Кулон тарози — нуқтавий электр зарядлар ва магнит қутбларнинг ўзаро таъсирини ўрганишга мўлжалланган бурама тарози. Ш. Кулон ихтиро қилган (1784). 1789-йилда Г. Кавендиш Кулон тарозидан гравитацион ўлчашларни ва гравита-сион доимийн\\ аниқлашда фойдаланган. Кулон тарози шиша идиш ичида ингичка металл ёки кварс ипга (Кулон 76 см ли кумуш толадан фойдаланган) осилган шиша шайиндан иборат. Шайиннинг бир учига енгил металл шарча ва иккинчи учига посанги маҳкамланган (расмга қ.). Тарози каллаги ёрдамида ипни ва унга осилган шайинни вертикал ўқ атрофида буриш мумкин.

Асбобнинг юқориги қопқоғидаги тешикчадан шайинга маҳкамланган шарча билан бир хил ўлчамга эга бўлган электрланган иккинчи шарча туширилади. Бу шарча электрланмаган шарчага текканда улар орасида электр заряд тенг тақсимланади. Шарчалар ўзаро таъсир туфайли бир-биридан итарилади, ватижада шарчали шайин бирор бурчакка бурилади. Унинг бурилиш бурчаги Кулон тарозидаги силиндрга чизилган ҳисоблаш шкаласи бўйича ҳисобланади. Бу шкала бевосита куч ёки куч моменти бирликларида даражаданади. Шайиннинг бурилиш бурчаги <п~МЖ/Гл бўлгани учун, шарчага таъсир этувчи кучнинг буровчи моменти Мк тўғрисида хулоса чиқариш мумкин; бунда / — ип узунлиги, Г — ип материалининг силжиш модули, / — ип кўндаланг кесимининг инерсия моменти. Куч моменти Мк ни билган ҳолда, шарчалар ораси- ^^даги ўзаро таъсир кучини ҳам аниқлаш мумкин. Ип қанча узун бўлса ва унинг кўндаланг кесими инерсия моментининг қиймати қанча кичик бўлса, Кулон тарозининг сезгирлиги шунча юқори бўлади.

Кулон тарози кўпгива юқори сезгирликка эга завонавий асбобларда: электрометрлар, магнитометрлар, гравитацион варио-метрлар ва бошқаларда қўлланади. КУЛОН ҚОНУНИ - бир-биридан маълум масофада жойлашган иккита нуқтавий электр заряднинг ўзаро таъсир кучини ифодалайдиган электростатиканинг асосий қонуни. Ш. Кулон 1785-йилда кашф қилган. Нуқтавий электр заряд деб, ўлчамлари ўзаро таъсири ўрганилаётган жисмлар орасидаги ма-софага нисбатан жуда кичик бўлган жисмдаги зарядга айтилади. Қонун қу-йидагича таърифланади: вакуумда жойлашган қўзғалмас <? ва қ2 электр заряднинг ўзаро таъсир кучи Ғ зарядлар кўпайтмасига тўғри ва улар орасидаги масофа г нинг квадратига тескари про-порсиовал:бунда к — пропорсиоваллик коэффициенти. Халқаро бирликлар тизими СИда к = -шг, бунда е0—электр доимийКулон тарози.си; СГС тизимда к=\; Ғ куч — зарядларни туташтирувчи тўғри чизиқ бўйича йўвалган вектор катталик. Агар ўзаро таъсирлашаётган иккита нуқтавий электр зарядлар диэлектрик киритув-чанлиги е га тенг бир жинсли диэлек-трикда жойлашган бўлса, уларнинг ўзаро таъсир кучи е марта камаяди:Бир жинсли зарядлар учун Ғ<0 (зарядлар бир-биридан итаришишади), турли жинсли зарядлар учун К>0 (зарядлар бир-бирига тортишишади).

К.Қ., шунингдек, иккита магнит қутбларининг ўзаро таъсирини ифодалайдиган қонун, деб ҳам ҳисобланади:бунда т{ ва т2 — магнит зарядлар, с— муҳитнинг магнит киритувчанлиги, / — пропо рсиоваллик коэффициенти СГС тизимда 1 га тенг.

Адабиёт

  • Тамм И. Е., Основи теории электричества, М., 1966.[1]

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил