Kosmodrom
Космодрóм (қадимги юнонча: δρόμος сўздан олинган бўлиб «коинот» ва «пойга учун жой» ма'ноларини англатади) — коинот аппаратлари ишга тушириладган ҳудуд, белгилаб қўйилган иншоотлар ўрин эгаллайдиган мажмуа. Коинот самолётлари учун аналог атамасида аэродром номи берилган. Одатда космодромлар катта майдон ва камаҳоли жойлар ҳамда алоҳидаги жараёнда аҳоли яшайдиган ҳудудларда, ракеталар зарар этказмайдиган поғоналарда учириладиган масканлар ёки қўшни учириладиган майдонлар қурилиши учун қарз олишяпти.Ҳаммасидан кўра космодромни манфаатли вазияти экватор бўлиб бу космодромдан учириладиган айланиш ракеталари учун қулай маскан, ҳаммасидан кўра энергия талаб қила оладиган этарли фойдаланиш тупроғи мавжуд. Учар Ракеталар экваторда ишга туширилиши ўрта кенгликда жойлашган космодромда учириладиган ракета билан таққослаганда 10 % ёнилғи тежалади. Космодромлар орбитага бир қанча катта ва фойдали юкларни олиб чиқаоладиган ва ташишига мувофиқ бўлиши керак. Истиқбол даврларида олимлар учун халқаро космодромни кўзга кўринарли сайёранинг юқори нуқтаси Жомолúнгма (Эверест) чўққисида қуриш ва ишга тушириш вариантларнинг бири бўлган эди. Ракета учирилиши электромагнит тўлқинига ётқизилган шкаладаги тезлашиш принсипига мавжуд жойда рухсат этилади ва ёнилғи двигателларининг қизиши бошланишида тежаб қолиши зарарли чиқиндилар миқдорини камайтиради. Орбитани экваторда суюкли қиялик билан ишга тушириш мумкин. Модоми, ки экваторда ракеталарни коинотга учириб юборадиган даражада қобилиятли шундай космодром лойиҳалари кўп давлатларда пайдо бўлди. Россия 2008-йилда ўзининг 2007-йилги хусусий кўрсаткичига нисбатан 27 ракеталар учирилган ва ракеталарни орбитага қўйиб юбориш сони бўйича дунёда биринчи ўрнини сақлаб қолган. Аксарият 27 дан (19) ракеталарнинг парвози Бойқўнғир космодроми билан бажарилган, олтитаси — Плесеск космодроми билан (Архангелск вилояти). Биттадан фазовий парвозлар " Ойдин " (Оренбург вилояти) ва " Капустин жар " (Астрахан вилояти) полигон билан ишга тушириладиган базаларда амалга оширилган. АҚШда 2008-йили 14 ракеталар учирилиб, кучли тўртлик қаторидан жой олган. Хитой эса 11 ракетани коинотда ишга туширди, Европа мамлакатларида 6 ракета учирилган. 2007-йилда Россия 26 учирилишни амалга оширган, АҚШ — 19, Хитой — 10, Европа коинот бўлими — 6, Ҳиндистон — 3, Япония — 2[1].
2012-йилда фазовий учар ракеталарнинг планетадаги космодромлардан орбитага қўйиб юборилиши сони:
- Бойқўнғир (Қозоғистон, Россия ижарасида) — 21;
- Мис Канаверал АҚШ — 10;
- Куру (Франсуз Гвианаси) — 10;
- Сичан Хитой — 9;
- Тайюан Хитой — 5;
- Цзюцюан Хитой — 5;
- Плесеск Россия — 3;
- Тинч океан (учириш платформаси Одйссей) — 3;
- Шрихарикота Ҳиндистон — 2;
- Танегасима Япония — 2;
- Ванденберг АҚШ — 2;
- Сохе Шимолий Корея — 2;
- Семнан Эрон — 1;
- Атолл Кважлейн АҚШ — 1.
