Кокаинни истеъмол қилиш тарихи беш минг йилдан кўпроқ вақтни олади[1] ва узоқ вақтдан бери маҳаллий бута, кока баргларидан психостимулятор сифатида фойдаланган Жанубий Америка ҳиндуларига бориб тақалади[2]. Кока барглари Европага Американи европаликлар учун кашф этган биринчи саёҳатчилар томонидан олиб келинган. 1859 йилда улардан кокаин деб номланган дори ажратилди, у 20-асрда иккинчи энг муҳим "муаммоли дори " га айланди (суиистеъмол қилиниши муҳим ижтимоий-иқтисодий муаммо бўлган гиёҳванд моддалар).

Жанубий Америкада кокаин

"Кока" сўзининг ўзи Боливия қабилаларидан бирининг тилидан олинган. Қадимги афсонага кўра, маҳаллий аёллардан бири ёввойи ҳаёт кечирган, бунинг учун у ўлдирилган ва танаси ярми кесилган. Танадан бута ўсиб чиқди, у „Она Кока“[3] деб номланган.

Шимолий Анд тоғларининг туб аҳолиси (бу ерда табиий равишда ўсадиган бута парвариш қилишни талаб қилмайди ва йилига бир неча марта ҳосил беради) " Мама Коку " ни инсонни яхши кўрадиган ва ўз кучи билан унга соя соладиган яхши маъбуда сифатида ҳурмат қилишган[4].

Инка империясида кока махсус этиштирилган. Бутун ҳосил императорнинг мулки ҳисобланган[3]. Кока баргларини чайнаш руҳонийлар, зодагонлар ва бир қатор давлат тузилмаларида кенг тарқалган эди[2]. Инклар тоғлардан фойдаланмадилар ва барча шошилинч хабарлар чарчоқни энгиш ва чидамлиликни ошириш учун қуритилган кока баргларини олиб кетишган хабарчилар томонидан етказилди[2]. Жангчиларга узоқ юришлардан олдин кока баргларининг бир қисми берилди, бу ҳаракатни тезлаштирди ва уларга катта масофаларни босиб ўтишга имкон берди[5][2][6]. Кока баргларини чайнаш жараёни ҳиндулар ҳаётида шу қадар мустаҳкам ўрнатилдики, у ўзига хос узунлик ва вақт ўлчовига айланди.

Кока барглари ҳиндулар томонидан доривор ва диний мақсадларда, шунингдек, чарчоқ ва очликни йўқотиш воситаси сифатида ишлатилган. Ўсимликнинг танага таъсири натижасида амалга оширилган руҳлар дунёси билан алоқа танани ва руҳни мустаҳкамлайди, деб ишонилган. Кока ўрим-йиғими бошланишидан олдин, ҳиндулар " Мама Cоcа " ни яхши кайфиятда қўйиш учун бир аёл билан тунашарди. Шу билан бирга, кучни ошириш ва завқни узайтириш учун ўсимлик шарбатининг уй шароитида (туприк) „эритмаси“ эркак жинсий аъзосига суртилди[4].

16-асрда, Инка империяси босиб олингандан сўнг, испанлар кока баргларини чайнашни тақиқлашга ҳаракат қилишди, аммо маҳаллий аҳолининг оммавий норозилиги ва кока буталарига киришни чеклашнинг иложи йўқлиги сабабли, тақиқдан воз кечишга тўғри келди. 1575-йилдан бошлаб европаликлар кока барглари савдосини тўлиқ назорат қилишди. Перудаги европаликларнинг 82% у ёки бу соҳада тугади[7]. 1567-йилда Лима Иккинчи Кенгаши кока чайнашни бутпарастлик маросими деб тан олиб, уни тақиқлаганида, машҳур ҳуқуқшунос Хуан де Матиэнзо (ҳиндларнинг қаттиқ эксплуатацияси тарафдори ва кока этиштириш учун лоббист) ўша йили шундай деб эълон қилди: " Агар кока йўқ, Перу ҳам бўлмайди "[8], чунки кока Перу вице-қироллиги ва шунга мос равишда Испания империяси учун энг муҳим даромад манбаларидан бири эди.

Диэго де Роблес (1570-йиллар) Перу ҳақидаги маърузасида: " Анд кокаси ҳиндулар учун жуда зарарли … ундан кўп одамлар ҳалок бўлди ", деб ёзган эди, бу ноқулай шароитларда ўсадиган кока йиғишда жуда юқори ўлимга ишора қилади. инсон ҳаёти учун, бу ҳиндларнинг юқумли касалликлар томонидан оммавий мағлубияти туфайли юзага келган, уларнинг ташувчилари, қоида тариқасида, чивинлар эди[9]. Расмий Фернандо Сантилланнинг Испания қиролига берган ҳисоботида ҳам худди шундай дейилган, у Инкалар даврида кока этиштириш ҳамма жойда кенг тарқалмагани, у фақат Инканинг ўзи ва бир қатор юқори мартабали амалдорлар учун йиғиб олинганлиги ҳақидаги маълумотни келтирган. энcомендеро испанлари ҳиндуларни кока ўсадиган жойларга уни йиғиш ва йиғиб олиш учун ҳайдай бошладилар[10], яъни Испания истилоси билан маҳаллий аҳоли орасида кокадан оммавий фойдаланиш бошланди.

Перуда кокадан фойдаланиш Испания ҳукумати томонидан қонунийлаштирилгач, баргларнинг бир қисми ишчиларга кунига 3-4 марта, қисқа дам олиш вақтида истеъмол қилиш учун тарқатилди[4]. Католик черкови даромадлар устидан назоратни ўз зиммасига олди[7]. 1539-йилда Кузко епископи ҳар бир янги кока ҳосили учун мажбурий 10% солиқни жорий қилди[11]. Бу вақтга келиб, ўзгартирилган Испания қонунчилиги янги конкистадор ер эгаларига 15-асрда Инка ҳиндулари томонидан яратилган деярли барча йирик кока плантацияларини эгаллашга имкон берди[7].

Илмий манбаларда кока ҳақида биринчи эслатма 1708-йилга тўғри келади ва немис ботаники Ҳерманн Боэрҳааве („Институтионс Медиcаэ“)[7] га тегишли.

18-аср давомида Эвропада кока обрўси барқарор равишда ўсиб борди. 1814-йилда Британиянинг „Жентлмен журнали“ олимларни ўсимликни ўрганиш билан шуғулланишга чақирди, шунда „одам озиқ-овқат ўрнига кока ишлатиши мумкин, вақти-вақти билан бир ой давомида керак бўлганда овқатланишни тўхтатади“[4].

1821-йилда шифокор ва Перу президенти Иполито Унануэ Ню-Ёркда ҳисобот ўқиб чиққандан сўнг, коканинг хусусиятлари Қўшма Штатларда маълум бўлди[12]. Эвропада 1850-йилгача кокадан фойдаланиш жуда чекланган эди[5][6].

Кўпгина эвропалик олимлар фаол кока алкалоидини ажратиш учун курашдилар. 1855-йилда буни биринчи бўлиб немис кимёгари Фридрих Гаэдке (олмонча: Фриэдрич Гаэдcке ). Олинган алкалоид C 32 Ҳ 20 НО 8 эритроксилин (эритроксилин) деб номланиб, унинг батафсил тавсифини „Арчив дер Пҳармазиэ“ журналида эълон қилди.

Кокаинни кашф қилиш ва оммалаштириш

1856-йилда „Новара“ фрегатида дунё бўйлаб саёҳат қилган олим доктор Карл Шерзер 1859-йилда Перудан кока барглари сандиқини олиб келишни Волер лабораториясига топширди ва у кимёгар Ниман, Альберт (химик) [Альберту Ниману; Алберт Ниэманн (Чемикер)]) топширилди. Алберт Ниэманн ) Германиянинг Гöттинген университетидан[13]. Алкалоидни тозалаш жараёнини ишлаб чиқди ва такомиллаштириб, уни кокаин[6] деб номлади. Кокаин муми ҳам олинди — C 66 Ҳ 66 О 4 ва бошқа бир қатор маҳсулотлар. Ниэманн ўзининг жараёнини босқичма-босқич ўзининг „Кока барглари таркибидаги янги органик асос тўғрисида“ (олмонча: Üбер эине неуэ органисче Басе ин ден Cоcаблаттерн ). Асар 1860-йилда нашр этилган ва унга докторлик унвонини берганМанба хатоси: Cлосинг </реф> миссинг фор <реф> таг.

Алпҳонсе Муча томонидан 1897-йил „Инcа шароби“ реклама литографияси (212 х 77 см)

Ушбу тиббий ва яқин тиббий нашрларнинг таъсири остида Эвропада кока баргларида дамламани ўз ичига олган тоник ичимликлар пайдо бўла бошлади. Кока ўз ичига олган биринчи тониклар ва винолар 1860-йилларда Франсияда пайдо бўлган. Улар учун мода тезда бутун Эвропага тарқалди. Бу ичимликлар ҳар бир порсияда (стаканда) 3 дан 160 миллиграммгача фаол алкалоид (кокаин) бўлиши мумкин. Кока барглари шароблари одатда ҳар стаканда 35 дан 70 миллиграммгача кокаинни ўз ичига олади. Кўрсаткичларнинг бундай тарқалиши нафақат рецептлардаги фарқларга, балки барглардаги фаол алкалоиднинг ҳақиқий таркибига ҳам боғлиқ бўлиб, улар массасининг 0,1 дан 1,5% гача бўлиши мумкин эди :290 . 1863-йилда нашр этилган П. Мантегазза кимёгари Анжело Мариани „ Мариани шароби“ (Мариани шароби) деб номланган шароб ишлаб чиқаришни бошлади, бу кока баргларида дамламанинг бир тури бўлиб, унда спиртли ичимликлар эритувчи бўлиб, барглардан кокаинни чиқаришга ёрдам беради (ўртача 6 дона). унция учун мг). 18 унцияли шиша шароб рецепти икки унция кока баргларини талаб қилди [14] :290 . Рим папаси Лео ХИИИ ҳамма жойда ўзи билан бир шиша Мариани кокаин шаробини олиб юрган. У ичимлик яратувчиси Анжело Марианини Ватиканнинг Олтин юлдузи билан тақдирлади [15]. Марианининг ўзи истеъмолчилар, шу жумладан сиёсатчилар, актёрлар ва „Европа қироллик оилаларига хизмат қилган деярли барча шифокорлар“ дан 13 жилдлик миннатдорчиликни нашр этишга тайёрлигини айтди[16].

1879-йилдан бошлаб , В. тажрибаларидан сўнг. ТО. Анрепа Wüрзбург университетида[17] кокаинни анестезияда қўллаш имкониятлари бўйича тадқиқотлар бошланди. Карл Коллер кокаинни офталмологияда қўллашни бошлади, Ҳеинрич Қуинcке кокаинни умуртқа поғонасини даволашда анестетик сифатида ишлатди[13] [18].

Кокаин билан вино

1883-йилда Теодор Асченбрандт (олмонча: Тҳеодор Асченбрандт ) кокаинни Бавария армиясидан фойдаланишни тавсия қилди ва у маневрлар пайтида аскарларнинг чидамлилигини оширишини аниқлади. Асченбрандтнинг кузатувлари бўйича нашр этилган маъруза муаммога умумий тиббиёт ҳамжамиятининг эътиборини тортди; Зигмунд Фрейд унга қизиқувчилар орасида эди. 1884-йилда Фрейд кокаиннинг психостимуляторлик хусусиятлари бўйича тадқиқотларни бошлади, унинг клиник таъсирини биринчи қўлдан синаб кўрди. У кокаинни депрессия, турли неврозлар, сифилис, алкоголизм, морфинга қарамлик, жинсий касалликларни даволовчи восита сифатида тарғиб қилган мақоласини („Üбер Cоcа“) нашр этди ва ўзининг психотерапевтик амалиётида кокаиндан фаол фойдалана бошлади. Кокаин, Фрейд ёзганидек, сабаб бўлади:

1869-йилда кока Ню-Ёркка йўл олди: ўсимликнинг биринчи уруғлари Кеw Гарденс бозорларига этиб келди. 1876-йилда кока барглари спорт допингининг бир турига айланди: 1885-йилгача британиялик пойгачилар баргларни йўлда чайнашди ва шу билан яхшиланган натижаларга эришдилар[7]. 1880-йиллардан бери кокаин анестезияни инқилоб қилди[17] ва шифокорлар томонидан ўзига хос панацея сифатида қабул қилинди: бозорда кокаин бўлган юзлаб дорилар пайдо бўлди; улар травматология, гинекологияда қўлланила бошланди; оғриқ билан боғлиқ бир йўл ёки бошқа деярли барча касалликлар учун бир чора сифатида эълон[19][17]. Кокаин „болалар соғлиғини яхшилаш учун“, „мия учун озиқ-овқат“ ва умуман „барча ҳолатлар учун“ восита сифатида тавсия этилган. Кокаинни юборишнинг янги усуллари машҳур бўла бошлади: интраназал ва томир ичига юбориш, бу анъанавий оғиз ва инҳалация усуллари билан солиштирганда унинг биологик мавжудлигини сезиларли даражада оширди. Баъзида кокаин ўз ичига олган маҳсулотлар атропин, физостигмин, морфин каби агонистлар билан чиқарилади. Ўша даврдаги пичан иситмаси ва астмага қарши баъзи дорилар таркибида кокаиндан бошқа ҳеч нарса йўқ эди[14] :292. Энг йирик фармацевтика компаниялари кокаин ишлаб чиқариш билан шуғулланган: Мерcк, Ле Пҳармаcиэ Cентрале де Франcе, Парке-Давис[17] . Иккинчиси кокаинни турли шаклларда сотишни бошлади, шу жумладан игна билан келган томир ичига юбориш эритмаси[20]. Компаниянинг рекламасида маҳсулот „овқатингизнинг ўрнини босади, қўрқоқни жасур қилади, жим — нотиқ … азоб-уқубатни оғриқсиз қилади“. 1900-йилда Қўшма Штатларда кокаин энг кўп сотиладиган дориларнинг бешталигига кирди[21].

Кокаин билан Cоcа-Cола рекламаси, 1900-йил

1885-йилда Жон Пембертоннинг ихтироси, кокаин бўлган газланган Cоcа-Cола ичимлиги бозорга кирди. Ушбу ичимликнинг таркибига кока барглари ва кола ёнғоқлари киритилган, бу ичимликнинг номига сабаб бўлган. 1906-йилда Қўшма Штатларда „Озиқ-овқат ва дори воситаларининг тозалиги тўғрисида“ федерал қонун қабул қилингандан сўнг (Энг.), кокаин ичимликдан бутунлай олиб ташланди; огоҳлантирувчи таркибий қисм сифатида фақат кофеин сақланиб қолди[22].

Москвада немис кокаини дорихоналарда сотилган[5]. 20-асрнинг бошларида Теннесси штатининг Мемфис шаҳрида кокаин оддий дорихоналарда сотилган ва пакет ўлчамига қараб 5 дан 10 сентгача бўлган. Миссисипи қирғоқлари бўйлаб ишчилар кокаинни огоҳлантирувчи восита сифатида ишлатишган, оқ танли иш берувчилар ҳамма жойда қора танлиларни ундан фойдаланишга ундашган[23]. "Унинг рағбатлантирувчи ва ёқимли хусусиятлари Америка миллий характерини ўзининг ташаббускорлиги, шижоати, чексиз фаоллиги ва чексиз некбинлиги билан мустаҳкамлашга хизмат қилади[16] ёзган психолог Роналд Сигел.

