Kosmolabiya
Космолабия (инглизча: Cосмолабе, франсузча: Cосмолабе) — қадимги астрономик, геодезик ва навигация асбоби бо'либ, у классик астролябиянинг о'зига хос такомиллаштирилган ко'риниши ҳисобланади. Бу ускуна осмон жисмлари орасидаги бурчак масофаларини о'лчаш, кемалар навигацияси, шунингдек, ердаги топографик о'лчовларни амалга ошириш учун мо'лжалланган универсал восита бо'лган.
| Космолабия (Cосмолабе) | |
|---|---|
| Тури | Астрономик ва навигация асбоби |
| Ихтирочи | Жак Бессон (Жаcқуэс Бессон) |
| Яратилган йил | 1567-йил |
| Асосий функсияси | Осмон жисмлари ва ердаги обектлар орасидаги бурчакни о'лчаш |
| Турдош асбоблар | Астролябия, Теодолит, Армилляр сфера |
Тарихи
Космолабия франсуз математиги, муҳандиси ва ихтирочиси Жак Бессон (Жаcқуэс Бессон) томонидан яратилган ва биринчи марта 1567-йилда Парижда нашр этилган унинг "Ле Cосмолабе" номли китобида батафсил тасвирланган. Жак Бессон о'ша даврдаги астрономлар, денгизчилар ва харитасозларнинг эҳтиёжларини қондириш мақсадида ан'анавий асбобларнинг (астролябия, компас, теодолит) имкониятларини битта универсал қурилмага бирлаштиришга ҳаракат қилган.
Бессоннинг асари нафақат асбобнинг тузилишини, балки ундан математика, картография ва астрономияда қандай фойдаланиш кераклиги бо'йича аниқ ё'риқномаларни ҳам о'з ичига олган.
Тузилиши ва функсиялари
Ускуна, асосан, сферик астрономия ва ер усти о'лчовларини битта текисликда ҳисоблаш имконини берувчи мураккаб ҳалқалар ва ко'рсаткичлардан иборат бо'лган.
Космолабиянинг асосий қулайлиги шунда эдики, у бир вақтнинг о'зида бир нечта асбобнинг о'рнини боса олган:
- Астрономияда: Қуёш, Ой ва юлдузларнинг уфқдан қанчалик баландда жойлашганлигини о'лчаш, шунингдек, вақтни аниқлаш учун ишлатилган (астролябия функсияси).
- Геодезия ва харитасозликда: Ердаги иккита обект орасидаги аниқ бурчакни ва масофани о'лчаш орқали ҳудудлар харитасини чизишда қо'лланилган (ҳозирги теодолитларнинг аждоди вазифасини бажарган).
- Навигацияда: Кема капитанларига о'зларининг денгиздаги аниқ координаталарини (кенгликни) аниқлашда ёрдам берган.
Асбоб о'з даври учун жуда илг'ор ҳисобланган бо'лса-да, кейинчалик оптик телескоплар ва анча ихчам бо'лган секстантлар кашф этилиши билан исте'молдан чиқиб кетган.