларини тасвирлаш учун фойдаланиш мумкин. Ягона талаб шундаки, нарсалар аниқланиши ва о'лчаниши мумкин бо'лган хусусиятларга эга бо'лиши керак.
Антропология ва археология:[48] Кладистик усуллар маданий белгилар ёки артефакт хусусиятлари гуруҳларидан фойдаланган ҳолда маданиятлар ёки артефактларнинг ривожланишини реконструксия қилиш учун ишлатилган.
Қиёсий мифология ва халқ ог'заки ижоди (фолклор) ко'плаб афсоналарнинг прото-версиясини (илк ко'ринишини) тиклаш учун кладистик усуллардан фойдаланади. Мифемалар (миф бо'лаклари) ёрдамида тузилган мифологик филогениялар паст даражадаги горизонтал о'тишларни (о'злаштиришларни), тарихий (ба'зан палеолит даврига оид) тарқалишларни ва пунктуацион эволуцияни аниқ қо'ллаб-қувватлайди.[49] Улар, шунингдек, халқ эртаклари орасидаги маданиятлараро муносабатлар ҳақидаги фаразларни синашнинг кучли усули ҳисобланади.[50][51]
Адабиёт: Кладистик усуллар Кентербери ҳикояларининг (Cантербурй Талес) сақланиб қолган қо'лёзмаларини[52] ва санскрит тилидаги Чарака Самҳита қо'лёзмаларини таснифлашда қо'лланилган.[53]
Тарихий тилшунослик:[54] Кладистик усуллар лингвистик хусусиятлардан фойдаланган ҳолда тилларнинг филогениясини реконструксия қилиш учун ишлатилган. Бу тарихий тилшуносликнинг ан'анавий қиёсий методига о'хшайди, аммо парсимониядан (тежамкорлик тамойилидан) фойдаланишда аниқроқдир ва катта ма'лумотлар то'пламларини (ҳисоблаш филогенетикаси) анча тезроқ таҳлил қилиш имконини беради.
Матншунослик ёки стемматика:[53][55] Кладистик усуллар о'зига хос ко'чириш хатоларидан апоморфия сифатида фойдаланиб, битта асар қо'лёзмаларининг филогениясини тиклашда (ва ё'қолган асл нусхани тиклашда) қо'лланилган. Бу ан'анавий тарихий-қиёсий тилшуносликдан шу билан фарқ қиладики, у муҳаррирга қо'лда ишлаш имконсиз бо'лган ко'п сонли вариантларга эга қо'лёзмаларнинг катта гуруҳларини баҳолаш ва генетик муносабатларга жойлаштириш имконини беради. Шунингдек, у оқилона вақт ичида қо'лда баҳолаш имконсиз бо'лган аралашиб кетган (контаминацияланган) узатиш ан'аналарини парсимония таҳлилини о'тказишга имкон беради.
Астрофизика[56] галактикалар диверсификациясининг (хилма-хиллашувининг) тармоқланувчи диаграмма фаразларини яратиш учун галактикалар о'ртасидаги муносабатлар тарихини аниқлайди.
Манбалар
- ↑ Андоза:Cите ОЭтймД
- ↑ Cолумбиа Энcйcлопедиа[фулл cитатион неэдед]
- ↑ „Интродуcтион то Cладистиcс“. Уcмп.беркелей.эду. Қаралди: 2014-йил 6-январ.
- ↑ Охфорд Диcтионарй оф Энглиш[фулл cитатион неэдед]
- ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй[фулл cитатион неэдед]
- ↑ Ҳиcкман, Cлевеланд П. Жр.. Интегратед принcиплес оф зоологй, Сихтеэнтҳ, Неw Ёрк: МcГраw-Ҳилл Эдуcатион, 2014. ИСБН 978-0-07-352421-4. ОCЛC 846846729.
- ↑ „Тҳе Неэд фор Cладистиcс“. Жоурней Инто Пҳйлогенетиc Сйстематиcс. Университй оф Cалифорниа, Беркелей (1994). Қаралди: 2018-йил 12-август.
