Кредит риски — қарз олувчи кредитни қайтармаслиги ёки кредит мажбуриятларини бажармаслиги эҳтимоллиги[1]. Кредиторлар учун бу риск фоиз ва асосий қарз тўловларининг кечикиши ёки умуман олинмаслигини англатади, бу эса пул оқимларининг бузилишига ва ундириш харажатларининг ошишига олиб келади. Йўқотишлар тўлиқ ёки қисман бўлиши мумкин. Самарали бозор гипотезаси шароитида кредит риски юқори бўлса, қарз олиш харажатлари ҳам юқори бўлади. Шу сабабли, қарз олиш харажатлари кўрсаткичлари бозор иштирокчилари баҳолари асосида кредит риски даражасини аниқлаш учун ишлатилади.

Йўқотишлар турли ҳолатларда юзага келиши мумкин[2], масалан:

  • Истеъмолчи ипотека кредити, кредит карта, кредит линияси ёки бошқа кредит бўйича тўловни амалга оширмаслиги мумкин.
  • Корхона ёки истеъмолчи савдо кредити бўйича ҳисоб-фактурани ўз вақтида тўламаслиги мумкин.
  • Корхона ходимларга тегишли иш ҳақини ўз вақтида тўламаслиги мумкин.
  • Корхона ёки ҳукумат томонидан чиқарилган облигация бўйича купон ёки асосий қарз тўлови ўз вақтида амалга оширилмаслиги мумкин.
  • Тўловга қодир бўлмаган суғурта компанияси суғурта мажбуриятларини бажармаслиги мумкин.
  • Тўловга қодир эмас банк омонатчига маблағларини қайтармаслиги мумкин.
  • Ҳукумат тўловга қодир бўлмаган истеъмолчи ёки корхонага банкротлик тақдим этиши мумкин.

Кредиторнинг кредит рискини камайтириш учун у потенсиал қарз олувчи бўйича кредит текшируви ўтказиши, қарз олувчидан ипотека суғуртаси каби суғуртани талаб қилиши ёки қарз олувчининг активлари устидан гаров талаб қилиши ёки учинчи шахсдан кафолат олиши мумкин. Кредитор шунингдек рискни суғурталаши ёки қарзни бошқа компанияга сотиши ҳам мумкин. Одатда, риск қанчалик юқори бўлса, қарз олувчи тўлаши керак бўлган фоиз ставкаси ҳам шунчалик юқори бўлади. Кредит риски асосан қарз олувчиларнинг тўловни амалга ошира олмаслиги ёки амалга оширишни истамаслиги натижасида юзага келади.

Турлари

Кредит риски қуйидаги турларга бўлинади[3]:

  • Кредитни қайтармаслик хавфи — қарздор ўз кредит мажбуриятларини тўлиқ бажара олмаслиги ёки 90 кундан ортиқ муддатга кечиктириши натижасида юзага келадиган йўқотишлар риски. Бу риск кредитга боғлиқ барча операцияларга, жумладан кредитлар, қимматли қоғозлар ва деривативларга таъсир қилиши мумкин.
  • Консентрация риски — битта ёки ўзаро боғлиқ экспозициялар гуруҳи катта йўқотишлар келтириб чиқариб, банкнинг асосий фаолиятига таҳдид солиши мумкин бўлган риск. У битта қарздорга ёки маълум бир тармоққа ҳаддан ташқари боғлиқлик шаклида юзага келиши мумкин.
  • Мамлакат риски — давлат томонидан хорижий валюта тўловларини чеклаш давлатнинг ўз мажбуриятларини бажармаслиги (суверен риск) натижасида юзага келадиган йўқотишлар риски. Бу риск одатда мамлакатнинг макроиқтисодий ҳолати ва сиёсий барқарорлиги билан боғлиқ.

Баҳолаш

Кредит рискини таҳлил қилиш ва бошқариш учун катта ресурслар ҳамда мураккаб дастурлардан фойдаланилади[4]. Баъзи компанияларда мижозларнинг молиявий ҳолатини баҳолаш ва шунга мувофиқ кредит бериш (ёки бермаслик) билан шуғулланувчи махсус кредит риски бўлимлари мавжуд. Улар рискдан қочиш, уни камайтириш ёки бошқа томонга ўтказиш бўйича тавсиялар берувчи ички дастурлардан фойдаланади. Шунингдек, улар учинчи томон томонидан тақдим этиладиган ахборотлардан ҳам фойдаланади. Миллий даражада тан олинган статистик рейтинг ташкилотлари бундай маълумотларни одатда ҳақ эвазига тақдим этади.

