Klis qamali
Клис қамали ёки Клис жанги (Хорватчада: Опсада Клиса, Битка код Клиса, Туркчада: Клисе Куşатмаси) Габсбург монархияси таркибидаги Хорватия Қироллигининг Клис қал’асинининг қамали эди. Йигирма йилдан ортиқ давом этган қал’ани қамал қилиш ва 1537-йилдаги Клис яқинидаги сўнгги жанг Хорватия феодал лорди Петар Крузиc бошчилигидаги мудофаа қилувчи Хорватия-Габсбург қўшинлари ва Усмонлилар генерали Мурат-бег Тардиc бошчилигидаги ҳужум қилувчи Усмонлилар қўшинлари ўртасида Усмонли-Габсбург урушларининг бир қисми сифатида бўлиб ўтади.
| Клис қамали Клис жанги | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | |||||||
| |||||||
| Рақиблар | |||||||
| Қамалдаги гарнизон:
|
Қамал қилувчи армия:
| ||||||
| Қўмондонлар | |||||||
| Петар Крузиc Ниccоло далла Торре |
Мурат-бег Тардиc Малкоc-бег | ||||||
| Кучлар | |||||||
Номаълум, аммо кичик гарнизон
|
Номаълум қамал қилувчи армия
| ||||||
.svg){kind=small}
.svg){kind=small}
1493-йилда Крбава майдон жангидаги Усмонлиларнинг ҳал қилувчи ғалабасидан сўнг ва айниқса, 1526-йилда Моҳаcс жангидан кейин хорватлар Усмонли ҳужумларидан ҳимояланишда давом этадилар. 16-асрнинг дастлабки йилларидаги Усмонли истилоси Клис шаҳзодаси деб ҳам аталадиган Хорватия капитани Петар Крузиc бошчилигидаги Ускокларнинг шаклланишига туртки бўлади. Габсбург мудофаа тизимининг бир қисми сифатида Ускоклар Клисдаги базани муҳим мудофаа позицияси сифатида ишлатган. Улар Усмонлиларга қарши деярли яккама-якка курашадилар ва йигирма йилдан ортиқ вақт давомида қалъани Усмонли ҳужумларидан ҳимоя қиладилар.
Усмонлиларнинг ғалабаси ва Петар Крузиcнинг ўлими билан якунланган сўнгги жангдан сўнг, сув таъминотидан маҳрум бўлган Клис ҳимоячилари 1537-йилнинг 12-мартида ўзларининг озодликлари эвазига, ниҳоят Усмонлиларга таслим бўладилар. Фуқаролар шаҳарни тарк этишади, Ускоклар эса Сенж шаҳрига чекинишади ва у ерда Усмонли қўшини билан курашни давом эттирадилар. Клис Босния Эялетининг маъмурий маркази ёки санжакига (Клис санжаги) айланади ва бир аср давомида шундай бўлиб қолади.
Қамалдан олдинги вазият
1463-йилда Босния Қироллиги Усмонлилар қўлига ўтганидан сўнг Хорватия Қироллигининг жанубий ва марказий қисмлари ҳимоясиз қолиб, уларни ҳимоя қилиш хорват зодагонларига юклатилган бўлиб, улар ўз маблағлари ҳисобидан мустаҳкамланган чегара ҳудудларида кичикроқ қўшинларни сақлаганлар. 1493-йилда Крбава даласидаги жангда Усмонлиларнинг ҳал қилувчи ғалабаси бутун Хорватияни ларзага келтиради. Бироқ, бу хорватларни анча каттароқ душман ҳужумларидан ҳимояланиш учун янада қатъий ва қатъиятли уринишлардан қайтара олмади. 1521-йилда Усмонли истилосининг янги тўлқини бошланади ва шундан сўнг Хорватиянинг катта қисми босиб олинади ёки талон-торож қилинади.[1]
1526-йил 29-августда Моҳач жангида қирол Лоуис ИИ бошчилигидаги насроний қўшинлари Султон Сулаймон И (Муҳташам Сулаймон) бошчилигидаги Усмонли қўшинлари томонидан мағлубиятга учратилади.[2] Лоуис жангда ҳалок бўлади ва натижада мустақил Венгрия Қироллиги тугайди, чунки у меросхўрсиз вафот этади. Венгрия қироллиги ҳам, Хорватия ҳам Габсбург ва Усмонли империяларининг даъволари билан баҳсли ҳудудларга айланди. Фердинанд И, Австрия арчгерцоги, Габсбург палатасининг аъзоси, Муқаддас Рим императори Чарлес В нинг укаси ва бўлажак Муқаддас Рим императори ҳисобланиб, Лоуис ИИ нинг синглисига уйланган эди[2]. Шунинг учун ҳам ҳар иккала Венгрия ва Хорватия зодагонлари томонидан қирол этиб сайланган.[3]
