Kokkola sahifasining manbasini koʻrish

'''Kokkola''' — [[Finlandiya]]dagi [[Finlandiyadagi shaharlar roʻyxati|shahar]] va [[Munitsipalitet|munisipalitet]]dir. Shahar Markaziy Ostrobotniya mintaqasida joylashgan. Shahar aholisi 47,915 (31 dekabr 2021). Qoʻshni munitsipalitetlar — Halsua, Kalajoki, Kannus, Kaustinen, Kronobi, Lestijarvi, Larsmo va Toholampi.

Munitsipalitet bilan ikki tilda gaplashadi 84,2% [[Fin tili|Finlandiya]] va 13,9% shved tilida soʻzlashuvchilar.

2020-yilda Kokkola oʻzining 400 yilligini nishonladi.

== Etimologiyasi ==

=== Nomi ===
[[Fayl:Kokkola_railway_station_bilingual_sign.jpg|left|thumb| Poezd stantsiyasida ikki tilli belgi.]]
Eng qadimgi shved manbalarida Kokkola ''Karlabi'' nomi bilan tilga olinadi. Shahar shved tilida {{Lang|sv|Gamlakarleby}} nomi bilan tanilga.1977-yil 1-yanvargacha Kaarlela (Swedish) atrofidagi yer munitsipaliteti tuzilmaguncha) Kokkola bilan birlashtirildi va shahar shvedcha {{Lang|sv|Karleby}} nomini oldi. Bu soʻz „eski“, ''karl'' (anglikanlashtirilgan Charlz) degan maʼnoni anglatadi, germancha erkak ismi, koʻplab qirollarning nomi, oddiygina „odam“ maʼnosini anglatadi va ''"'' qishloq" degan maʼnoni anglatadi, shuning uchun shahar nomi noaniq boʻlib, „eski Charlz qishlogʻi“ yoki „qari odam qishlogʻi“ deb yuritiladi. [[Lotin tili|Lotincha]] nomi ''Karolina Vetus'' edi. Shahar asoschisi Gustav II Adolf, ehtimol, shaharni otasi Shvetsiya qiroli Karl IX sharafiga atagan. Finlandiya nomi ehtimol Kokkolaning shahar joyida joylashgan tor koʻrfazidan olingan. Bir ertakga koʻra, u yerda [[Oq dumli suvburguti|dengiz burgutlari]] (fin merikotka yoki kokko) yashagan<ref name="historiaa">{{Veb manbasi|url=https://www.kokkola.fi/kokkolan-kaupunki/tietoa-kokkolasta/historia/|sarlavha=Historia}}</ref>. Boshqa bir nazariyaga koʻra, bu nom odamlarni dushman qoʻshinlariga yaqinlashish toʻgʻrisida ogohlantirish uchun ishlatilgan qadimiy signal otashlaridan (kokko) kelib chiqqan.

=== Geraldika ===
Koʻkkoʻla [[Gerb|gerbi]] 1620-yilda shahar tashkil etilganligi munosabati bilan chiqarilgan shahar muhri asosida yaratilgan. Naqsh shahar tashkil etilganidan 19-asrgacha boʻlgan tarixida muhim rol oʻynagan [[Gudron|smola]] yoqish va smola savdosining ramzi hisoblanadi. Gerb Olof Eriksson va Into I. Suominen tomonidan ishlab chiqilgan va 1956-yil 17-dekabrda foydalanish uchun tasdiqlangan<ref>{{Kitob manbasi|title=Suomen kunnallisvaakunat|url=https://archive.org/details/suomenkunnallisv0000unse|publisher=Suomen Kunnallisliitto|year=1982|isbn=951-773-085-3|language=fi}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Jussi Iltanen|title=Suomen kuntavaakunat|year=2013|pages=120–121|publisher=Karttakeskus|language=fi}}</ref><ref>Boyko Dm. A. ''Geraldika Velikogo Knyajestva Finlyandskogo''. — Zaporoje, 2013. (in Russian)</ref>.