= "Кокаин ваҳимаси" ва кокаинни тақиқлаш

Кокаиннинг гиёҳвандликка олиб келиши ҳақидаги биринчи хабарлар 1880-йилларнинг охирида пайдо бўлган; аммо, АҚШ жамоатчилиги бу ҳақда фақат 20-асрнинг бошларида хавотирда эди. Мамлакатни кейинчалик таъкидланганидек, ижтимоий ва ирқий оҳангларга эга бўлган „кокаин ваҳима“ қамраб олди[16]. Бу ерда 1900-йилда кокаинга қарши кампания бошланган. Уч йил ўтгач, Жоурнал оф Пҳармаcй „кокаин фойдаланувчиларининг кўпчилиги қимор ўйинчилари, боҳемлар, юқори ва қуйи табақадаги фоҳишалар, тунги юк ташувчилар ва юк ташувчилар, ўғрилар, рекетлар, сутенёрлар ва ноаниқ маошли ишчилар“[16], деб асоссиз даъво қилди. Бу препаратни оммавий ишлаб чиқаришнинг ривожланишига таъсир қилмади. 1910-йилда Амстердамда асосий ишлаб чиқариш компаниялари — Мерcк, Сандоз ва Ҳоффманн-Ла Роче саъй-ҳаракатлари билан Кокаин ишлаб чиқарувчилари синдикати деб номланган биринчи кокаин картели яратилди[4]  ва унинг мавжудлиги кенг жамоатчиликдан сир тутилган. Бир неча йил ўтгач, Ява оролида Голландия кока плантациялари эгалари томонидан рақиб синдикат ташкил этилди[3].

Айни пайтда Америка матбуотида кокаинга қарши кампания кучайди. 1914-йилда доктор Кристофер Кох (инглизча: Чристопҳер КочПенсилвания фармацевтлар жамияти вакили Кристофер Кох матбуотда таъкидлаганидек, „жанубдаги оқ танли аёлларга қилинган ҳужумларнинг аксарияти кокаиннинг негр миясига аҳмоқона таъсирининг бевосита натижасидир“[16]. Ушбу оммавий истерия ортида оқ танли аҳолининг негр тартибсизликлари эҳтимолидан қўрқуви бор эди. „Кокаин қандайдир ғайритабиий куч, ўзига хос айёрлик ва маҳорат бергани ҳақида миш-мишлар бор эди … Бу хаёллар кокаиннинг ҳақиқий таъсири билан эмас, балки оқ танлиларнинг қўрқуви билан боғлиқ эди ва улар зулмни кучайтиришнинг яна бир сабаби эди. қора танлилар“[16], — деб ёзган Д. Мусто(ингл.) . 1912-йилда кокаин Опий конвенциясида (Гаага конвенцияси (де Ла Ҳая)[12]) бошқа гиёҳванд моддалар қаторида кўриб чиқилган. Маълум бўлишича, бу ўлимга олиб келадиган моддадир: фақат АҚШда ўша вақтга қадар 5 минг киши ўлим билан боғлиқ эди. унинг фойдаланиш билан[7] 1914-йилда, Ҳаррисон Наркотик солиқ қонун жиддий Қўшма Штатларда кокаин тарқатиш чеклаб , у расман дори деб эълон қилинди ва 1922-йилда ноқонуний[24].

ХХ асрнинг иккинчи ярми — ХХИ аср бошлари

1963-йилда кока ва кокаин Бирлашган Миллатлар Ташкилоти томонидан тақиқланган моддалар рўйхатига киритилган. Шунга қарамай, препаратни турли хил модификацияларида қўллаш фақат ўсди. 1970-йилларда матбуот Жанубий Америкадаги „кокаин эпидемияси“ ҳақида гапира бошлади. Дорининг базука деб аталадиган янги чекиш нави бу ерда кенг тарқалди. Перу фармакологлари биринчи бўлиб унинг хавфи ҳақида гапиришди; Гиёҳванд моддаларга қарам бўлганлар (испанча: басуcо пасталерос), улар доимий чекиш орқали ўзларини ақлдан озиш ва кўпинча ўлимга олиб келишади[24].

1976 ва 1980-йиллар оралиғида Қўшма Штатларга импорт қилинадиган кокаин миқдори икки баравар кўпайди. Кокаин нархи қисман Боливиядаги давлат тўнтариши (Марказий разведка бошқармаси томонидан илҳомлантирилган, кўпчилик ишонган) туфайли кескин тушиб кетди. 1982-йил октябр ойида Президент Роналд Рейган расман кокаинга қарши уруш эълон қилди ва „бу гиёҳвандлик таҳдидини йўқ қилиш учун зарур бўлган ҳамма нарсани қилишга“ қатъий қарорини эълон қилди[24]. Бу кўринадиган натижаларга олиб келмади.

