Ziyosfera

Kognitiv uslub

Когнитив услуб (лотинча: cогнитио — бу когнитив психологияда турли одамларнинг маълумотни қандай ўйлаши, идрок этиши ва эслаб қолишининг изчил хусусиятларини, шунингдек, муаммоларни ҳал қилишнинг афзал усулини билдириш учун ишлатиладиган атама.

Когнитив услуб одатда когнитив қобилият ёки даражадан ажралиб туради: иккинчиси ақл тестлари деб аталадиган тестлар билан ўлчанади. „Когнитив услуб“ атамасининг маъноси ҳақида ҳали ҳам келишмовчиликлар мавжуд. Бироқ, „когнитив услуб“ атамаси, айниқса амалий бизнес психологиясида, шунингдек, таълим психологиясида кенг қўлланади, бу ерда у синонимга эга — „ўрганиш услуби“.

Тарихи

Когнитив услуб тушунчасини биринчи марта А. Адлер турли тадқиқот стратегияларидан фойдаланишни олдиндан белгилаб берувчи когнитив жараёнларнинг барқарор индивидуал хусусиятлари бўлган шахсият хусусиятларини белгилайди. Унинг индивидуал психологияси доирасида у мақсадларни белгилаш ва унга эришиш орқали тузилган инсоннинг ҳаёт йўлининг ўзига хослиги сифатида тушунилган.

Г. аллпорт когнитив услубни инструментал тартиб шахсиятининг ажралмас тизими (мақсадга эришиш йўллари ва воситалари) сифатида кўриб чиқа бошлади. Кейинчалик бу муаммони К. Стаднер, Г. Wиткин ва бошқалар ўрганишган.

Собиқ СССРда когнитив услубларни В. А. Колга (Эстония), Теплов — Небилицин мактаби (Москва), М. А. Холодная (Киэв, 1990-йиллардан Москва), А. Либин ва бошқалар ўрганди.

Яқиндан боғлиқ бўлган тушунча НЛД даги метадастурлардир . Қуйида санаб ўтилган когнитив услубларнинг баъзилари ҳеч бўлмаганда адабиётда тасвирланган метадастурлар билан боғлиқдир[1].

Моҳият

Когнитив услубларнинг табиати тўлиқ тушунилмаган. Уларнинг интерҳемисферик ассиметрия, ақл даражаси, темперамент хусусиятлари ва шахснинг мотивацияси билан боғлиқлиги ҳақида далиллар мавжуд[2]. Шу билан бирга, когнитив услубларни ижтимоий-маданий омиллар таъсирида ин виво шаклланган таълим деб ҳисоблаш учун барча асослар мавжуд[3]. Масалан, далага боғлиқлик аёллар учун, шунингдек, ота-онаси ўз хатти-ҳаракатлари устидан ҳаддан ташқари назоратни амалга оширадиган болалар учун кўпроқ хос эканлиги эмпирик тарзда исботланган[2][3] .

Когнитив услубларнинг хилма-хиллиги

Кўпинча адабиётда 10-15 га яқин когнитив услублар кўриб чиқилади (уларнинг кўпчилиги бир-бири билан аниқ боғлиқлиги ва терминологиядаги фарқ турли муаллифларнинг ёндашувлари билан боғлиқлиги қайд этилган):

