Konservatizm

Консерватизм — ижтимоий ва маданий ҳаётда анъана ва ворислик ғоясига таянувчи хилма-хил ғоявий сиёсий ва маданий оқимлар мажмуи. Тарихда консерватизм турли шаклларда намоён бўлган, лекин, умуман олганда, мавжуд ва барқарор ижтимоий тизимлар ҳамда меъёрларга мойиллик, инқилоб ва кескин ислоҳотларни қабул қилмаслик — консерватизмга хос асосий хусусият ҳисобланган. Ижтимоий ўзгаришлар юз бераётган шароитда консерватизм эски тартибларни қайта тиклаш, бой берилган мавқеларни асл ҳолига қайтариш ва ўтмишни идеаллаштиришда кўринади. "Консерватизм" термини биринчи бор франсуз адиби Ф. Шатобриан томонидан қўлланган ҳамда ХВИИИ аср охирида Буюк франсуз инқилоби даврида аристократия мафкурасини ифодаловчи қарашлар йиғиндисини билдирган. Капитализм қарор топаётган даврда консерватизм ғарбда либерализм ва социализмга қарши турган.

Сивилизацияларга қараб консерватизмнинг айнан қайси қадриятларни сақлаб қолиши фарқ қилади, масалан, г’арб олами чекланган ҳокимият, христиан ан’аналарини асраб қолишга ҳаракат қилишса, Ҳиндистонда каста тизимини, шарқий осиёда катталарга ҳурмат, коллективликка ург’у берилади, исломий сивилизацияда эса кучли ижтимоий тартиб, ота-онага ҳурмат, жинслар ролларини сақлашга ург’у беришади. Ан’анавий оилаларни, маҳаллий динни  сақлаб қолиш, бир-жинслилар никоҳига қаршилик барча консервативларга хос г’оялар.

Тарихан ўнг қанот сиёсати билан боғлиқ бўлган бу атама ўшандан бери кенг кўламли қарашларни тасвирлаш учун қўлланган. Консерватизм деб қараладиган ягона сиёсат тўплами йўқ, чунки консерватизмнинг маъноси маълум бир жойда ва вақтда анъанавий деб ҳисобланадиган нарсага боғлиқ.  Консерватив тафаккур мавжуд урф-одатлар ва миллий маданиятларга мослашгани учун анча хилма-хил бўлган. Масалан, баъзи консерваторлар ҳукуматнинг иқтисодга кўпроқ аралашувини, бошқалари эса эркин бозор иқтисодий тизимини қўллаб-қувватлаган. Шундай қилиб, дунёнинг турли бурчакларидан келган консерваторлар ҳар бири ўз анъаналарини қўллаб-қувватлаган ҳолда кенг кўламли масалаларда келишмовчиликлар юзага келган. ХВИИИ асрда франсуз инқилобига қарши чиққан, аммо Америка инқилобини қўллаб-қувватлаган сиёсатчи Эдмунд Бурке 1790-йилларда консерватизмнинг асосий назариётчиларидан бири сифатида эътироф этилган.