Кокаин ишлатган тарихий шахслар

Кокаин анъанавий равишда юқори жамият ва боҳем дориси ҳисобланади[25][26] ва 19 ва 20-асрларнинг кўплаб машҳурлари томонидан ишлатилган. Гарчи кокаинни истеъмол қилиш Виктория даврининг охирида ижтимоий иллат деб ҳисобланган бўлса-да, қиролича Викториянинг ўзи[27] ва ёш Уинстон Черчилл[28] уни ўз ичига олган маҳсулотлардан фойдаланганликлари ҳақида хабарлар мавжуд. Улйссес С. Грант, ўз хотиралари устида ишлаётганда ҳар куни „кокаин шаробидан“ фойдаланган[16]. Зигмунд Фрейд 1884-йилда кокаиннинг психостимулятор хусусиятлари бўйича тадқиқотларни бошлади, унинг клиник таъсирини ўз тажрибасида синаб кўрди[29]. У эйфория ва „жинсий органларни огоҳлантирувчи таъсир“ ҳақида иштиёқ билан ёзган, „Üбер Cоcа“ иншосини нашр этган, аммо дўстларидан бири ҳаддан ташқари дозадан вафот этганида, кокаинга бўлган муносабатини ўзгартирган[30]. „Америка жарроҳлигининг отаси“ деб аталадиган Уилям Хелстед кокаиннинг анестетик хусусиятларини бошдан кечирди, гиёҳвандликка айланди; қутулмоқчи бўлиб, умрининг охиригача ишлатган морфинга ўтди[31] .

1909-йилда Эрнест Шаклтон ўзи билан Антарктидага Форcед Марч кокаин таблеткаларини олиб кетди.

Александр Вертинский „Азиз узоқ“ хотиралар китобида кокаин ҳақида гапирди [32] .

Журналистлар томонидан кокаин истеъмол қилишда бир неча бор айбланган Жорж Буш ўз интервюсида гиёҳванд моддаларни истеъмол қилишни ўзининг хатоси деб атади[33]. Диэго Марадона кокаин истеъмол қилгани учун дисквалификация қилинди, кокаин сақлашда айбланди[34][35][36][37].