  • Қарам майдон- мустақил майдон ;
    Майдонга боғлиқ услубнинг вакиллари нима бўлаётганини баҳолашда визуал таассуротларга кўпроқ ишонишади ва вазиятни тафсилотлаш ва тузиш зарур бўлганда кўринадиган майдонни қийинчилик билан энгишади. Даладан мустақил услуб вакиллари, аксинча, ички тажрибага таяниб, майдон таъсиридан осонгина чиқиб кетишади, яхлит фазовий вазиятдан тафсилотни тез ва аниқ ажратиб кўрсатишади.
  • Конкретлик — мавҳумлик;
    Конкретлик-мавҳумлик тушунчаларнинг дифференсиаллашуви, интеграцияси каби психологик жараёнларга асосланади. „Конкрет концептуаллаштириш“ қутби аҳамияциз фарқлаш ва тушунчаларнинг этарли даражада интеграциялашуви билан тавсифланади. „Конкрет“ шахслар учун қуйидаги психологик фазилатлар характерлидир: оқ ва қора рангда фикрлашга мойиллик, мақом ва ҳокимиятга боғлиқлик, ноаниқликка тоқат қилмаслик, стереотипли қарорлар, ситуацион хатти-ҳаракатлар, гипотетик вазиятлар нуқтаи назаридан камроқ фикрлаш қобилияти ва бошқалар. д. Аксинча, „мавҳум концептуаллаштириш“ қутби тушунчаларнинг ҳам юқори дифференсиаллашувини, ҳам юқори интеграцияни назарда тутади. Шунга кўра, „мавҳум“ шахслар вазиятнинг бевосита хусусиятларидан озодлик, жисмоний ва ижтимоий дунёни тушунтиришда ички тажрибага йўналтирилганлик, таваккал қилиш, мустақиллик, мослашувчанлик, ижодкорлик ва бошқалар билан тавсифланади. д.
  • Силлиқлаш — ўткирлаш;
    Ушбу когнитив услубда қайд этилган индивидуал фарқлар ёдланган материални хотирада сақлашнинг ўзига хос хусусиятлари билан боғлиқ. „Темизлагичлар“ учун материалнинг хотирада сақланиши уни соддалаштириш, тафсилотларни йўқотиш, баъзи қисмларни йўқотиш билан бирга келади. Аксинча, чархловчилар хотирасида ёд олинаётган материалнинг ўзига хос деталларига урғу, урғу берилади. Кейинчалик, ушбу услуб параметри стимуллар кетма-кетлигини идрок этиш ва ёдлаш шароитида ўзини намоён қилиши ва шу билан суб’эктларнинг бир қатор идрок этилган таъсирлардаги фарқларнинг аста-секин ортиб боришига сезгирлигини тавсифлаши алоҳида таъкидланди.
  • Қаттиқ — мослашувчан когнитив назорат ;
    Ушбу когнитив услуб когнитив зиддиятли вазиятда маълумотларни қайта ишлаш усулларини ўзгартиришдаги суб’эктив қийинчилик даражасини тавсифлайди. Қаттиқ бошқарув паст даражадаги автоматлаштирилганлиги сабабли оғзаки-сезги функсияларига ўтишдаги қийинчиликларни кўрсатади, мослашувчан бошқарув эса уларнинг юқори даражадаги автоматлаштирилганлиги туфайли бундай ўтишнинг нисбатан қулайлигини кўрсатади.
  • Ҳақиқий бўлмаган тажриба учун паст — юқори бардошлик;
    Ушбу когнитив услуб ноаниқ, ноаниқ вазиятларда ўзини намоён қилади ва инсоннинг тўғри ва равшан деб ҳисоблаган ғояларига мос келмайдиган ёки ҳатто қарама-қарши бўлган таассуротларни қабул қилиш даражасини тавсифлайди. Толерант суб’эктлар тажрибаларни ўзларининг ҳақиқий хусусиятларига кўра баҳолайдилар, муросасиз суб’эктлар эса киритилган маълумотлар уларнинг ҳозирги билимларига зид бўлган когнитив тажрибаларга қаршилик кўрсатадилар.
  • Фокуслаш — сканерлашни бошқариш ;
    Ушбу когнитив услуб диққатни тақсимлашнинг индивидуал хусусиятларини тавсифлайди, улар кўрсатилган вазиятнинг турли томонларини қамраб олиш кенглиги даражасида, шунингдек, унинг тегишли ва аҳамияциз хусусиятларини ҳисобга олиш даражасида намоён бўлади. Шунга кўра, баъзи суб’эктлар диққатни вазиятнинг кўп жиҳатларига тезда тақсимлайдилар, шу билан бирга унинг об’эктив тафсилотларини (кенг ёки сканерлаш, бошқариш қутби) таъкидлайдилар. Бошқа суб’эктларнинг эътибори, аксинча, юзаки ва парча-парча бўлиб чиқади, шу билан бирга у вазиятнинг аниқ, кўзга кўринадиган хусусиятларини (тор ёки диққатни жамлаш, бошқариш қутби) белгилайди.
  • Дüртüселлик — акс эттириш;
    Импулсив услубга эга бўлган одамлар муқобил танлов шароитида тез фараз қиладилар ва улар сезги об’эктларини аниқлашда кўп хатоларга йўл қўядилар. Аксинча, акс эттирувчи услубга эга бўлган одамлар учун, аксинча, бундай вазиятда қарор қабул қилишнинг секинроқ сур’ати характерлидир, мос равишда улар синчковлик билан дастлабки таҳлиллари туфайли идрок об’эктларини аниқлашда бир нечта хатоларга йўл қўядилар.
  • Тор — кенг доирадаги эквивалентлик;
    Тор эквивалентлик қутбининг вакиллари (аналитик услуб) об’эктларнинг фарқига эътибор қаратишади, асосан уларнинг тафсилотлари ва ўзига хос хусусиятларига эътибор беришади. Кенг диапазондаги эквивалентлик (синтетик услуб) қутбининг вакиллари, аксинча, об’эктларнинг ўхшашлигига эътибор қаратишади, уларни маълум умумлаштирилган категорик асослар асосида таснифлашади.
  • Когнитив соддалик — мураккаблик;
    Баъзи одамлар чекланган маълумотлар тўпламини (когнитив соддалик қутби) маҳкамлаш асосида соддалаштирилган шаклда нима содир бўлаётганини тушунадилар ва изоҳлайдилар. Бошқалар, аксинча, воқеликнинг кўп ўлчовли моделини яратишга мойил бўлиб, ундаги кўплаб ўзаро боғлиқ томонларни (когнитив мураккаблик қутби) ажратиб кўрсатишади.
  • бошқалар (Мерс-Бриггс, НЕО ПИ-Р ва бошқалар анкеталари шкаласи).

