Когнитив тизим, когнитив тузилма (лотинча: cогнитио „идрок, тасаввур қилиш, ишнинг таҳлили“) — характер, тарбия, кузатиш ва атрофдаги дунёни акс эттириш натижасида онгда ривожланган билимлар тизими (шахснинг). Ушбу тизимга асосланиб, мақсадлар қўйилади ва маълум бир вазиятда қандай ҳаракат қилиш кераклиги ҳақида қарорлар қабул қилинади, когнитив диссонансдан қочишга ҳаракат қилади. Когнитив тизимнинг асоси — фикрлаш, онг, хотира ва тилнинг ўзаро таъсири; бундай тизимнинг ташувчиси инсоннинг мияси[1].

Когнитив тизимнинг белгиловчи хусусиятлари қуйидагилардан иборат:

  • экспрессивлик — тил тизими воситасида сўзлашув қобилияти;
  • самарадорлик — амалий муаммоларни тез ва самарали ҳал қилишга йўналтириш;
  • алгоритмик — алгоритмларга асосланган;
  • ҳазм қилиш қобилияти — тизим ўрганиш натижасида ассимиляция қилинади;
  • мослашувчанлик[2].

Муайян маданият ёки этник гуруҳга хос бўлган маълум белгилар тизимларида ифодаланган воқелик тўғрисидаги тўпланган билимлар ақлий ва маданий хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда бутун инсониятга хос бўлган дунё ҳақидаги универсал ва суб’эктив-миллий ғояларни бирлаштирган тушунчалар деб аталади. муайян тилда сўзлашувчи этник гуруҳ.тил[3]. Тушунчалар мажмуи (консептосфера) дунёнинг тил тасвири билан ифодаланади[4].

Шуни таъкидлаш керакки, мақсадларни шакллантириш ва қарор қабул қилиш нафақат когнитив тизимнинг мазмуни ва янги олинган маълумотларга, балки инсоннинг жисмоний ва руҳий ҳолатига ва бошқа омилларга ҳам боғлиқ. Хусусан, бу янги олинган маълумотларни тақдим этиш шаклига сезиларли даражада боғлиқ.

Сунъий когнитив тизимлар, яъни когнитив функсияга эга бўлган сунъий интеллект белгиларига эга бўлган машиналарга хос бўлган биологик бўлмаган тизимлар ҳам ажралиб туради, бу эса, ўз навбатида, "воқеаларни ўз вақтида боғлаш, интерактив фазовий-вақтни воқеалар моделини қуриш қобилиятини англатади. "[5].

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Хомякова Е.Г. „Информационная-когнитивная система и её актуализация в языке“. Информационная-когнитивная система и её актуализация в языке Е.Г. Хомякова Коммуникация и образование. Сборник статей. — Под ред. С.И. Дудника. — СПб.: Санкт-Петербургское философское общество, 2004. — С.180-197. Философская антропология. 31-май 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2013-йил.
  2. ↑ Демьянков В. З. „Когнитивная система“. Краткий словарь когнитивных терминов / Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. Под общей редакцией Е.С. Кубряковой. М.: Филологический факультет МГУ им. М.В. Ломоносова, 1996. С.74-76.. инфолех.ру. 5-март 2016-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2013-йил.
  3. ↑ Александров О. А., Андреева О. А. „УНИВЕРСАЛЬНЫЕ КОНЦЕПТЫ В КОГНИТИВНОЙ СИСТЕМЕ ЧЕЛОВЕКА“. Филологические науки. Вопросы теории и практики Тамбов: Грамота, 2010. Но 3 (7). C. 26 - 29. ИССН 1997 - 2911. Издательство "Грамота". 2013-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2013-йил.
  4. ↑ Шингарева М.Ю., Муталиева Д.А. „Концепт как ключевое понятие лингвокультурологии“. руснаука.cом. 29-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2013-йил.
  5. ↑ А.В. Ковальчук. „Когнитивная система как системная архитектура“ (ПДФ). Центр Оптико-Нейронных Технологий Научно-Исследовательского Института Системных Исследований Российской Академии Наук. 2013-йил 29-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 25-октабр 2013-йил.