Ziyosfera

Koreferentlik

Кореферентлик (инг. cорефенcе ёки cо-референcе) тилшуносликда иккидан ортиқ сўзлар бир шахс ёки нарсага ишора қилганда юзага келадиган ҳодисадир; Улар бир хил референтга эга бўлади. Мисол учун, Биллга Элис тез орада келишини айтди ва у шундай қилди, ушбу гапдаги "Элис" ва "у" бир шахсга ишора қилган[1].

Кореферентликнинг аниқланиши кўпинча мураккаб бўлади. Мисол учун, Билл саид ҳе wоулд cоме, ушбу жумлада „ҳе“ олмоши Биллга ёки умуман бошқа шахсга ҳам ишора қилиши мумкин. Қайси сўзлар контекстдаги асосий маъно ифода этишини аниқлаш маънони таҳлил қилиш ёки тушунишнинг муҳим қисмидир ва бу кўпинча контекстдан маълумотни, реал дунё билимларини, мисол учун, баъзи номларнинг муайян турлари („Ровер“), артефакт турлари („Титаник“), грамматик жинслар ёки бошқа хусусиятлар билан боғланиш тенденсияларини талаб қилади.

Тилшунос олимлар кўпинча асосий маълумотни қайд қилиш учун индекслардан фойдаланадилар (Билли саид ҳеи wоулд cоме) . Бундай иборалар коиндексланган деб юритилади, бу уларни асосий референт сифатида талқин қилиш кераклигини кўрсатади.

Агар ифодалар кореференсиал бўлса, биринчи бўлиб тўлиқ ёки тавсифловчи шакл (масалан, тўлиқ шахсий исм, эҳтимолий унвони ва роли билан), кейинроқ содир бўлганда эса қисқароқ шакллардан фойдаланилади (масалан, фақат маълум бир исм, фамилия, ёки олмош). Олдинги ҳодиса антиседент, иккинчиси эса проформа, анафор ёки референт деб аталади. Аммо, олмошлар баъзан олдинги қисмда бўлиб, ўзидан кейинги шахс, ҳаракат ёки нарсага ишора қилиши мумкин, масалан, "У уйга келганида, Элис ухлаб қолди" („Wҳен ше арривед ҳоме, Алиcе wент то слеэп“). Бундай ҳолларда кореферент анафорик эмас, балки катафорик деб аталади.

Кореферентлик синтаксис соҳасидаги ҳодисаларни боғлаш учун асосий аҳамиятга эга ҳодисалардан биридир. Боғланиш назарияси жумлалар ва матнлардаги асосий ифодалар ўртасида мавжуд бўлган синтактик муносабатни ўрганади.

Турлари

Кореферентликнинг турлари кўриб чиқилганда, улар орасидаги фарқларнинг гувоҳи бўлишимиз мумкин. Мисол учун, анафора, катафора, антиседентларнинг бўлиниши, от иборалар ва бошқаларга ўзаро боғлиқ[2].

Анафора
а. Тҳе мусиcи wас со лоуд тҳат ити cоулднът бе энжоед
(Мусиқаи шунчалик баланд эдики, ундани завқлана олмадим). – Анафора ўзи назарда тутган иборага (унинг олдинги гапига) эргашади.
б. Оур неигҳборси дислике тҳе мусиc. Иф тҳейи аре ангрй, тҳе cопс wилл шоw уп соон
(Бизнинг қўшниларимизи мусиқани ёқтирмайди. Агар улари ғазабланса, полициячилар тез орада пайдо бўлади). – Анафора „улар“ „бизнинг қошниларимиз“га ишора қилади.
Катафора
а. Иф тҳейи аре ангрй абоут тҳе мусиc, тҳе неигҳборси wилл cалл тҳе cопс
(Агар улари мусиқадан ғазабланса, қўшниларими полицияни чақиради). – Катафора улар тегишли иборадан олдин келади (унинг поцеденти).
б. Деспите ҳери диффиcултй, Wилмаи cаме то ундерстанд тҳе поинт.
Унинги қийинчиликларига қарамай, Вилмаи гапни тушуниб етди. - Катафора ўзи назарда тутилган иборадан олдин келади („унинг“ олмоши Вилма шахс отининг посцеденти)
Антиседентларнинг бўлиниши
а. Cароли толд Боби то аттенд тҳе партй. Тҳейи арривед тогетҳер.
(Кероли Бобгаи зиёфатда қатнашишимни айтдим. Улари бирга келишди. – „тҳей“ олмоши бу ерда Карол ва Бобга ишора қиляпти)
б. Wҳен Cароли ҳелпс Боби анд Боби ҳелпс Cароли, тҳейи cан аccомплиш анй таск
(Керол и Бобга и ва Боб и Керолга и ёрдам берганида, улари ҳар қандай вазифани уддалай олишади). – Уларнинг анафораси Керол ва Бобга ишора қилувчи бўлиниш антиседентига эга.
Тегишли от сўз бирикмалари
б.Соме оф оур cоллеагуэс1 аре гоинг то бе суппортиве. Тҳесе киндс оф пеопле1 wилл эарн оур гратитуде
(Баъзи ҳамкасбларимиз 1 қўллаб-қувватламоқчи. Бундай одамлар 1 бизнинг миннатдорчилигимизга сазовор бўлади). - Ўзаро боғлиқ от иборалар, бунда иккинчи от ибораси биринчисига нисбатан предикация ҳисобланади.

