Криптоиқтисодиёт рақамли иқтисодиёт ва марказлаштирилмаган молия (ДеФи) иловаларини ўрганишга интизомлараро ёндашув учун ривожланаётган иқтисодий парадигмадир[1][2]. Криптоиқтисодиёт анъанавий иқтисод, криптография, компютер фанлари ва о'йин назарияси фанлари тушунчалари ва тамойилларини бирлаштиради[3]. Анъанавий иқтисод анъанавий молиявий (шунингдек, марказлаштирилган молия (CеФи) номи билан ҳам танилган) хизматлари учун назарий асос яратганидек, криптоиқтисодиёт ҳам Фиат орқали сотиб олинадиган ва сотиладиган ДеФи хизматлари учун назарий асос яратадди. криптовалюта ва ақлли контрактлар томонидан амалга оширилади.

Таърифлар ва мақсадлар

"Криптоиқтисодиёт" атамаси Этҳереум ҳамжамияти томонидан 2014—2015-йилларида шакллантирилган[4], лекин дастлаб 2008-йилда дастлабки Битcоин протоколида иқтисодий имтиёзларни қўллашни бошлаган[5]. Бу ибора одатда Виталик Бутеринга тегишли бўлса-да, энг биринчи оммавий ҳужжатлаштирилган фойдаланиш 2015-йилда Влад Замфирнинг „Криптоиқтисодиёт нима?“ деган қарашлари билан бошланган[6]. Замфирнинг криптоиқтисодиётга нисбатан нуқтаи-назари нисбатан кенг ва академик: „марказлаштирилмаган рақамли иқтисодиётда товарлар ва хизматларни ишлаб чиқариш, тақсимлаш ва истеъмол қилишни тартибга солувчи протоколларни ўрганадиган расмий интизом ҳисобланади. Криптоиқтисодиёт бу протоколларни лойиҳалаш ва тавсифлашга қаратилган амалий фандир“. Шу билан бир қаторда, 2017-йилда Бутериннинг нуқтаи назари янада тор ва прагматик: „маълум турдаги ахборот хавфсизлиги хусусиятларини кафолатлашга ҳаракат қиладиган тизимларни қуриш методологияси“ деб о'з нутқини баён қилган[7].

Криптоиқтисодиётнинг асосий мақсадлари бу марказлашмаган молия (ДеФи) тизимларини қандай молиялаштириш, лойиҳалаш, ишлаб чиқиш ва осонлаштиришни тушунишдир[8] ва ривожланаётган рақамли иқтисодиётларда товарлар ва хизматлар тақсимотини тартибга солиш учун иқтисодий имтиёзлар ва жазо чораларини қўллаш ҳисобланади.

Криптоиқтисодиётни рақамли иқтисодиёт эволюцияси деб ҳисоблаш мумкин, бу эса ўз навбатида анъанавий иқтисоддан (одатда микроиқтисодиёт ва макроиқтисодиётга бўлинади) ривожланган. Бинобарин, ишлаб чиқариш, тақсимлаш ва товар ва хизматлар истеъмолига оид анъанавий иқтисодий тушунчалар криптоиқтисодиётга ҳам тегишли. Масалан, Адам Смитнинг иқтисодиётнинг учта асосий қонуни: "Талаб ва таклиф қонуни, Ўз манфаати қонуни ва Рақобат тўғрисида"ги қонунлар шулар жумласидандир[9]. Улар, шунингдек, фиат пул назарияси ва Замонавий пул назарияси каби замонавийроқ иқтисодий тушунчаларни ўз ичига олади.

Тарихи

Криптоиқтисодиётнинг тарихий илдизларини алткоинларнинг пайдо бўлиши билан боғлаш мумкин, улар орасида машҳур Этҳереум лойиҳаси 2015-йилда ақлли контрактларни ўзининг блокчейнига интеграциялашда пайдо бўлган ва шу тариқа кенг кўламли ДеФи иловаларини ишга туширган. [манба керак]

Турлари

Анъанавий иқтисодиётнинг макроиқтисодиёт (минтақавий, миллий ва халқаро иқтисодиёт) ва микроиқтисодиёт (индивидуал ва корхона иқтисодиёти) кичик фанларига бўлинишига ўхшаб, криптоиқтисодиётни ҳам крипто-макроқиқтисодиёт ва крипто-микроиқтисодиёт қуйи фанларига бўлиш мумкин.