Қиймат

Когнитив услуб, бошқа шахс услуби шаклланиши каби, қуйидаги функсияларни бажаради: 3 1. адаптив, шахсни ушбу фаолият ва ижтимоий муҳит талабларига мослаштиришдан иборат; 2. компенсацион, чунки унинг шаклланиши шахснинг кучли томонларига асосланган ва заиф томонларини ҳисобга олган ҳолда; 3. тизимни ташкил этувчи, бир томондан, индивидуалликнинг кўплаб илгари белгиланган хусусиятлари асосида услубни шакллантиришга, иккинчи томондан, инсон хатти-ҳаракатларининг кўп жиҳатларига таъсир ўтказишга имкон берадиган; тўртта. ўзини намоён қилиш, бу шахснинг ўзини бирон бир фаолиятни амалга оширишнинг ўзига хос усули ёки хатти-ҳаракати орқали ифодалаш қобилиятидан иборат. Охирги функсия когнитив услубларнинг инсоннинг мулоқот соҳасидаги ҳақиқий хатти-ҳаракатларининг ўзгарувчанлигига (масалан, унинг ўзини очиб бериши ва ўзини намоён қилиши) таъсирининг кам ўрганилган муаммоси билан боғлиқ. Сенсорли киришда об’эктларнинг (алоқа шерикларининг) фарқланиши чиқишдаги хатти-ҳаракатларнинг фарқланишига олиб келади, деб кутиш учун барча асослар мавжуд. Когнитив услубларни инсон хулқ-атворини белгиловчи омиллар сифатида ўрганиш биз учун жуда истиқболли кўринади, чунки уларни ўрганиш инсон дунёқарашининг асосий муаммоларига олиб келади.

Манбалар

  1. ↑ Холл М., Боденхамер Б. 51 метапрограмма НЛП. — М.: Прайм Еврознак, 2007. — 352 с — ИСБН 5-93878-198-1
  2. ↑ 2,0 2,1 Шкуратова И.П. Когнитивний стил и общэниэ. Ростов-на-Дону: Изд-во РГПУ,1994.156 с.
  3. ↑ 3,0 3,1 Wиткин Ҳ., Гооденоугҳ Д. Cогнитиве стйле: эссенcе анд оригинс. Н.Й. 1982. 135 п.

