Kulrang boshli albatros
Кулранг бошли албатрос[1] (лотинча: Тҳалассарче чрйсостома) — албатроссимонлар оиласига мансуб йирик денгиз қуши. Айлана қутбда тарқалган ва Жанубий океандаги алоҳида оролларда кўпади. У юқори кенгликлардаги денгизда озиқланади, бошқа албатросларга қараганда жануб томонга узоқроқ боради. У ўз номини бош ва бўйиннинг кулранг рангидан олган.
| Кулранг бошли албатрос | |
|---|---|
|
| |
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Эукариотлар |
| Тип: | Хордалилар |
| Синф: | Қушлар |
| Оила: | Албатроссимонлар |
| Уруғ: | Моллймаwк |
| Турлари: | Кулранг бошли албатрос |
| Халқаро илмий номи | |
| Тҳалассарче чрйсостома (Форстер, 1785) | |
| Синонимлари | |
| Диомедеа чрйсостома | |
Этимология
Кулранг бошли албатрос ўзининг илмий ўзига хос номини „хризостома“ („хрусос“ — „олтин“ ва „стома“ — „оғиз“)дан сариқ тумшуғи учун олган[2].
Ташқи кўриниш
Ўртача, кулранг бошли албатрос узунлиги 81 см гача ўсади. Унинг боши ва бўйни тўқ кулранг. Қанотларнинг юқори томонлари, кўкрак, орқа ва дум қисми деярли қора рангда. Қанот, қорин, қанотларнинг пастки қисмлари оқ, кўзларининг орқасида оқ ярим доира шакли мавжуд. Тумшуғи қора, аммо тумшуғининг ўта юқори ва пастки қисми очиқ сариқ, учи тўқ сариқ-пушти рангда. Қанотларнинг пастки томонлари оқ рангда, олдинги четида кенг қора чизиқ бор. Қанотнинг орқа четида қора чизиқ бор. Ёш қушларнинг тумшуғи ва боши қора, кўз орқасидаги ярим ойлар ноаниқ, қанотининг пастки қисми деярли бутунлай то'қ рангли[3].
Парвоз
Кулранг бошли албатрос энг тез горизонтал парвозга эга қуш сифатида Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган (инглизча: Фастест бирд - левел флигҳт). 2004-йилда бундай парвознинг тезлиги 127 км/соат қайд этилган бўлиб, албатрос ушбу тезликни 8 соатдан кўпроқ вахт ушлаб турган ва Антарктика бўрони пайтида Жанубий Жоржия оролидаги уясига қайтган[4].
Ареал ва яшаш жойи


Кулранг бошли албатрос Жанубий океандаги бир нечта оролларда катта колонияларда кўпаяди. Жанубий Жоржия оролида катта уларнинг наслчилик колонияси мавжуд. Кичикроқ колониялар Ҳинд океанидаги Диэго Рамирес, Кергелен, Крозет, Шаҳзода Эдуард оролларида, Янги Зеландия жанубидаги Кемпбелл ва Маккуари оролларида ҳамда Чили қирғоқлари яқинидаги қатор оролларда жойлашган. Улар жўжаларни боқиш учун озуқа излаб жанубга Антарктика камарига қадар боради[5][6]. Шаҳзода Эдуард архипелагидаги Марион оролида уя қурган албатрослар ҳам озуқа излаб субтропик сувларга борадилар[7].
Ёш ёки касал бўлган қушлар Жанубий океан[8] бўйлаб бемалол кўчиб, шимолга 35 градус жанубий кенгликгача боради[7].
Озиқланиш

Кулранг бошли албатрослар, бошқа албатрослардан фарқли ўлароқ, қитъа шелфларига қараганда очиқ океанда кўпроқ вақт ўтказадилар. Очиқ денгизда улар асосан калмарни овлайдилар, лекин бошқа бошоёқли моллюскалар, балиқлар, қисқичбақасимонлар ва шунингдек, ўлаксалар ҳамда миногалар[9][10][11][12] ни ҳам исте'мол қиладилар. Антарктика крилли ушбу турнинг рационида кичикроқ жойни эгаллайди, аниқроғи, очиқ денгизда қирғоқ яқинига қараганда камроқ крилллар бор. Кулранг бошли албатрослар ўлжа учун 7 метр чуқурликка шўнғийдилар, аммо улар буни жуда камдан-кам ҳоларда амалга оширадилар.
Кўпайиш