Дунё космодромлари
| Ўзбекча номи
|
Инглизчс номи |
Атама вариантлари |
Жиҳоз |
Жойлашинуви |
Кординаталари |
Ишлатишга киритилган |
Биринчи учирилиш [2] |
Ёпиқ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Вумера | Wоомера | - | Жанубий Австралия Штати | 30°57′19.08″С 136°31′55.91″Э / 30.9553000°С 136.5321972°Э | 1947 | 1967 | 1976 | |
| Алкантара | Алcантара | - | Маранян Штати | 2°21′54.61″С 44°22′38.64″W / 2.3651694°С 44.3774000°W | 1990 | 1990 | - | |
| Палмахим | Палмачим | Явна База 25 |
Исроил марказий округи | 31°53′05.42″Н 34°40′48.72″Э / 31.8848389°Н 34.6802000°Э | 1971[3] | 1988 | - | |
| Шрихарикота | Сриҳарикота | Сатиша Дхавана номидаги фазовий марказ, (ШАР, СҲАР, Сатиш Дҳаwан Спаcе Cентре) | Анхра-Прадеш Штати | 13°43′12″Н 80°13′49″Э / 13.719914°Н 80.230353°Э | 1971 | 1980 | - | |
| Ал-Анбар | Ал Анбар[4] | Ал-Анбар фазо маркази | Ал-Анбар провинсияси | 32°46′55.92″Н 44°17′58.63″Э / 32.7822000°Н 44.2996194°Э | ? | 1989 (?) | 1991 (?) | |
| Семнан[5] | Семнан | Остан Семнан | 35°13′19.79″Н 53°53′42.05″Э / 35.2221639°Н 53.8950139°Э | 2009 | - | |||
| Сан-Марко | Сан Марcо | Ҳозирги Луижи Броглио номидаги фазо маркази (Луиги Броглио Спаcе Cентре) |
Формоза бўғози, |
2°56′27″С 40°12′48″Э / 2.94080°С 40.213401964°Э | 1964 | 1967 | 1988 | |
| Венчан | Wенчанг | Хайкоу, Ҳайнан | Хайнан ороли | 19°37′12″Н 110°45′3.6″Э / 19.62000°Н 110.751000°Э | 2012[6] | 2013[7] | - | |
| Сичан | Хичанг | 27 База | Сичуан Провинсияси | 28°14′45.66″Н 102°1′35.60″Э / 28.2460167°Н 102.0265556°Э | 1970 | 1984 | - | |
| Тайюан | Таиюан[8][9] | Учжай (Wузҳаи) |
Шанси Провинсияси | 38°50′55.32″Н 111°36′28.52″Э / 38.8487000°Н 111.6079222°Э | 1968 | 1988 | - | |
| Цзюцюан | Жиуқуан | 10 База, Дунфен (Донгфенг) олдинги номи — Чанченсзе, Шуанченсзи |
Аймак Алашан (Монголия ичида) |
40°57′28″Н 100°17′30″Э / 40.95778°Н 100.29167°Э | 1958 | 1970 | - | |
| Тонхе | Мусудан-ри | Ракеталар учун Квандай амалиёт полигони | Хамгён-Пукто Провинсияси | 40°51′20″Н 129°39′57″Э / 40.85556°Н 129.66583°Э | 1984 | -[10] | - | |
| Наро | Наро | Наро фазо маркази (Наро Спаcе Cентер) | Венародо (Оэнаро)ороли, Чолла-Намдо Провинсияси | 34°25′55″Н 127°32′06″Э / 34.431867°Н 127.535069°Э | 2009 | -[11] | - | |
| Бойқўнғир | Баиконур | Бойқўнғир, Тюратам, олдин — Ленинск |
Қизилўрда вилояти, |
45°57′58″Н 63°18′28″Э / 45.96611°Н 63.30778°Э | 1957 | 1957 | - | |
| Капустин Яр | Капустин Яр | 4-нчи давлат марказий полигони (4ГЦМП), Знаменск | Астрахан вилояти | 48°33′55.89″Н 46°17′42.71″Э / 48.5655250°Н 46.2951972°Э | 1946 | 1962 | - | |
| Плесеск | Плесецк | 1-нчи давлат амалиёт ўтқазадиган космодроми, ГИК-1, ГНИИП-53 | Архангелск вилояти | 62°57′36″Н 40°41′00″Э / 62.960044°Н 40.683380°Э | 1959 | 1966 | - | |
| Свободний | Свободнй | 2-нчи давлат амалиёт ўтқазадиган космодроми, ГИК-2, Свободний-18 | Амурск вилояти | 51°47′36.62″Н 128°11′16.34″Э / 51.7935056°Н 128.1878722°Э | 1996 | 1997 | 2007[12] | |
| Ясний | Домбаровскй | "Ясний" ракеталарнинг учирилишини таминлайдиган омбор, Домбаровский | Оренбург вилояти | 51°12′25″Н 59°51′00″Э / 51.20706°Н 59.85003°Э | 1964 | 2006 | - | |
| Ванденберг | Ванденберг | Ғарбий амалиёт полигони, Тинc океани полигон |
Санта-Барбара Округи, Калифорния штати |