Крипто-макроиқтисодиёт

Крипто-макроиқтисодиёт криптовалюталар ва ДеФи операцияларини минтақавий, миллий ва халқаро тартибга солиш билан боғлиқ. Гроуп оф Севен ҳукуматларининг криптовалюталарга бўлган қизиқиши 2014-йил август ойида Буюк Британия Треасурй криптовалюталар ва уларнинг Буюк Британия иқтисодиётидаги потенциал ролини ўрганишни топшириб, якуний ҳисоботини эълон қилганида яққол намоён бўлди (2021-йил январ ойида)[10]. 2021-йил июн ойида Салвадор Битcоинни қонуний тендер сифатида қабул қилган биринчи давлатга айланди[11]. 2021-йил август ойида Куба Битcоин каби криптовалюталарни тан олиш ва тартибга солиш бўйича қонуний қарор қабул қилди[12]. Бироқ, 2021-йил сентабр ойида криптовалютанинг ягона энг йирик бозори бўлган Хитой ҳукумати криптовалюта билан боғлиқ барча операцияларни ноқонуний деб эълон қилди ва илгари Хитойда воситачилар ва кончилар фаолиятини тақиқлаган криптовалютага қарши курашни якунлади.[13]

Крипто-микроиқтисодиёт

Крипто-микроиқтисодиёт криптовалюталардан индивидуал ва корпоратив фойдаланиш ва ДеФи транзакциялари билан боғлиқ. АҚШда катта ёшлиларнинг аксарияти йирик криптовалюталар (Битcоин, Этҳер) ҳақида эшитган ва 16% улар шахсан уларга сармоя киритган, савдо қилган ёки бошқа йўл билан фойдаланганликларини айтишади.[14] Дунё бўйлаб 300 миллиондан ортиқ одам криптовалютадан фойдаланади ва тахминан 46 миллион америкалик Битcоинга сармоя киритган.[15]

Танқид ва мунозаралар

Биткоин бошқа криптовалюталар қатори кўплаб иқтисодчилар, жумладан Роберт Шиллер[16], Жосепҳ Стиглитз[17], Ричард Тҳалер[18], Паул Кругман[19] ва Ноуриэл Роубини[20] томонидан иқтисодий пуфак сифатида тасвирланган. Бундан ташқари, биткоин ва бошқа криптовалюталар криптовалюта „мининг“ (блокчейн транзаксияларини текшириш) учун зарур бўлган электр энергияси миқдори учун танқид қилинди[21] ва ноқонуний товарларни сотиб олишда фойдаланилганлиги учун[22][23].

