Konvergent evolutsiya
Конвергент эволуция (лотинча cонвергере - яқинлашмоқ) - бир-бирига қариндош бўлмаган ёки узоқ қариндош турларида ўхшаш белги ва хусусиятларнинг мустақил равишда ривожланиш жараёни. Бу жараён натижасида шакли ёки вазифаси жиҳатидан ўхшаш, аммо уларнинг умумий аждодида мавжуд бўлмаган аналог органлар пайдо бўлади. Кладистикада бу ҳодиса гомоплазия деб аталади.
Конвергент эволюциянинг классик мисоли сифатида учиш қобилиятининг такрорий ривожланишини келтириш мумкин. Ҳашаротлар, қушлар, птерозаврлар ва кўршапалаклар бир-биридан мустақил равишда парвоз қилиш қобилиятини ривожлантирганлар.
Аналог ва гомолог органлар
Конвергент эволюция натижасида шаклланган ўхшаш хусусиятлар аналог ҳисобланади. Улардан фарқли ўлароқ, гомолог органлар умумий аждоддан мерос бўлиб қолган, лекин вақт ўтиши билан турли вазифаларни бажаришга мослашган тузилмалардир.
Масалан, қуш, кўршапалак ва птерозавр қанотлари аналог органлардир — улар учиш вазифасини бажаради, аммо келиб чиқиши турлича. Бироқ, уларнинг олдинги оёқлари гомологик ҳисобланади, чунки улар функсияси турлича бўлишига қарамай, бир хил аждодий тузилиш асосида ривожланган.
Бошқа эволюцион жараёнлар билан боғлиқлик
Конвергент эволюциянинг акси дивергент эволюциядир. Дивергент эволюцияда яқин қариндош турлар турли муҳит шароитларига мослашиб, турлича белгилар ривожлантиради.
Шунингдек, конвергент эволюция параллел эволюция билан ҳам ўхшашдир. Параллел эволюцияда икки яқин турлар бир хил йўналишда эволюция қилиб, мустақил равишда ўхшаш хусусиятларни эгаллайди. Масалан, дарахт қурбақаларининг бир неча тури бир-биридан мустақил равишда учиш (режали сакраш) қобилиятини ривожлантирган.
Ўсимликлар оламида
Ўсимликлар дунёсида конвергент эволюция жуда кўп учрайди. Бунга қуйидаги мисоллар киради:
- C4 фотосинтези: Фотосинтезнинг бу тури турли ўсимлик гуруҳларида такроран ривожланган.
- Мевалар орқали уруғ тарқалиши: Турли ўсимликлар ҳайвонлар исте’мол қилиши учун мослашган гўштдор меваларни мустақил равишда шакллантирган.
- Йиртқичлик: Ҳашаротхўр ўсимликларнинг турли оилалари озуқа танқис тупроқларда яшаш учун ҳашаротларни тутиш ва ҳазм қилиш механизмларини мустақил тарзда ишлаб чиққан.
Конвергент эволюция табиатнинг ҳаётий қийинчиликларга жавоб беришда чекланган оптимал ечимлардан қайта-қайта фойдаланишини кўрсатади. Бу жараён турларнинг ўз муҳитида самаралироқ яшаб қолиш имкониятини оширади.