== Tarixi ==
[[Fayl:Kaarlela_church.jpg|left|thumb| Kaarlela cherkovi]]
Kokkola shahri 1620-yilda Finlandiya Shvetsiya imperiyasining bir qismi boʻlgan va [[Finlandiya|Finlandiyaning]] eng qadimgi shaharlaridan biri boʻlganida Shvetsiya qiroli Gustav II Adolf tomonidan ijaraga olingan. Podshoh, shuningdek, uchi va vilkasidan uchta yonayotgan alangali qatron bochkasini shahar muhri sifatida ishlatishga qaror qildi, chunki oʻsha paytdagi [[Gudron|smola]] savdosi Koʻkkoʻla yuk tashish porti sifatida tashkil etilgan. Shvetsiya-Finlandiyaning yetakchi siyosatchilaridan biri boʻlgan Anders Chydenius (1729-1803) iqtisodiy erkinlikning ashaddiy tarafdori boʻlgan va Shvetsiya parlamentida erkin tashqi savdo va keyingi ijtimoiy islohotlar uchun kurashgan. 1765-yilda Shvetsiya parlamenti Kokkola shahriga asosiy huquqlarni berdi. Kokkola Finlandiyaning muhim [[kemasozlik]] markaziga aylandi. Qatron savdosi va kemasozlik sanoati natijasida Koʻkkola bir muddat Finlandiyaning eng boy shaharlaridan biri boʻlgan.

[[Qrim urushi|Qrim urushining]] bir qismi boʻlgan Aland urushi paytida 1854-yil 7-iyunda shaharchada "Xalkokari otishmasi " deb nomlanuvchi qiziqarli tarixiy voqea sodir boʻldi. HMS Vulture va HMS Odinning qirollik dengiz piyodalari shahardagi jamoat mulki bilan „urushdan foydalanish qoidalariga muvofiq“ muomala qilish uchun qirgʻoqqa chiqishga harakat qilishdi. Dengizchilar qoʻshinlar, artilleriya va ehtimol rus maslahatchilari va harbiylari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan ov miltiqlari bilan qurollangan mahalliy himoyachilar tomonidan qaytarildi. Britaniyaning 9 ta kichik kemasidan biri (oʻqotar qayiq) himoyachilar qoʻliga tushdi. Shunday qilib, bu qayiq 1914-yilda hali ham chet elda boʻlgan Qirollik dengiz flotining yagona kemasi edi. Qayiq bugungi kungacha muzey ob’ekti boʻlib, uni Koʻkkoʻladagi ingliz bogʻida koʻrish mumkin. Birlashgan Qirollikning bir necha soʻroviga qaramay, shahar kengashi qayiqni qaytarishni rad etdi, yaqinda Londonning lord meri Jon Shtuttard . Britaniya Gʻaznachiligi har yili mahalliy cherkov jamoatiga toʻqnashuv paytida halok boʻlgan toʻqqiz Qirollik dengiz piyodasining qabrlarini saqlash uchun kichik miqdorda toʻlaydi<ref name="jakobstads_tidning">{{Veb manbasi|url=http://www.jakobstadstidning.fi/story.aspx?storyID=6169|sarlavha=Jakobstads Tidning|qaralgan sana=13 June 2007|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070927235730/http://www.jakobstadstidning.fi/story.aspx?storyID=6169|arxivsana=27 September 2007}}</ref>.

Bu halokatli voqea haqidagi qiziqarli maʼlumotlarni Britaniya gazetalari arxivida topish mumkin.

Shaharda 1933-yilgacha shved tilida soʻzlashuvchilar koʻpchilikka ega edi.

1977-yilda Kaarlela munitsipaliteti (Swedish)) Kokkola (shvedcha shu paytgacha: {{Lang|sv|Gamlakarleby}}) tarkibiga birlashtirildi).2009-yilda Loxtaja, Kalviya va Ullava munitsipalitetlari Kokkola bilan birlashtirildi.

== Geografiyasi ==
[[Fayl:Kokkola.kuntaliitokset.svg|thumb| Munitsipal konsolidatsiyadan keyin butun Koʻkkoʻla hududining xaritasi]]
Kokkola Markaziy Ostrobotniya viloyatining poytaxti boʻlib, u [[Boltiq dengizi|Boltiq dengizining]] eng shimoliy qismida [[Botniya qoʻltigʻi|, Botniya koʻrfazi]] qirgʻogʻida joylashgan. Keyingi yirik shaharlar — Vaasa janubi-gʻarbda {{Convert|121|km|0|abbr=off}} va [[Oulu]] shimoli-sharqda {{Convert|198|km|0|abbr=off}} joylashgan. Poytaxt Xelsinkigacha boʻlgan masofa janubdan {{Convert|483|km|0|abbr=off}} dir. Qoʻshni shaharlar va munitsipallar shimoliy sharqda Kalajoki, sharqda Kannus va Toholampi, janubiy sharqda Xalsua va Kaustinen, janubda Kronobi va janubiy gʻarbda Larsmo .