Катта компаниялар учун, айниқса ликвид бозорда эркин муомалада бўладиган корпоратив облигациялар мавжуд бўлса, облигациялар бўйича даромадлилик бозор иштирокчиларининг кредит рискига берган баҳосини акс эттиради ҳамда кредит нархини белгилаш ёки гаров талабларини ишга тушириш учун мезон сифатида қўлланилиши мумкин.

Аксарият кредиторлар ўзларининг моделларидан (яъни кредит рейтинг карталаридан) фойдаланиб, мавжуд ва потенсиал мижозларни риск даражасига кўра таснифлайди ва шунга мос стратегияларни қўллайди[5]. Масалан, гаровсиз шахсий кредитлар ёки ипотека кредитлари учун юқори рискга эга мижозлардан юқорироқ нарх (фоиз ставкаси) ундирилади ва аксинча[6][7]. Кредит карталари ва банк қарзлари каби айланма маҳсулотларда эса риск кредит лимитларини белгилаш орқали назорат қилинади. Баъзи кредит маҳсулотлари гаровни ҳам талаб қилади, бу одатда кредитни қайтаришни таъминлаш учун қўйиладиган актив ҳисобланади[8].

Кредит моделлар банклар ёки кредит ташкилотлари томонидан мижозларга кредит ажратишда қўлланиладиган тизимнинг муҳим қисми ҳисобланади[9]. Корпоратив ва тижорат қарз олувчилар учун бу моделлар одатда сифат ва миқдорий бўлимлардан иборат бўлади. Улар рискнинг турли жиҳатларини, жумладан операцион тажриба, бошқарув малакаси, активлар сифати, молиявий левераж ва ликвидлик кўрсаткичларини ўз ичига олади. Ушбу маълумотлар кредит мутахассислари ва кредит қўмиталари томонидан тўлиқ кўриб чиқилгач, кредитор шартнома шартлари асосида маблағ ажратади[10][11].

Манбалар

  1. ↑ "Принcиплес фор тҳе Манагемент оф Cредит Риск – финал доcумент". Басел Cоммиттеэ он Банкинг Супервисион (БИС). Септембер 2000. ҳттп://www.бис.орг/публ/бcбс75.ҳтм. Қаралди: 13 Деcембер 2013. "Cредит риск ис мост симплй дефинед ас тҳе потентиал тҳат а банк борроwер ор cоунтерпартй wилл фаил то меэт иц облигатионс ин аccорданcе wитҳ агреэд термс." Кредит риски]]
  2. ↑ Риск Глоссарй: Cредит Риск
  3. ↑ Cредит Риск Cлассифиcатион (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-09-27 санасида архивланган)
  4. ↑ БИС Папер:Соунд cредит риск ассессмент анд валуатион фор лоанс
  5. ↑ „Ҳуанг анд Сcотт: Cредит Риск Сcореcард Десигн, Валидатион анд Усер Аccептанcе“. 2012-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 22-сентябр.
  6. ↑ Инвестопедиа: Риск-басед мортгаге приcинг
  7. ↑ „Эделман: Риск-басед приcинг фор персонал лоанс“. 2012-йил 2-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 22-сентябр.
  8. ↑ Бергер, Аллен Н., анд Грегорй Ф. Уделл. „Cоллатерал, лоан қуалитй анд банк риск.“Жоурнал оф Монетарй Эcономиcс 25.1 (1990): 21–42.
  9. ↑ Жарроw, Р. А.; Ландо, Д.; Турнбулл, С. М. (1997). "А Марков Модел фор тҳе Терм Струcтуре оф Cредит Риск Спреадс". Ревиэw оф Финанcиал Студиэс 10 (2): 481–523. дои:10.1093/рфс/10.2.481. ИССН 0893-9454. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_ревиэw-оф-финанcиал-студиэс_суммер-1997_10_2/паге/480. 
  10. ↑ Алтман, Эдwард И., анд Антҳонй Саундерс. „Cредит риск меасуремент: Девелопменц овер тҳе ласт 20 еарс.“ Жоурнал оф Банкинг & Финанcе 21.11 (1997): 1721–1742.
  11. ↑ Местер, Лоретта Ж. „Wҳатъс тҳе поинт оф cредит сcоринг?.“ Бусинесс ревиэw 3 (1997): 3–16.

Адабиётлар

Ҳаволалар