Komprador
Компрадор (порт. cомпрадор „харидор“ — лат. cомпараре „сотиб ол, ол“[1]) — маҳаллий савдогар, тадбиркор, ривожланаётган давлатнинг хорижий капитал ва миллий бозори ўртасида воситачи[2].
Тарих
Шарқий Осиёда яшовчи европаликлар компрадорларни импорт товарлар билан савдо қилиш учун бозорга юборилган маҳаллий хизматчилар деб аташган.Кейинчалик компрадорлар хорижий компанияларда ишлаган маҳаллий етказиб берувчилар ва хорижий фирмаларнинг маҳаллий ваколатхоналари раҳбарлари деб атала бошланди. Компрадорлар Жанубий Хитой иқтисодиётида муҳим рол ўйнаган, улар чой, ипак, пахта ва ипларни хорижий корпорациялар учун сотиб олган ва сотган ва хорижий банкларда ишлаган[3].
Кейинчалик ривожланаётган мамлакат буржуазияси таркибига кирувчи, ички ва ташқи бозорда хорижий компаниялар билан савдо воситачилигини амалга оширувчи компрадорлардан „компрадор буржуазияси“ деб аталадиган шакл шаклланди. У турли табақалардан: савдогарлар, судхўрлар, феодаллар ва қабила зодагонларидан ташкил топган. У асосан хорижий компанияларга иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан боғлиқ бўлиб, кўпинча уларнинг манфаатлари учун ишлатилган. ХИХ аср охири — ХХ аср бошларида, шунингдек, биринчи ва иккинчи жаҳон урушлари ўртасидаги даврда мустамлакачилик ҳаракатларида компрадор буржуазияси одатда иштирок этмади.
Биринчи жаҳон урушидан кейин иқтисодиётда компрадор буржуазиясининг роли миллий саноатнинг кескин ривожланиши туфайли кескин тушиб кетди. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг мустамлакачилик эмперялизмининг қулаши ва миллий озодлик ҳаракатининг кучайиши компрадор буржуазиясининг сиёсий яккаланишига олиб келди.
Замонавийлик
Ҳозирги вақтда „компрадор“ ва „компрадор буржуазияси“ сўзлари барқарор салбий рангдаги иборалар бўлиб, „маҳаллий табиий ресурсларни чет элга сотиш ва чет эл товарлари билан савдо қилиш, пулларини хорижий банкларда сақлаш орқали ўз капиталини қўшадиган расмий бюрократлар ва бизнес олигархлар, ўз манфаатларидан келиб чиқиб, мамлакат иқтисодиёти учун оқибатлари ҳақида ўйламайдилар“ [4].
Мисол учун, Греция Коммунистик партияси Марказий қўмитаси бош котиби Алек Папарига 14-декабр 2011 нутқида:"Улар компрадор ва паразитик буржуазия ҳақида гапиришади. Бинобарин, етакчи кучларнинг энг қудратли ва ривожланган капитализми билан солиштирганда юнон капитализмининг ривожланишининг нисбий кечикиши ички капиталистик жамғариш имкониятининг заифлиги ёки йўқлиги натижасидир…"[5].
Россия иқтисодчиси мг Делягиннинг фикрига кўра, ХХИ асрнинг бошларида Россияда компрад капитализм пайдо бўлди, олим эса унинг ўзига хос хусусиятини таъкидлайди, унда компрадорнинг роли алоҳида компаниялар эмас, балки давлат томонидан ижро этилади[6].
Манбалар
- ↑ „Cомпрадор“, Энциклопедия Британника, 11-е издание, Кембридж: Университет Кембриджа, 1910—1911.
- ↑ „Компрадор“, Новый экономический словарь, 4000 экз, М.: Институт новой экономики, 2006. ИСБН 5-89378-014-0.
- ↑ Бергере, Мариэ-Cлариэ. Тҳе Голден Аге оф тҳе Чинесе Боургеоисиэ 1911—1937. Кембридж: Cамбридге Университй Пресс, 1989.
- ↑ Бестужев-Лада И. В.. Очень уж краткая история человечества с древнейших времен до наших дней и даже несколько дольше. М.: ИНЭС, 2007. ИСБН 978-5-93618-135-1.
- ↑ „Коммунистическая партия Греции — Выступление Генсека ЦК КПГ Алеки Папариги на презентации второго тома Очерка истории партии“ (деадлинк). 2012-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 22-март. (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-07-02 санасида архивланган)
- ↑ Бестужев-Лада И. В.. Очень уж краткая история человечества с древнейших времен до наших дней и даже несколько дольше. М.: ИНЭС, 2007. ИСБН 978-5-93618-135-1.