Koʻkkoʻla atrofidagi hududning landshafti tekis, Ostrobotniya hududiga xos boʻlib, quruqlikdan koʻplab daryo oqimlari oqib oʻtadi. Mintaqaning eng katta daryosi Perxonjoki boʻlib, u Kokkola shimolidagi Botniya [[Botniya qoʻltigʻi|koʻrfaziga]] quyiladi.

Ko‘kko‘ladagi muzlikdan keyingi yillik tiklanish darajasi 8,8 mm ni tashkil qiladi. Shunday qilib, shahar barpo etilganda hozirgi Kokkolaning katta hududlari suv ostida edi.

== Iqtisodiyoti ==
[[Fayl:Kokkola_AWT.jpg|thumb| Koʻkkoʻla portining barcha ob-havo terminali (AWT).]]
Kokkola — Markaziy Ostrobotniya mintaqasidagi poytaxt va eng katta shahar. [[Kimyo sanoati]] asosiy ish beruvchi hisoblanadi. Sanoat zonasi va shahar porti Ykspihlajada joylashgan. OMGda [[kobalt]] zavodi bor. Freeport/Umicore neftni qayta ishlash zavodi Xitoydan tashqaridagi yagona yirik kobaltni qayta ishlash zavodidir<ref name="freeumi">{{Veb manbasi|sarlavha=Umicore completes US$203 million Kokkola acquisition|url=https://www.mining-journal.com/m-a/news/1376945/umicore-completes-ususd203-million-kokkola-acquisition|ish=www.mining-journal.com|til=en|sana=2 December 2019}}</ref>. Bolidenda [[Rux|sink]] oʻsimlik mavjud. Kimyoviy konglomerat boʻlgan Kemira hozirda bir nechta korporatsiyalar oʻrtasida boʻlingan sanoat parkini qurdi. Bundan tashqari, shaharda joylashgan sanoat tarmoqlariga metallga ishlov berish, quyish, toʻqimachilik, plastmassa, oziq-ovqat va duradgorlik kiradi. Eng yirik ish beruvchilar quyidagilardir (2011):

* Kokkoa shahri taxminan. 2.350
* Ijtimoiy va sogʻliqni saqlash xizmatlari markaziy Ostrobotniya qoʻshma shahar boshqarmasi (Soite) 2,500
* Boliden Kokkola Oy (rux) 500
* Umicore (2019 yilgacha Freeport Cobalt Oy edi)<ref name="freeumi">{{Veb manbasi|sarlavha=Umicore completes US$203 million Kokkola acquisition|url=https://www.mining-journal.com/m-a/news/1376945/umicore-completes-ususd203-million-kokkola-acquisition|ish=www.mining-journal.com|til=en|sana=2 December 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.mining-journal.com/m-a/news/1376945/umicore-completes-ususd203-million-kokkola-acquisition „Umicore completes US$203 million Kokkola acquisition“]. ''www.mining-journal.com''. 2 December 2019.</cite></ref> (kobalt) 420
* KPO guruhi (chakana) 400
* Halpa-Xalli (chakana) 300
* CABB Oy (nozik kimyoviy moddalar) 200

Kokkola porti Ykspihlajada, taxminan {{Convert|5|km|0|abbr=on}} da joylashgan shahar markazidan va u Finlandiyadagi eng gavjum portlardan biri. Chetdan neft, ruda va ohaktosh, qayta ishlangan mahsulotlar va yogʻoch eksport qilinadi, temir rudasi tranzit qilinadi.

2006-yilda qurib bitkazilgan Chydenia savdo markazi Koʻkkoʻla markazida joylashgan<ref>[https://trevian.fi/fi/chydenia/ Chydenia] — Trevian (in Finnish)</ref>. Savdo markaziga har yili 2 millionga yaqin odam tashrif buyuradi<ref>[https://www.kauppakeskusyhdistys.fi/media/kauppakeskusyhdistys_julkaisu2021_9.pdf Kauppakeskukset] — Kauppakeskusyhdistys ry (in Finnish)</ref>.