Манбалар

  1. ↑ Кае А.Д., Wеинкауф Ж.Л. „Тҳе cоcаине-аддиcтед патиэнт“, . Периоперативе Аддиcтион: Cлиниcал Манагемент оф тҳе Аддиcтед Патиэнт. Неw Ёрк: Спрингер Неw Ёрк, 2012. ИСБН 978-1-4614-0169-8. 
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Марлин Добкин де Риос.. Растительные галлюциногены, 5000 экз, КСП, 1997. ИСБН 5-88694-035-9. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Карч 2005.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 „Тҳе Ҳисторй Оф Cоcаине“. www.а1б2c3.cом. 2010-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 „Кокаин. История. Способы употребления. Механизмы действия кокаина. Психическая и физическая зависимость.“. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 29-сентябр.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Веселовская Н. В., Коваленко А. Е.. Наркотики. Свойства, Действие, Фармакокинетика, Метаболизм. Пособие для работников наркологических больниц, наркодиспансеров, химико-токсикологических и судебно-химических лабораторий. Москва: Триада-Х, 2000 — 75—76-бет. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 „Cоcаине Тимелине“. www.мяддиcтион.cом. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  8. ↑ Жуан де Матиэнзо де Пералта. „Гобиэрно де Перú“
  9. ↑ Cолеccион де Доcументос инедитос де Индиас. Томо ХИ. — Мадрид, 1869, стр. 40
  10. ↑ Фернандо де Сантиллан. „Релаcион дел ориген, десcенденcиа, политиcа й гобиэрно де лос инcа (1555)“. 2012-йил 10-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 2-ноябр.
  11. ↑ „Друг тҳат спанс тҳе агес: Тҳе ҳисторй оф cоcаине“. Тҳе Индепендент (УК) (2006). 2010-йил 28-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 29-сентябр.
  12. ↑ 12,0 12,1 „Cоcачасқуи - Cронологíа Cоcачасқуи cоcа Перú Перу cоке cоcаине другс дрогас cоcаина друг пеаcе“ (эс). 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 4-январ.
  13. ↑ 13,0 13,1 Ида Гадаскина. „Яды — вчера и сегодня“. 2011-йил 7-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 13-октябр.
  14. ↑ 14,0 14,1 Cоммиттеэ фор тҳе Субстанcе Абусе Cовераге Студй, Институте оф Медиcине. Треатинг Друг Проблемс. Wашингтон, Д. C.: Натионал Аcадемиэс Пресс, 1992. 
  15. ↑ „Лео ХИИИ он cоке“. www.cоcаине.орг. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 Бернардо Алехандер Аттиас. „Cоcаине“. Ст. Жамес Энcйcлопедиа оф Поп Cултуре (2002). 2010-йил 21-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Ҳуртадо Ж. „Ҳисторй оф cоcаине. Cоcаине тҳе Легенд“ (эн). 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  18. ↑ П. Ю. Столяренко. „История обезболивания в стоматологии“. www.cритиcал.ру. 2014-йил 27-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  19. ↑ Орехов 1955.
  20. ↑ „Парке-Давис инжеcтион кит“ (эн). www.cоcаине.орг. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  21. ↑ Мерс Р. Л.. Тҳе 100 Мост Импортант Чемиcал Cомпоундс: а референcе гуиде. Лондон: Греэнwоод Пресс, 2007 — 88—91-бет. ИСБН 978–0–313–33758–1. 
  22. ↑ „«Кока-Кола» — история успеха“. 2010-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 31-октябр.
  23. ↑ Барлоw, Wиллиам. "Лоокинг Уп Ат Доwн": Тҳе Эмергенcе оф Блуэс Cултуре. Темпле Университй Пресс (1989), п. 207. ИСБН 0-87722-583-4.
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Бернардо Алехандер Аттиас. „Cоcаине. Паге 2“. Ст. Жамес Энcйcлопедиа оф Поп Cултуре (2002). Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  25. ↑ Джонатан Даффи. „Знаменитости предпочитают кокаин“ (ру). ББC. 2014-йил 22-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-январ.
  26. ↑ Роман Уколов. „Русские яппи любят "кокс"“. Независимая газета. 2011-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-январ.
  27. ↑ „Тҳе Плеасурес оф Cоcаине“. 2013-йил 9-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 19-июн.
  28. ↑ „ББC Неwс Магазине: 100 еарс оф тҳе wар он другс“. 2015-йил 24-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 11-январ.
  29. ↑ „Фреуд анд Cоcаине“. www.артандпопуларcултуре.cом. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  30. ↑ „Фамоус Усерс“. www.тҳегооддругсгуиде.cом. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  31. ↑ „Нотес он Жоҳн Ҳалстед“. www.нcби.нлм.ниҳ.гов. 2021-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 8-апрел.
  32. ↑ „Александр ВЕРТИНСКИЙ: «Дорогой длинною…»“ (ру). молес.ээ (2004-йил 19-сентябр). 2013-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-январ.
  33. ↑ „О Буше написали еще одну биографию, припомнив ему кокаин и спиртное“ (ру). Лента.ру (2004-йил 7-сентябр). 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 1-январ.
  34. ↑ „Виаже ал фондо де Марадона“ (эс). элмундо.эс (1996-йил 22-сентябр). 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 26-декабр.
  35. ↑ „Диэго Марадона сале де отро роунд эн ла дура пелеа cонтра ла адиccиóн й эл фантасма де ла муэрте“ (эс). перфил.cом (2007-йил 29-март). 2011-йил 31-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-апрел.
  36. ↑ „Марадона третий раз попался на допинге“ (ру). Спорт-Экспресс (1997-йил 30-август). 2014-йил 21-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-апрел.
  37. ↑ „Дио поситиво эл cонтрол антидопинг а Диэго Марадона“ (эс). Cларин. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 13-апрел.

Адабиёт

  • Стевен Б. Карч.. А Бриэф Ҳисторй оф Cоcаине, 2, CРC Пресс, 2005. ИСБН 9781420036350. 
  • Орехов А. П.. Химия алкалоидов, 2-е, дополненное и переработанное, Москва: Издательство Академии наук СССР, 1955 — 153—154-бет.