Korrelyasiya

Коррелясия (генетикада) -бир бутун организмда белгиларнинг ўзаро боғлиқлиги. К. асосларини биринчи марта Ж. Кюве баён этган (1800—05). К.нинг эволюсион аҳамиятини Ч.Дарвин асослаб берган (1859). К. ўзгарувчанликнинг муҳим унсури бўлиб, организмнинг ривожланиш тарзи ва эволюсиясига таъсир кўрсатади. Коррелясион боғланишлар мутлақ бўлмай, табиий танланиш ва сунъий танлаш билан бошқарилишни таъминлайди. Генетик К. (генларнинг бирикканлиги ёки уларнинг плеётроп таъсири сабаб бўлади), паратипик К. (ўзаро боғлиқ белгиларнинг муҳим шароитларига бўлган реаксияси), фенотип и к ва бошқа К.лар фарқгтанади. К.нинг фенотипик, генетик ва паратипик коэффициенти кўрсаткичлари ўзаро мувофиқ келмайди, баъзан эса бошқа-бошқа йўналишга эга бўлиши мумкин. Селексия схемалари ва танлаш йўналишини тўғри тузишда генетик К.ни билиш катта аҳамиятга эга. Коррелятив боғлиқлик сифат (морфологик) ҳамда миқдорий белгилар бўйича кузатилади. Миқдорий белгилар ривожини назорат қилувчи полигенлар ягона бирикиш гуруҳларида бўлиши ва комплекс ирсийланиши мумкин. Маданий экинларда кўпгина қимматли хўжалик белгилар ўзаро салбий К.га эгалиги аниқланган. Хусусан, ғўзада генетик К. кучи ўртача, тола миқдори (чиқиши) ва индекси тола узунлиги ва чизиқли зичлик билан, эртапишарлик ҳосилдорлик билан, толанинг сифати кўсакнинг оғирлиги билан, 1000 дона чигит массаси толанинг чиқиши билан ўзаро тескари нисбатга эга. Салбий алоқадорликнинг мавжудлиги селексия ишларини қийинлаштиради, чунки бир белгини юзага чиқариш учун олиб борилган интенсив танлаш бошқа белгиларнинг ривожланишига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Шунинг учун салбий К. мавжуд бўлган ҳолларда танлаш комплекс белгилар бўйича ўтказилиши керак. Ўрин алмашиши мумкин бўлган рекомбинантларни топиш учун каттагина популясиялар билан ишлаш, мутагенларнинг самарали таъсири талаб этилади. Хусусан, эртапишарлик билан бошқа қимматли хўжалик белгилар ўртасидаги салбий К.ни бартараф этиш мумкин. Мас, дастлабки эртапишар ғўза навларининг кўсаги майда (4 г атрофида), тола чиқиши 28%, тола ўз. 26–28 мм дан ошмас эди. Ҳозирги раёнлаштирилган ғўза навларида (С-6524 Юлдуз, Гулбаҳор, Тошкент 6, Бухоро 6, Наманган 77 ва бошқалар) дурагайлаш, мутагенез ва сунъий танлаш усулларидан фойдаланиб, К. боғланишларини бўзиш асосида эртапишарлик билан кўсакнинг йириклиги, толанинг узунлиги ва пишиклиги, навнинг серҳосиллиги каби белгиларни уйғунлаштиришга эришилган. Генетик К. муаммолари генетик-математик усуллар, хусусан, ковариацион таҳлил ёрдамида тадқиқ қилинади.

Мирадҳам Абзалов, Баҳодир Норматов.