34°43′47″Н 120°34′36″W / 34.7297°Н 120.5768°W | 1957 | 1959 | - | |
| Кадяк | Кодиак | "Кадяк" Учирилиш комплекси, (Кодиак Лаунч Cомплех, КЛC) Мис Нерроу (Нарроw Cапе) |
Кадяк ороли, штат Аляска |
57°26′09″Н 152°20′16″W / 57.435833°Н 152.337778°W | 1998 | 2001 | - | |
| Кваджалейн | Кwажалеин | Рейган амалиёт полигони, Реаган Тест Сите (РТС), олдинги номи — У.С. Армй Кwажалеин Атолл (УСАКА), Кwажалеин Миссиле Ранге (КМР) | Омелек ороли, Кважалейн атолли, |
8°59′58″Н 167°39′16″Э / 8.99948°Н 167.65457°Э | 1964 | 2008 | - | |
| Кеннеди фазо маркази | Жоҳн Ф. Кеннедй Спаcе Cентер (КСC) |
Шарқий амалиёт полигони | Бревард Округи, Флорида штати |
28°35′06″Н 80°39′04″W / 28.585°Н 80.651°W | 1962 | 1967 | - | |
| Мис Канаверал | Cапе Cанаверал | Шарқий амалиёт полигони Cапе Cанаверал Аир Форcе Статион (CCАФС) |
Бревард Округи, Флорида штати |
28°29′20″Н 80°34′40″W / 28.48889°Н 80.57778°W | 1949 | 1958 | - | |
| Уоллопс[13] | Wаллопс | Уоллопс оролларида жойлашган амалиёт маркази (Wаллопс Исланд Тест Cентер, WИТC, WФФ, WАЛ, КWАЛ) |
Аккомик Округи , Виржиния штати |
37°49′59″Н 75°29′24″W / 37.8330°Н 75.4899°W | 1945 | 1961 | - | |
| Куру | Коуроу | Гвианадаги фазо маркази (Гуиана Спаcе Cентре) |
5°14′21″Н 52°46′06″W / 5.239263°Н 52.768376°W | 1968 | 1970 | - | ||
| Хаммагир | Ҳаммагуир | Бошланғич Бешар (шаҳар) ракеталар амалиёти ўтқазиладиган марказ | 30°53′37″Н 3°02′09″W / 30.8935°Н 3.0357°W | 1947 | 1965 | 1967 | ||
| Танегасима | Танегашима | Танегасима фазо маркази (ТНСC) | Танегасима ороли, Кагосима префектураси | 30°23′58″Н 130°58′13″Э / 30.399500°Н 130.970283°Э | 1969 | 1975 | - | |
| Утиноура | Учиноура | Утиноура фазо маркази(УСC), Кимоцуки | Кагосима Префектураси | 31°15′3.60″Н 131°4′55.98″Э / 31.2510000°Н 131.0822167°Э | 1962 | 1970 | - |
Адабиёт
- Твердовский В. Н., Космодром, М., 1977.
Манбалар
- ↑ Россия опередила США и Европу по количеству запусков космических ракет в 2008 году, 2016-03-04да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2013-05-07
- ↑ Ушбу космодромлардан муваффақиятли орбитага чиққан биринчи ракеталар
- ↑ Приблизителная дата основания авиабази [1] (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-07-18 санасида архивланган)[2]
- ↑ Ал Анбар
- ↑ Названиэ и местоположениэ являюця предположителними.
- ↑ Предположителная дата окончания строителства космодрома. Уже сущэствующий ракетний полигон бил построэн в середине 1980-х.[3]
- ↑ Предположителная дата первого пуска
- ↑ Таиюан
- ↑ Таиюан — Чинесе Спаcе Фаcилитиэс
- ↑ Произведени два космических запуска в 1998 и 2009 годах, данниэ об их успешности розняця.
- ↑ Первий запуск, осущэствлённий 25.08.2009, окончился неудачей — спутник не вишел на заданную орбиту из-за проблем с обтекателем, после чего сгорел в плотних слоях атмосфери.[4]
- ↑ На базе ЗАТО Свободный-18 к 2015 году планируэця построит новий космодром — „Восточний“[5]
- ↑ С 2006 года част полигона арендована частной аэрокосмической корпорациэй и исползуэця для коммерческих запусков под названиэм „Среднеатлантический региональный космопорт“ Мид-Атлантиc Регионал Спаcепорт (МАРС)
Ҳаволалар
- Россия опередила США и Европу по количеству запусков космических ракет в 2008 году (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-03-04 санасида архивланган)
- Ал Анбар