Kosmogen nuklid
Космоген нуклидлар (ёки космоген изотоплар ) камдан-кам учрайдиган нуклидлар ( изотоплар ) бўлиб, юқори энергияли космик нурлар Қуёш тизими атомининг ядроси билан ўзаро таъсирлашиб, атомдан нуклонлар (протонлар ва нейтронлар) чиқарилишига олиб келган вақтда ҳосил бўлади . Ушбу изотоплар тошлар ёки тупроқлар сингари Ер материалларида, Ер атмосферасида ва метеороидлар каби ердан ташқари об'эктларда пайдо бо'лади. Космоген изотопларини о'лчаш ёрдамида олимлар бир қатор геологик ва астрономик жараёнлар ҳақида тушунчага эга бо'лишади. Ҳам радиоактив, ҳам барқарор космоген нуклидлар мавжуд. Ушбу радионуклидларнинг ба'зилари тритий, углерод-14 ва фосфор-32 лардир.
Ба'зи бир ёруг'лик (паст атом рақами) бирламчи нуклидлари ( литий, бериллий ва бор изотоплари) нафақат Катта портлаш пайтида, балки Катта портлашдан кейин, балки ундан олдин ҳам яратилган деб тахмин қилинади. Қуёш системасининг юлдузлараро газ ва чангда космик нурларнинг тарқалиши жараёни билан зичлашиши, бу уларнинг Ердаги ко'плиги билан таққослаганда космик нурларнинг ко'плигини тушунтиради. Бу, даврий жадвалда темирдан олдин эрта о'тиш металларининг ҳаддан ташқари ко'плигини тушунтиради - темирнинг космик нурланиши натижасида бир томондан хром орқали скандий, иккинчи томондан бор орқали гелий ҳосил бо'лади. Лекин, космоген нуклидларнинг "Қуёш тизимида ин ситу" (Қуёш тизимининг аллақачон йиг'илган бо'лаги ичида) ҳосил бо'лишининг о'збошимчалик билан белгиланиши Қуёш тизими шаклланишидан олдин космик нурларнинг тарқалиши натижасида ҳосил бо'лган бирламчи нуклидларнинг пайдо бо'лишининг олдини олади. Худди шу нуклидлар ҳали ҳам Ерга космик нурлардан оз миқдорда келади ва метеороидларда, атмосферада, Ерда "космоген тарзда" ҳосил бо'либ боради. Аммо, бериллий ( барчаси барқарор бериллий-9) мавжуд биринчи навбатда Қуёш тизимида анча катта миқдорда бо'либ, улар Қуёш тизимининг конденсациясидан олдин мавжуд бо'лган ва шунинг учун Қуёш тизими ҳосил бо'лган материалларда мавжуд бо`лади. Ер сиртига фақат иккиламчи нурларгина етиб келади. Бирламчи космик нурлар таркиби протон ва гелий ядроси ҳамда ҳар хил ядролардан , шунингдек, қисман электронлар, позитронлар ва гамма квантлардан иборат.
Космоген нуклидлар
Бу ерда космик нурлар та'сирида ҳосил бо'лган радиоизотоплар ро'йхати келтирилган; ро'йхатда изотопнинг ишлаб чиқариш тартиби ҳам бор. Космоген нуклидларнинг ко'пчилик қисми атмосферада ҳосил бо'лади, лекин ба'зилари космик нурлар та'сирида тупроқ ва тог 'жинсларида, асосан, қуйидаги жадвалда калций-41 да ҳосил бо'лади.
| Изотоп | Шаклланиш тартиби | ярим ҳаёт |
|---|---|---|
| <суп ид="мwУҚ">3</суп> Ҳ (тритий) | 14 Н(н, 12 C)Т | 12,3 й |
| <суп ид="мwWҚ">7</суп> бо'л | Спаллатион (Н ва О) | 53,2 д |
| <суп ид="мwЙА">10</суп> бо'л | Спаллатион (Н ва О) | 1 387 000 й |
| <суп ид="мwЗг">11</суп> C | Спаллатион (Н ва О) | 20,3 мин |
| <суп ид="мwбА">14</суп> C | 14 Н(н,п) 14 C | 5,730 й |
| <суп ид="мwдА">18</суп> Ф | 18 О(п,н) 18 Ф ва Спаллатион (Ар) | 110 мин |
| <суп ид="мwфА">22</суп> На | Спаллатион (Ар) | 2,6 й |
| <суп ид="мwгг">24</суп> На | Спаллатион (Ар) | 15 соат |
| <суп ид="мwиА">28</суп> мг | Спаллатион (Ар) | 20,9 соат |
| <суп ид="мwжг">26</суп> Ал | Спаллатион (Ар) | 717 000 й |
| <суп ид="мwлА">31</суп> Си | Спаллатион (Ар) | 157 мин |
| <суп ид="мwмг">32</суп> Си | Спаллатион (Ар) | 153 й |
| <суп ид="мwоА">32</суп> П | Спаллатион (Ар) | 14.3 д |
| <суп ид="мwпг">33</суп> П | Спаллатион (Ар) | 25,3 д |
| <суп ид="мwрА">34м</суп> Cл | Спаллатион (Ар) | 34 мин |
| <суп ид="мwсг">35</суп> С | Спаллатион (Ар) | 87,5 д |
| <суп ид="мwуА">36</суп> Cл | 35 Cл (н,г) 36 Cл | 301 000 й |
| <суп ид="мwwА">37</суп> Ар | 37 Cл (п, н) 37 Ар | 35 д |