Клис қалъаси ўзининг жойлашуви туфайли Усмонлилар Болқонни забт этиш даврида муҳим мудофаа позицияси бўлган.[4] Қалъа Усмонлилар қирғоқ пасттекисликларини Сплит атрофидан, Усмонлилар назоратидаги Босниядан ажратиб турувчи тоғ тўсиғидан ўтишлари мумкин бўлган йўлда жойлашган.[4] Хорват феодали Петар Крузиc хорват қочқинларидан ташкил топган гарнизонни тўплади. Улар Клисдаги базадан Усмонлиларни кўрфазда ушлаб туриш, қирғоқ бўйлаб кемаларга қарши талончилик ва қароқчилик билан шуғулланиш учун фойдаланганлар.[4] 1527-йилда Хорватия тожини қўлга киритган Габсбург императори Фердинанднинг суверенитетини номинал равишда қабул қилган бўлса-да, Крузиć ва унинг эркин Ускокслари ўзлари учун қонун, яъни ўзбошимча эдилар.[4]
Қамал
Муваффақияциз уринишлар
1513-йилдан Петар Крузиc Клис қалъасининг қўмондонларидан бири эди. Усмонлилар бир неча марта Клис қалъасини забт этишга ҳаракат қилишган. Биринчи йирик уриниш 1515-йилда Скендер-бег Орносович томонидан амалга оширилган. Усмонлилар худди шу номдаги қалъа остидаги Клис қишлоғини эгаллаб олишади, аммо юқоридаги қалъадаги гарнизон ҳужумларга дош берарди.[5] Крузиc 1520-йилда Петар Бериславиc томонидан Клис қалъасининг капитанлигига кўтарилган. Иккинчи йирик уриниш 1520-йилда бўлган ва бир йилдан сўнг Макут-пошо яна 2000 та пиёда, 50 отлиқ ва қамал ускуналари билан яна бир уринишда бўлади.[5] Яна бир муваффақияциз уриниш 1522-йилда Мостарлик Ҳасан-пошо ва Меҳмед-бег Михалбегович томонидан амалга оширилади.[6] Ўша йилнинг охирида Михалбегович яна 3000 аскар билан қамал қилишга уринади, аммо яна муваффақияцизликка учрайди. 1523-йил давомида Клис қалъаси яна Султон қўшини томонидан ҳужумга учрайди.[6] 1526- ва 1528-йилларда, кейинроқ 1531- ва 1532-йилларда Ғози Ҳусрев бег томонидан ҳам уринишлар бўлган.
1534-йилда Михалбегович бошчилигидаги Усмонлилар доимий консентрланган тўп билан бир неча ойлик қамал қиладилар. Фердинанд Рим папасини Усмонли қамалини енгиллаштириш учун кемалар юборишга ундайди.[7] Усмонлилар охир-оқибат қамални олиб ташлаган бўлсалар ҳам, Фердинанд Рим папасининг қалъани ҳимоя қилишда ҳеч қандай ёрдам кўрсатмаганидан норози эди.[7] 1535-йилда Усмонлилар қалъани хиёнат йўли билан эгаллаб олишга уриниб кўрадилар, 1536-йилда эса яна бир уриниш, аммо икки марта ҳам муваффақияцизликка учрайдилар. Ўша йили Усмонлилар қалъанинг охирги қулашигача давом этадиган янги қамални бошлайдилар.
Катта Усмонли қўшинлари қалъага таҳдид қилганида, Крузиć Фердинандга ёрдам сўраб мурожаат қилади, аммо императорнинг эътибори Усмонлиларнинг Славониядаги ҳужумига чалғитилади.[4] Крузиc Клиснинг мудофаасига бошчилик қилади ва ўз аскарлари билан деярли якка ўзи Усмонлиларга қарши жанг қилади. Чунки улар бир неча бор қўшинларни қалъага ташлайдилар. Венгрия қиролидан ҳеч қандай қўшин келмайди, чунки улар 1526-йилда Моҳаc жангида Усмонлилар томонидан ўлдирилган эди. Венецияликлар ҳам ёрдам юборишда сусткашлик қилишади. Фақат папа бир оз одам ва пул беришга тайёр эди.