Манбалар

  1. ↑ „МИТ Cрйптоэcономиcс Лаб“ (инглизча). МИТ Слоан. 2022-йил 22-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 7-август.
  2. ↑ „Cрйптоэcономиcс - Wикиверситй“ (эн). эн.wикиверситй.орг. Қаралди: 2022-йил 7-август.
  3. ↑ Берг, Чрис; Давидсон, Синcлаир; Потц, Жасон. Ундерстандинг тҳе Блоcкчаин Эcономй: Ан Интродуcтион то Институтионал Cрйптоэcономиcс (инглизча). Эдwард Элгар Публишинг, 2019. ИСБН 978-1-78897-500-1. 
  4. ↑ Брекке, Жая; Алсинди, Wассим (2021). „Cрйптоэcономиcс“. Интернет Полиcй Ревиэw (инглизча). 10-жилд, № 2. дои:10.14763/2021.2.1553. С2CИД 242297787.
  5. ↑ Накамото, С. „Битcоин: А Пеэр-то-Пеэр Элеcтрониc Cаш Сйстем“. Битcоин.орг (2008).
  6. ↑ Wҳат Ис Cрйптоэcономиcс? (инглизча), қаралди: 2022-08-06
  7. ↑ Интродуcтион то Cрйптоэcономиcс - Виталик Бутерин (инглизча), қаралди: 2022-08-06
  8. ↑ „А Бегиннер'с Интродуcтион то Cрйптоэcономиcс“ (инглизча). Бинанcе Аcадемй. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  9. ↑ „Wҳо Wас Адам Смитҳ?“ (эн). Инвестопедиа. Қаралди: 2022-йил 5-август.
  10. ↑ „УК регулаторй аппроач то cрйптоассец анд стаблеcоинс: Cонсултатион анд cалл фор эвиденcе“. ҲМ Треасурй. Қаралди: 2021-йил 1-октябр.
  11. ↑ „Битcоин легал тендер ин Эл Салвадор, фирст cоунтрй эвер“. Мерcопресс (10-июн 2021-йил).
  12. ↑ „Cуба'с cентрал банк ноw реcогнизес cрйптоcурренcиэс суч ас битcоин“. CНБC (27-август 2021-йил).
  13. ↑ „Чина деcларес алл cрйпто-cурренcй трансаcтионс иллегал“ (инглизча). ББC Неwс (24-сентабр 2021-йил). Қаралди: 24-сентабр 2021-йил.
  14. ↑ Андреw Перрин „16% оф Америcанс сай тҳей ҳаве эвер инвестед ин, традед ор усед cрйптоcурренcй“ (инглизча). Пеw Ресеарч Cентер. Қаралди: 2022-йил 6-август.
  15. ↑ „Cрйптоcурренcй Статистиcс 2022: Ҳоw Манй Пеопле Усе Cрйпто?“ (эн-УС) (4-август 2022-йил). Қаралди: 2022-йил 6-август.
  16. ↑ Шиллер, Роберт. „Ин Сеарч оф а Стабле Элеcтрониc Cурренcй“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1-март 2014-йил). 24-октабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган.
  17. ↑ Cостеллоэ, Кевин. „Битcоин 'Оугҳт то Бе Оутлаwед,' Нобел Призе Wиннер Стиглитз Сайс“. Блоомберг (29-ноябр 2017-йил). 12-июн 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5-июн 2018-йил. „Ит доэсн'т серве анй соcиаллй усефул фунcтион.“.
  18. ↑ „Эcономиcс Нобел призе wиннер, Ричард Тҳалер: "Тҳе маркет тҳат лоокс мост лике а буббле то ме ис Битcоин анд иц бретҳрен"“. ЭCО Португуэсе Эcономй (22-январ 2018-йил). 12-июн 2018-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7-июн 2018-йил.
  19. ↑ Кругман, Паул. „Буббле, Буббле, Фрауд анд Троубле“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (29-январ 2018-йил). 4-июн 2018-йилда асл нусхадан архивланган.
  20. ↑ „Битcоин биггест буббле ин ҳисторй, сайс эcономист wҳо предиcтед 2008 cраш“. ТҳеГуардиан.cом (2-феврал 2018-йил). 2018-йил 12-июнда асл нусхадан архивланган.
  21. ↑ Ҳуанг, Жон; О'Неилл, Cлаире; Табучи, Ҳироко. „Битcоин Усес Море Элеcтриcитй Тҳан Манй Cоунтриэс. Ҳоw Ис Тҳат Поссибле?“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (3-сентабр 2021-йил). Қаралди: 16-январ 2022-йил.
  22. ↑ „Монетарисц Анонймоус“. Тҳе Эcономист Неwспапер Лимитед (29-сентабр 2012-йил). 20-октабр 2013-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 21-октабр 2013-йил.
  23. ↑ Балл, Жамес „Силк Роад: тҳе онлине друг маркетплаcе тҳат оффиcиалс сеэм поwерлесс то стоп“. тҳегуардиан.cом. Гуардиан Неwс анд Медиа Лимитед (22-март 2013-йил). 2013-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-октабр 2013-йил.

Ҳаволалар

Адабиётлар