Боғланган ўзгарувчиларга муносабат

Семиологлар ва мантиқчилар баъзан кореферентлик ва боғланган ўзгарувчилар ўртасидаги фарқни ажратиб кўрсатишади[3]. Боғланган ўзгарувчилар проформанинг олдинги қисмида ноаниқ миқдорий ифода бўлганда пайдо бўлади. Масалан[4] 

  1. Эверй студенти ҳас реcеивед ҳиси граде. – ҳис олмоши бог'ланган о'згарувчига мисол бо'лади
  2. Но студенти wас упсет wитҳ ҳиси граде. – ҳис олмоши бог'ланган о'згарувчига мисол бо'лади

Эверй студент ва но студент каби миқдорий ифодалар ҳавола ҳисобланмайди. Бу иборалар грамматик жиҳатдан битта, лекин нутқ ёки ҳақиқий ҳаётда битта референтни танламайди. Шунинг учун, бу мисоллардаги ҳис олмоши олдинги гаплари тўғри ҳавола эмас, аксинча бу олмош олдинги гапдаги билан боғланган ўзгарувчи ҳисобланади. Унинг ҳаволаси дискурс ва нутқ вазиятига қараб қайси бири ҳақида гап кетганлигига қараб ўзгаради. Боғланган ўзгарувчиларнинг мавжудлиги қуйидаги мисолда аниқроқ бўлиши мумкин:

  1. Онлй Жаcки ликес ҳиси граде. – ҳис олмоши бог'ланган о'згарувчи.

Бу жумла ноаниқ тузилишга эга. Унда Жек ўз баҳосини ёқтириши ифодаланган, лекин ушбу жумлада бошқалар Жекнинг баҳосини ёқтирмайди ёки Жекдан бошқа ҳеч ким ўз баҳосини ёқтирмайди деган маъно ҳам тушунилади. Биринчи маънода, ҳер (унинг) олмоши асосий; иккинчисида эса у боғланган ўзгарувчидир, чунки унинг ҳаволаси барча ўқувчилар тўпламида ўзгаради.

Коиндекс белгиси одатда иккала ҳолатда ҳам қўлланади. Аниқроқ қилиб айтганда, агар икки ёки ундан ортиқ иборалар индексланган бўлса, у асосий ёки боғланган ўзгарувчи (ёки охирги мисолда бўлгани каби, бу талқинга боғлиқ) иштирокини англатмайди.

Кореферент резолюцияси

Компютер лингвистикасида кореферент резолюцияси дискурсдаги яхши ўрганилган муаммоли вазиятлардан бири ҳисобланади. Матндаги асосий маънони юзага чиқариш ёки ҳатто гапдаги эгаларнинг, олмошларнинг ва бошқа ишора қилувчи ибораларнинг боғлиқлигининг муҳмлигини тўғри шахслар билан боғланиши керак. Асосий референтларни ҳал қилиш учун мўлжалланган алгоритмлар одатда биринчи навбатда ҳавола этувчи ифодага мос келадиган энг гапдаги дастлабки шахсни қидиради. Масалан, ше олмоши аёл кишини ёки уни ифодаловчи шахс отларига ишора қилиши мумкин, лекин Биллга нисбатан эмас. Ўзлик олмошлари ҳам анча қаттиқроқ чекловларга эга. Кўпгина лингвистик вазифаларда бўлгани каби, аниқлик ва эслаб қолиш ўртасида мувозанат мавжуд. Кластер сифати кўрсаткичлари кўпинча асосий референсияни аниқлаш алгоритмларини баҳолаш учун Ранд индекси, созланган Ранд индекси ва турли ўзаро маълумотларга асосланган усулларни ўз ичига олади.

Инглиз тилида кўп қўлланувчи ит олмоши кореферент резолюцияси учун алоҳида маъно касб этувчи муаммоли вазиятлардан биридир. Инглиз тилида ҳе ва ше олмошлари билан бир хил маъно ифодалашига қарамасдан у жонсиз предметларга ишора қилади. Бундан ташқари, у нарсаларга эмас, балки жараёнларни ҳам ифодалаши мумкин, масалан , ҳе wас паид минимум wаге, бут диднът сеэм то минд ит. Бу ерда ит олмоши биринчи гапдаги вазиятга ишора қиляпти. Ит олмошидан аниқ бир нарсага ишора қилмайдиган плеонастик фойдаланиш ҳам мумкин:

  1. Ит'с раининг.
  2. Ит'с реаллй а шаме.
  3. Ит такес а лот оф wорк то суccеэд.
  4. Сометимес ит'с тҳе лоудест wҳо ҳаве тҳе мост инфлуэнcе.

Плеонастик фойдаланиш ишоравий белги ҳисобланмайди ва шунинг учун асосий референтнинг бир қисми эмас[5].

Манбалар

  1. ↑ Фор дефинитионс оф cореференcе, сеэ фор инстанcе Cрйстал (1997:94) анд Радфорд (2004:332).
  2. ↑ Тҳесе дистинcтионс (анапҳора, cатапҳора, сплит антеcеденц, cореферринг ноун пҳрасес, этc.) аре дисcуссед ин Журафскй анд Мартин (2000:669фф).
  3. ↑ Фор дисcуссионс оф боунд вариаблес, сеэ фор инстанcе Портнер (2005:102фф.).
  4. ↑ Сеэ Журафскй анд Мартин (2000:701) фор ан эхампле оф а боунд вариабле лике тҳе онес гивен ҳере.
  5. ↑ Ли эт ал. (2009) ҳаве демонстратед ҳигҳ аccураcй ин сортинг оут плеонастиc ит, анд тҳис суccесс промисес то импрове тҳе аccураcй оф cореференcе ресолутион овералл. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Koreferentlik" dan olindi