Якуний жанг
Папа Паул ИИИ Клисда баъзи ҳуқуқларни талаб қилади ва 1536-йил сентабрда Cуриада қал’а мудофаасини кучайтириш ҳақида муҳокама боради.[8] Рим папаси Фердинандга Клисда тегишли гарнизонни сақлаш харажатларини баҳам кўришга тайёрлигини билдиради.[9] Фердинанд Клисга ёрдам юборади ва Усмонлилар уни яна қамал қилганида, қал’ани ушлаб қолишдан умидвор бўлади.[9] Фердинанд Триэстедан ва Габсбург ерларининг бошқа жойларидан аскарлар ёллайди ва Рим папаси Анcонадан аскарлар юборади.[9] Петар Крузиc, Ниccоло далла Торре ва папа комиссари Жаcомо Далморо д’Арбе қўмондонлик қилган катта ёрдам кучини ташкил этган 3000 га яқин пиёда аскарлари бор эди.[9] 1537-йил 9-мартда улар ўн тўртта артиллерия билан Клис яқинида, С. Гироламо деган жойда тушадилар.[9] Иброҳим вафотидан сўнг Султон Сулаймон Клис қалъасини (Клисса) қамал қилиш ва Крузиcга қарши жанг қилиш учун Шибеникда туғилган хорват Мурат-бег Тардиc (Амурат Ваивода) қўмондонлигида 8000 кишини юборади.[6] Христиан ёрдам кучларининг Усмонлилар билан дастлабки тўқнашуви қатъий бўлмайди, яъни ҳеч бир натижага олиб келмайди, аммо 12-март куни улар кўп сонли Усмонлиларнинг келганидан ҳайратда қоладилар.[9]
Қалъани бўшатишга уринишлар фарс билан якунланади.[10] Ҳабсбурглар томонидан юборилган қўшимча кучлар Усмонлилардан қўрқиб қочиб кетишади ва уларнинг Солин кўрфазида қайиқларига қайтишга уринишлари кўплаб кемаларнинг чўкиб кетишига сабаб бўлади.[10] Ниccоло далла Торре ва папа комиссари қочишга муваффақ бўлишади.[6] Қўшимча кучлар билан алоқа ўрнатиш учун қалъани тарк этган Крузиcнинг ўзи қўлга олинади ва қатл қилинади. Унинг таёқ устидаги бошини кўриш Клиснинг қолган ҳимоячиларини ҳайратда қолдиради ва улар энди шимолга хавфсиз ўтиш эвазига қалъадан воз кечишга тайёр бўладилар.[10] Крузиcнинг ўлимидан сўнг ва сув таъминоти йўқлиги сабабли, Клис ҳимоячилари 1537-йил 12-мартда озодлик эвазига ниҳоят Усмонлиларга таслим бўлишади.[5] Фуқароларнинг кўпчилиги шаҳарни тарк этишади. Ускоклар эса Сенж шаҳрига чекинишади ва у ердан Усмонли қўшини билан курашни давом эттирадилар.
Натижа
Европадаги Усмонли урушлари пайтида Клис қал’аси Босния Эялетининг маъмурий маркази ёки санжағига (Килис Санcаги) айланади ва бир аср давомида шундай бўлиб қолади. Клиснинг биринчи санжак беги сифатида Мурат бег Тардиc Клис қал’аси ичида машҳур масжид қурдиради. Ўша йили Усмонли қўшинлари Вранани эгаллаб олишади, Надин ва Перушич эса 1538-йилда қулайди, яъни Усмонлиларга бўйсунади.
Клис қулаганидан бир неча ой ўтгач, 1537-1540-йиллардаги Усмонли-Венеция уруши бошланади ва бу урушда, шунингдек, 1570-1573-йиллардаги Усмонли-Венеция урушида Усмонлилар Шибеник ва Задар яқинидаги Далматия ички ҳудудларининг кўп қисмини эгаллаб оладилар. 1596-йил 7-апрелда Сплит зодагонлари Иван Алберти ва Никола Синдро, Ускоклар Полжичани ва Каштелани тартибсизликлари билан биргаликда Клисни озод қилишни уюштирадилар. Усмонли гарнизонининг диссидент (диндан қайтган) аскарлари ёрдами билан улар муваффақиятга эришадилар.[8] Мустафо бег бунга жавобан қалъа остига 10 000 дан ортиқ аскар олиб киради. Генерал Иван Ленкович, 1000 та Ускокни бошқариб, 1500 Клис ҳимоячисига ёрдам беради. Жанг пайтида Иван Ленкович яраланганидан сўнг одамлари билан чекинади ва қалъа 31-майда Усмонлилар қўлига ўтиб кетади. Шунга қарамай, бу вақтинчалик озодлик Европада ва маҳаллий аҳоли орасида янграйди.