| <суп ид="мwйА">38</суп> Cл | Спаллатион (Ар) | 37 мин |
| <суп ид="мwзг">39</суп> Ар | 40 Ар (н,2н) 39 Ар | 269 й |
| <суп ид="мw1г">39</суп> Cл | 40 Ар (н,нп) 39 Cл ва спаллатион (Ар) | 56 мин |
| <суп ид="мw3г">41</суп> Ар | 40 Ар (н,г) 41 Ар | 110 мин |
| <суп ид="мw5г">41</суп> Cа | 40 Cа (н,г) 41 Cа | 102 000 й |
| <суп ид="мw7г">81</суп> Кр | 80 Кр (н,г) 81 Кр | 229 000 й |
| <суп ид="мw9г">129</суп> И | Спаллатион (Хе) | 15 700 000 й |
Изотоп бо'йича санаб о'тилган геологиядаги иловалар
| элемент | масса | ярим емирилиш даври (йиллар) | одатий дастур |
|---|---|---|---|
| бериллий | 10 | 1 387 000 | тошлар, тупроқлар, муз ядроларининг экспозицияси |
| алюминий | 26 | 720 000 | тог' жинсларининг экспозицияси, чо'кинди |
| хлор | 36 | 308 000 | тог 'жинсларининг та'сири, эр ости сувлари излари |
| калций | 41 | 103 000 | карбонат жинсларининг экспозицияси |
| ёд | 129 | 15 700 000 | эр ости сувларини кузатувчи |
| углерод | 14 | 5730 | радиокарбон билан танишиш |
| олтингугурт | 35 | 0,24 | сувда яшаш вақтлари |
| натрий | 22 | 2.6 | сувда яшаш вақтлари |
| тритий | 3 | 12.32 | сувда яшаш вақтлари |
| аргон | 39 | 269 | эр ости сувларини кузатувчи |
| криптон | 81 | 229 000 | эр ости сувларини кузатувчи |
Геохронологияда фойдаланиш
Юқоридаги жадвалдан ко'риб турибмизки, тупроқда, тог' жинсларида, эр ости сувларида ва атмосферада о'лчанадиган ко'плаб фойдали космоген нуклидлар мавжуд экан. [1] Бу нуклидларнинг барчаси умумий хусусиятга эга бо'либ, ҳосил бо'лиш вақтида ко`пчилик материалларда ё'қ. Ушбу нуклидлар кимёвий жиҳатдан фарқланади ва икки гуруҳга бо'линади. Қизиқарли нуклидлар о'зларининг инерт хатти-ҳаракатлари туфайли табиатан кристалланган минералда тузоққа тушмайдиган ёки нуклеосинтездан бери парчаланадиган даражада қисқа яримпарчаланиш даврига эга бо'лган олижаноб газлардир, аммо яримпарчаланиш даври этарлича узоқ бо'либ, у тузган. о'лчанадиган концентрацияларни оширади. Биринчиси 81 Кр ва 39 Ар ко'плигини о'лчашни о'з ичига олади, иккинчиси эса 10 Бе, 14 C ва 26 Ал ко'плигини о'з ичига олади.
Ер экваторда бо'ртиб чиққанлиги ва тог'лар ва чуқур океан хандақлари бир текис силлиқ сфероидга нисбатан бир неча километрга ог'иш имконини берганлиги сабабли, космик нурлар Ер юзасини кенглик ва баландликдан келиб чиққан ҳолда нотекис бомбардимон қилади. Шундай қилиб, космик нурлар оқимини аниқ аниқлаш учун ко'плаб географик ва геологик фикрларни тушуниш керак. Масалан, баландликка қараб о'згариб турадиган атмосфера босими минераллар ичидаги нуклидларнинг ишлаб чиқариш тезлигини денгиз сатҳидан 5 даражагача о'ртасида 30 баробарга о'згартириши мумкин. км баландликдаги тог'. Ҳатто эрнинг қиялигидаги о'згаришлар ҳам юқори энергияли мюонларнинг эр ости қатламига қанчалик кириб боришига та'сир қилиши мумкин. [2] Вақт о'тиши билан о'згариб турадиган геомагнит майдон кучи космоген нуклидларнинг ишлаб чиқариш тезлигига та'сир қилади, аммо ба'зи моделлар майдон кучининг о'згариши геологик вақт давомида о'ртача ҳисобланади ва ҳар доим ҳам ҳисобга олинмайди.
Манбалар
- ↑ Счаэфер, Жоэрг М.; Cодилеан, Алехандру Т.; Wилленбринг, Жане К.; Лу, Зҳенг-Тиан; Кеислинг, Бенжамин; Фüлöп, Рéка-Ҳ.; Вал, Педро (2022-03-10). "Cосмогениc нуcлиде течниқуэс" (эн). Натуре Ревиэwс Метҳодс Примерс 2 (1): 1–22. дои:10.1038/с43586-022-00096-9. ИССН 2662-8449. ҳттпс://www.натуре.cом/артиcлес/с43586-022-00096-9.
- ↑ Дунне, Жефф; Элморе, Давид; Музикар, Паул (1 Фебруарй 1999). "Сcалинг фаcторс фор тҳе ратес оф продуcтион оф cосмогениc нуcлидес фор геометриc шиэлдинг анд аттенуатион ат дептҳ он слопед сурфаcес". Геоморпҳологй 27 (1): 3–11. дои:10.1016/С0169-555Х(98)00086-5. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_геоморпҳологй_1999-02_27_1-2/паге/н10.