== Transporti ==
Kokkola Botniya [[Botniya qoʻltigʻi|koʻrfazining]] qirgʻogʻida joylashgan boʻlib, Yevropa qirgʻoq boʻyidagi E8 yoʻli (Finlandiya 8-magistrali) orqali Oulu va [[Turku|Turkuni]] Vaasa orqali bogʻlaydi. Finlandiya 28 avtomagistrali Kokkola shahridan boshlanadi va Kajaanigacha boradi. Finlandiya 13 avtomagistrali Kokkola shahridan boshlanadi va Finlandiya orqali Nuijamaa chegarasiga, Jyväskylä va [[Mikkeli]] orqali [[Rossiya|Rossiyaga]] oʻtadi. Manzarali „7 koʻprikli arxipelagi yoʻli“ (749-yoʻl) Kokkola va Yakobstad ({{Lang-fi|Pietarsaari}}) oʻrtasidagi qirgʻoq boʻylab oʻtadi.). Kokkola-Pietarsaari aeroporti {{Convert|22|km}} Kronobi shahridagi Kokkola shahridan. Kokkola temir yoʻl stantsiyasi Seinäjoki-Oulu temir yoʻli boʻylab toʻxtash joyi boʻlib, [[Helsinki|Xelsinki]] va Kemijarvi oʻrtasida [[Tampere]] va Seynajoki orqali qatnovi amalga oshiriladi, u yerda Pendolino tezyurar poyezdi ishlaydi. Ko‘kko‘ladan yo‘lovchi parom qatnovi yo‘q.

== Madaniyat va diqqatga sazovor joylari ==
[[Fayl:Anders_Chydenius_statue.jpg|thumb| Haykaltarosh Valter Runeberg (1838-1920) tomonidan Kokkola shahridagi Anders Chidenius (1729-1803) haykali.]]

=== Sporti ===
[[Fayl:Kokkolan_keskuskenttä.jpg|thumb| Ko‘kko‘la sport maydoni]]
Qish mavsumida Kokkola umumiy uzunligi {{Convert|150|km|0|abbr=on}} boʻlgan 20 ta changʻi yoʻlaklarini taklif etadi. . Kokkola ikkinchi eng yuqori Finlandiya ligasida (mestis) oʻynaydigan Hermes xokkey klubining uyidir. Bundan tashqari, Finlandiyaning ikkinchi eng yuqori ligasida (Ykkönen) oʻynaydigan Kokkolan Palloveikot (KPV) va uchinchi yuqori Finlandiya ligasida (Kakkonen) oʻynaydigan Gamlakarleby Bollklubb (GBK) [[futbol]] klublari mavjud. Kokkolaning Kokkolan Tiikerit voleybol jamoasi eng yuqori Finlandiya voleybol ligasida va erkaklar oʻrtasida Finlandiyaning amaldagi chempioni (Lentopallon Mestaruusliiga)da faol. Yelkan klublari orasida Gamlakarleby Segelförening, Kokkolan Purjehtijat va Kokkolan venekerho kiradi . Amerikaning Karleby Goats futbol jamoasi ham bor, u uchinchi eng yuqori Finlandiya Amerika futbol ligasida (Amerikkalaisen jalkapallon II-divisioona) oʻynaydi.

== Taʼlimi ==
[[Fayl:Centria_Kokkola.jpg|thumb| Centria amaliy fanlar universiteti]]
Kokkola koʻplab [[Maktabgacha taʼlim|maktabgacha taʼlim muassasalariga]] ega, ularning baʼzilari bolalarga erta yoshdan boshlab ikki tilda taʼlim berishadi (asosan fin-ingliz yoki fin-shved). Fin tilida 25 ta va shved tilida 8 ta maktab mavjud. Bundan tashqari, fin tilida soʻzlashuvchi oʻquvchilar uchun uchta va shved tilida soʻzlashuvchilar uchun bitta oʻrta maktab mavjud. Baʼzi maktablar ikki tomonlama kasbiy taʼlim va taʼlimni taklif qiladi. Kokkola [[universitet]] [[Konsorsium|konsortsiumi]] Chydenius instituti Jyväskylä, Oulu va Vaasa universitetlari homiyligida oʻquv va tadqiqot ishlarini olib boradi. U kattalar taʼlimiga ixtisoslashgan. Finlandiyalik va chet ellik talabalar uchun universitet ochiq taʼlim, [[Taʼlim|taʼlim]], ijtimoiy xizmatlar va sogʻliqni saqlash xizmatlari va [[menejment]] sohalarida mutaxassislar uchun qoʻshimcha taʼlimni tashkil qiladi. Centria Amaliy Fanlar Universiteti [Fincha nomi: ''Centria ammattikorkeakoulu'' ], shuningdek, Kokkola shahrida joylashgan boʻlib, uning boshqa boʻlimi Ylivieskada joylashgan va Yakobstad fin tili bilan bir qatorda ingliz tilida uch xil bakalavriat dasturini taklif qiluvchi xalqaro institutdir.

== Manbalar ==
{{manbalar|30em}}


[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]