- ↑ Бринкман & Леипе 2001, с. 323
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Фолинсбеэ, Каила эт ал. 2007. 5 Қуантитативе Аппроачес то Пҳйлогенетиcс, п. 172. Рев. Мех. Див. 225-52 (кфолинсб.публиc.иастате.эду)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7. Cорнелл У. Пресс
- ↑ Cуéнот 1940
- ↑ 14,0 14,1 Wебстер'с 9тҳ Неw Cоллегиате Диcтионарй[фулл cитатион неэдед]
- ↑ Cаин & Ҳаррисон 1960
- ↑ Дупуис 1984
- ↑ Лаурин, Мичел. Тҳе Адвент оф ПҳйлоCоде: Тҳе Cонтинуинг Эволутион оф Биологиcал Номенcлатуре (эн). CРC Пресс, 3 Аугуст 2023. ИСБН 978-1-000-91257-9.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Жерисон 2003, с. 254
- ↑ Бентон, Мичаэл Ж. (2005), Вертебрате Палаэонтологй, Блаcкwелл, 214, 233-бет, ИСБН 978-0-632-05637-8
- ↑ Лйсон, Тйлер; Гилберт, Сcотт Ф. (Марч–Април 2009), „Туртлес алл тҳе wай доwн: логгерҳеадс ат тҳе роот оф тҳе челониан треэ“ (ПДФ), Эволутион & Девелопмент, 11 (2): 133–135, CитеСеэрХ 10.1.1.695.4249, дои:10.1111/ж.1525-142Х.2009.00325.х, ПМИД 19245543, С2CИД 3121166, 2022-10-09да асл нусхадан архивланди (ПДФ)
- ↑ Паттерсон 1982, сс. 21–74
- ↑ 24,0 24,1 Паттерсон 1988
- ↑ 25,0 25,1 де Пинна 1991
- ↑ Лаурин & Андерсон 2004
- ↑ Ҳенниг 1966
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Подани, Жáнос (2010-08-01). "Монопҳйлй анд парапҳйлй: А дисcоурсе wитҳоут энд?" (эн). Тахон 59 (4): 1011–1015. дои:10.1002/тах.594002. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/тахон_2010-08_59_4/паге/1011.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Адраин, Эдгеcомбе & Лиэберман 2002, сс. 56–57
- ↑ Орескес, Наоми, Кристин Шрадер-Фречетте, анд Кеннетҳ Белитз. "Верифиcатион, валидатион, анд cонфирматион оф нумериcал моделс ин тҳе эартҳ сcиэнcес." Сcиэнcе 263, но. 5147 (1994): 641-646.
- ↑ Нилс Мøллер Андерсон, 2001 Тҳе импаcт оф W. Ҳенниг'с "пҳйлогенетиc сйстематиcс" он cонтемпорарй энтомологй Эур. Ж.Энтомол. 98: 133-150 онлине
- ↑ Платниcк, Норман И. "Пҳилосопҳй анд тҳе трансформатион оф cладистиcс." Сйстематиc Зоологй 28, но. 4 (1979): 537–546.
- ↑ Броwер, Андреw ВЗ. "Фифтй шадес оф cладисм." Биологй & Пҳилосопҳй 33, но. 1-2 (2018): 8.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Орескес, Наоми, Кристин Шрадер-Фречетте, анд Кеннетҳ Белитз. "Верифиcатион, валидатион, анд cонфирматион оф нумериcал моделс ин тҳе эартҳ сcиэнcес." Сcиэнcе 263, но. 5147 (1994): 641-646.
- ↑ Ҳöрандл, Элвира; Стуэссй, Тод Ф. (2010). "Парапҳйлетиc гроупс ас натурал униц оф биологиcал cлассифиcатион". Тахон 59 (6): 1641–1653. дои:10.1002/тах.596001. ИССН 0040-0262. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/тахон_2010-12_59_6/паге/1641.
- ↑ Нилс Мøллер Андерсон, 2001 Тҳе импаcт оф W. Ҳенниг'с "пҳйлогенетиc сйстематиcс" он cонтемпорарй энтомологй Эур. Ж.Энтомол. 98: 133-150 онлине
- ↑ Платниcк, Норман И. "Пҳилосопҳй анд тҳе трансформатион оф cладистиcс." Сйстематиc Зоологй 28, но. 4 (1979): 537–546.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)
- ↑ Cраw, РC „Маргинс оф cладистиcс: Идентитй, дифференcес анд плаcе ин тҳе эмергенcе оф пҳйлогенетиc сйстематиcс“, . Треэс оф лифе: Эссайс ин тҳе пҳилосопҳй оф биологй. Дордречт: Клуwер Аcадемиc, 1992 — 65–107-бет. ИСБН 978-94-015-8038-0.
- ↑ Орескес, Наоми, Кристин Шрадер-Фречетте, анд Кеннетҳ Белитз. "Верифиcатион, валидатион, анд cонфирматион оф нумериcал моделс ин тҳе эартҳ сcиэнcес." Сcиэнcе 263, но. 5147 (1994): 641-646.
- ↑ Нилс Мøллер Андерсон, 2001 Тҳе импаcт оф W. Ҳенниг'с "пҳйлогенетиc сйстематиcс" он cонтемпорарй энтомологй Эур. Ж.Энтомол. 98: 133-150 онлине
- ↑ 53,0 53,1 Маас 2010–2011
- ↑ Платниcк, Норман И. "Пҳилосопҳй анд тҳе трансформатион оф cладистиcс." Сйстематиc Зоологй 28, но. 4 (1979): 537–546.
- ↑ Броwер, Андреw ВЗ. "Фифтй шадес оф cладисм." Биологй & Пҳилосопҳй 33, но. 1-2 (2018): 8.
- ↑ Счуҳ, Рандалл. 2000. Биологиcал Сйстематиcс: Принcиплес анд Апплиcатионс, п.7 (cитинг Нелсон анд Платниcк, 1981). Cорнелл Университй Пресс (боокс.гоогле)