Венецияликлар ўнлаб йиллар давомида курашиб, ниҳоят Клисни қайтариб олишга муваффақ бўлишади. 1645-1669-йиллардаги Cрет уруши пайтида Далматиядаги венецияликлар маҳаллий аҳоли, хусусан, Морлахлар (Морлакчи) томонидан қўллаб-қувватланган. Венеция қўмондони Леонардо Фосcоло бир нечта қалъаларни эгаллаб олади. Жумладан, Новиградни қайтариб олади, Книн қалъасини вақтинчалик эгаллайди ва Клис қалъаси гарнизонини таслим бўлишга мажбурлашга муваффақ бўлади.[8][11]
Яна қаранг
Манбалар
[1]. [10]. [3]. [11]. [5]. [7]. [8]. [9]. [4].
- ↑ 1,0 1,1 Áгостон, Гáбор; Мастерс, Бруcе Алан. Энcйcлопедиа оф тҳе Оттоман Эмпире. Неw Ёрк, НЙ: Фаcц Он Филе, 2009. ИСБН 9780816062591. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Турнбулл, Степҳен Р.. Тҳе Оттоман Эмпире, 1326-1699. Охфорд: Оспрей, 2003. ИСБН 9781841765693. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 3,0 3,1 Cорвисиэр, Андрé; Чилдс, Жоҳн. А диcтионарй оф милитарй ҳисторй анд тҳе арт оф wар, Энглиш, Охфорд: Wилей-Блаcкwелл, 1994. ИСБН 9780631168485. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Синглетон, Фредериcк Бернард. А шорт ҳисторй оф тҳе Югослав пеоплес. Cамбридге [Cамбридгешире]: Cамбридге Университй Пресс, 1989. ИСБН 9780521274852. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Перожевиć, Марко. Петар Круžиć, капетан и кнез града Клиса. Cроатиа: Матиcа ҳрвацка, 1931.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Спандоугинос, Тҳеодōрос. Он тҳе оригин оф тҳе Оттоман эмперорс. Неw Ёрк, НЙ: Cамбридге Университй Пресс, 1997. ИСБН 9780521585101. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Счутте, Анне Жаcобсон. Пиэр Паоло Вергерио: тҳе макинг оф ан Италиан реформер. Либраириэ Дроз., 1977. ИСБН 9782600030724. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Сеттон, Кеннетҳ М.. Тҳе папаcй анд тҳе Левант : 1204-1571. 1 Тҳе тҳиртеэнтҳ анд фоуртеэнтҳ cентуриэс.. Пҳиладелпҳиа, Па.: Америcан Пҳилос. Соc, 1984. ИСБН 0-87169-161-2. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 9,6 Сеттон, Кеннетҳ М.. Вениcе, Аустриа, анд тҳе Туркс ин тҳе севентеэнтҳ cентурй. Пҳиладелпҳиа: Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй, 1991. ИСБН 0-87169-192-2. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 Боусфиэлд, Жонатҳан. Cроатиа, 2нд, Лондон: Роугҳ Гуидес, 2003. ИСБН 9781843530848. Қаралди: 14-июн 2022-йил.
- ↑ 11,0 11,1 Фрасер, Роберт Wиллиам. Туркей, Анcиэнт анд Модерн. А Ҳисторй оф тҳе Оттоман Эмпире Фром тҳе Период оф Иц Эстаблишмент то тҳе Пресент Тиме. Эдинбургҳ: Адам & Чарлес Блаcк – Ҳарвард Университй, 1854. ИСБН 978-1-4021-2562-1.
Қўшимча ўқиш
- Листеš, Среćко. Клис: Проšлост, Топоними, Говор (ҳр). Клис: Ҳрвацко друšтво Трпимир, 1998. ИСБН 9789539675132.
- Ҳисториcал Унит Клиšки ускоcи — Петар Круžиć
Ҳаволалар
Мусулин, Неджелжко. „Клиšка тврđава, нажвеćи музеж на отвореноме, приступаčнижа туристима - Клиšки ускоcи опет čуважу путеве до Далмаcиже“ (ҳр) (2009-йил 4-ноябр). Қаралди: 2011-йил 13-март.