Адабиётлар

  • Эгорова МС Индивидуал фарқлар психологияси. М., 1997 йил.
  • Климов Э. Л. Нерв тизимининг типологик хусусиятларига қараб индивидуал фаолият услуби, Қозон: КСУ, 1969 йил.
  • когнитив услублар. Илмий-амалий семинар тезислари (В.Колг таҳрири остида), Таллин, 1986 й.
  • Либин А.В. Дифференсиал психология. М.: Маъно, 1999 йил.
  • Жигар Б. Л. Бутун синфга дарс бериш. Новосибирск, 1994 йил.
  • Индивидуалликнинг психологик муаммолари, масала 1. М.; Л., 1983 йил.
  • Қобилиятлар ва мойилликлар (Э. А. Голубева муҳаррири остида). М.: Педагогика. 1989 йил.
  • Эркак услуби; психологик таҳлил (А. В. Либин таҳрири остида) М.: Смйсл, 1998.
  • Толочек ВЛ Фаолият услублари: Фаолиятнинг ўзгарувчан шароитларига эга услублар модели. М., 1992 йил.
  • Кҳолодная М. А. Когнитив услублар. Индивидуал онгнинг табиати ҳақида. 2-нашр, қайта кўриб чиқилган. — Санкт-Петербург. „Питер“, 2004 йил.
  • Холодная М. А. Ақл-идрок психологияси: тадқиқот парадокслари. — Томск: Томск нашриёти, ун-та; М.: „Барс“ нашриёти, 1997. — 392 б.
  • Шкуратова И.М. Когнитив услуб ва мулоқот. Ростов н / Д.: Рост нашриёти, пед, ун-та, 1994 йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-11-11 санасида архивланган)
  • Аллинсон, CW ва Ҳаес, Ж. „Когнитив услублар индекси: ташкилий тадқиқотлар учун сезги-таҳлил ўлчови“, Менежмент тадқиқотлари журнали (33: 1), 1996-йил январ, 119-135-бетлар.
  • Атҳертон, Ж.С. „Ўрганиш ва ўқитиш: Паск ва Лауриллард“, 2003 йил. 2003-йил 28-июн, ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20070603195811/ҳттп://www.дму.аc.ук/%7Эжамеса/леарнинг/паск.ҳтм#сериалисц дан олинди.
  • Беири, Ж. „Когнитив ва имтиёзли хулқ-атвордаги шахсий ўзгарувчанлик сифатида мураккаблик-соддалик“ Дорсей Пресс, Ҳомеwоод, ИЛ, 1961 йил.
  • Бобиc, М., Давис, Э., анд Cуннингҳам, Р. „Тҳе Киртон адаптион-инноватион инвенторй“, Ревиэw оф Публиc Персоннел Администратион (19:2), 1999-йил баҳори, 18-31-бетлар.
  • Кери, ЖМ „МИС/ДСС тадқиқотларида когнитив услуб масаласи“, 1991 йил.
  • Киртон, М. „Адапторлар ва инноваторлар: тавсиф ва ўлчов“, Жоурнал оф Апплиэд Псйчологй (61:5) 1976, 622-629-бетлар.
  • Киртон, МЖ „Фиэлд Депенденcе анд Адаптион Инноватион Тҳеориэс“, Перcептуал анд Мотор Скиллс, 1978, 47, 1239 1245-бетлар.
  • Киртон, МЖ Хилма-хиллик ва ўзгариш контекстида мослашиш ва инновациялар Роутледге, Лондон, 2003, 392-бет.
  • Муллани, МЖ „Фойдаланувчининг қаршилигини башорат қилиш учун когнитив услуб ўлчовларидан фойдаланиш“, Ҳисоблаш малакалари бўйича Миллий маслаҳат қўмитасининг 14-йиллик конференсияси, Напиэр, Янги Зеландия, 2001, с. 95-100.
  • Петерсон, ЭР ва Деарй, ИЖ (2006). Ахборотни дастлабки қайта ишлашда имтиёзлардан фойдаланган ҳолда яхлит-аналитик услубни ўрганиш. Шахсият ва индивидуал фарқлар, 41, 3-14.
  • Паск, Г. „Ўрганиш услублари ва стратегиялари“, Британия таълим психологияси журнали (46: ИИ) 1976, 128-148-бетлар.
  • Ридинг, РЖ, анд Чеэма, И. "Когнитив услублар — умумий кўриниш ва интеграция. ", Таълим психологияси (11: 3/4) 1991, 193-215-бетлар.
  • Ридинг, РЖ ва Садлер-Смитҳ, Э. "Ўқув материалининг тури, когнитив услуб ва ўрганиш самарадорлиги. ", „Таълимшунослик“ (18:3) 1992, 323-340-бетлар.
  • Wиткин, ҲА, Мооре, CА, Гооденоугҳ, ДР ва Cох, ПW „Маладан боғлиқ ва майдонга боғлиқ бўлмаган когнитив услублар ва уларнинг таълимга таъсири“, Таълим тадқиқотлари шарҳи (47: 1), 1977-йил қиш, 1-64-бетлар.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kognitiv_uslub" dan olindi