Улар ўтдан тик ён бағирларда ёки қояларда катта уялар қурадилар[8]. Фақат битта тухум қўяди, инкубация жараёни 72 кун давом этади. Қушлар оролида (Жанубий Жоржия қирғоқлари яқинида) ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, ота-оналар қушалар жўжага ҳар 1,2 кунда ўртача 616 грамм овқат олиб келишади, жўжанинг максимал вазни тахминан 4,9 кг ни ташкил қилади. Жўжалар учишдан олдин вазн йўқотишга мойил. Улар тухумдан чиққанидан кейин 141 кун ўтгач, колонияни тарк этишади ва 6-7 йилдан кейин қайтиб келишади. Ўзининг туғилган оролига қайтганидан бир неча йил ўтгач, ёш албатрослар кўпая бошлайди. Шу билан бирга, жўжани муваффақиятли тарбиялаб, жуфтлик кейинги йил дам олади[8]. Кўп йиллар давомида колониядан ташқарида бўлган ёш албатрослар жуда катта масофаларни босиб ўтади, улар кўпинча Ерни бир неча марта айланиб чиқади.
Наслчилик популяциялари ва уларнинг ривожланиш тенденциялари[8]

| Уя қуриш жойи | Қушлар сони | Сана | Ривожланиш тенденцияси |
|---|---|---|---|
| Жанубий Жоржия ороли | 48 000 жуфт | 2006-йил | Пасайиш |
| Марион ороли | 6200 жуфт | 2003-йил | Барқарор |
| Шаҳзода Эдувард ороли | 3000 жуфт | 2003-йил | |
| Кемпбелл ороли | 7800 жуфт | 2004-йил | Пасайиш |
| Макқуари ороли | 84 жуфтлик | 1998-йил | |
| Крозет ороли | 7905 жуфт | 1998-йил | |
| Кергелен ороли | 16 408 жуфт | 2002-йил | |
| Диэго Рамирес ороллари | 5940 жуфт | 1998-йил | |
| ЖАМИ | 250 000 | 2004-йил | Пасайиш |
Турларни ҳимоя қилиш


ИУCН кулранг бошли албатросни заиф деб таснифлайди ва ушбу турни тез камайиб бораётганини таʻкидлайди[13]. Бу тур 79 000 000 квадрат километр сув майдонида жойлашган бўлиб, кўпайиш майдони атиги 1 800 квадрат километрни ташкил этади[8] ва 2004-йилда уларнинг сони 250 000 га яқин эди[14][15]. Шу билан бирга, Жанубий Жоржия оролида[16], Марион оролида Шаҳзода Эдуард архипелагида 6200 жуфт[17], Шаҳзода Эдуард оролида - 3000 жуфт[18][19], Кемпбелл оролида 7800 жуфт[18], Чили қирғоқларида 16408 жуфт[20], Макқуари оролида 84 жуфт, Крозет ва Кергуэлен оролларида мос равишда 5940 жуфт ва 7905 жуфт[21] наслчилик қушлари аниқланган.

Кўплаб тадқиқотлар шуни кўрсатадики, кулранг бошли албатрос популяцияси камайиб бормоқда. Сўнгги 30 йил ичида Птиче ороли да қушлар сони 20-30% га камайди[22]. Марион оролида 1992-йилгача йилига 1,75% га камайди, аммо ҳозир у барқарор кўринади[23]. Кемпбелл оролида 1940-йиллардан бери кулранг бошли албатрослар сони 79-87% га камайди[24]. Умуман олганда, бу турнинг сони сўнгги 90 йил ичида (3 авлод) 30-40% га камайди[8]. 1997- ва 1998-йилларда Ҳинд океанида қуш патларини (Диссостичус элегиноидес) ноқонуний ва тартибсиз йиғиш натижасида 10-20 000 албатрослар, асосан кулранг бошлилар нобуд бўлган[25][26][27]. Кулранг бошли албатрослар балиқ овлаш тўрларида ушланган[21]. Бундан ташқари, ушбу турга глобал исиш туфайли озиқ-овқат таʻминотининг маʻлум миқдорда қисқариши таʻсир қилиши мумкин.
Кулранг бошли албатрос кўпгина оролларида ўрганилади. Бундан ташқари, Шаҳзода Эдуард ороли қўриқхона ҳисобланади, Кемпбелл ва Маккуари ороллари эса ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси об'эктлари сифатида тан олинган[28].
Манбалар
- ↑ Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский / Под общ. ред. акад. В. Е. Соколова. — М.: Русский язык, РУССО, 1994. — С. 15. — 2030 экз. — ИСБН 5-200-00643-0.
- ↑ Готч, А. Ф. (1995)
- ↑ БирдЛифе Интернатионал (2008)(а)
- ↑ Фастест бирд — левел флигҳт — Эхплоре Реcордс — Гуиннесс Wорлд Реcордс
- ↑ Принcе, эт ал. (1998)
- ↑ Пҳиллипс, эт ал. (2004)
- ↑ 7,0 7,1 Нел, эт ал. (2001)
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 БирдЛифе Интернатионал (2008)
- ↑ Принcе (1980)
- ↑ Черел, эт ал. (2002)
- ↑ Хавиэр, эт ал. (2003)
- ↑ Арата, эт ал. (2004)
- ↑ а б БирдЛифе Интернатионал (2008)
- ↑ Cрохалл & Галес (1998)
- ↑ Брооке, (2004)
- ↑ Понcет, эт ал. (2006)
- ↑ Cраwфорд, эт ал. (2003)
- ↑ 18,0 18,1 Мооре (2004)
- ↑ Рян, эт ал. (2003)
- ↑ Арата & Морена (2002)
- ↑ 21,0 21,1 а б Галес (1998)
- ↑ Cрохалл эт ал. (1998)
- ↑ Нел эт ал. (2002)
- ↑ Тайлор, (2000)
- ↑ CCАМЛР (1997)
- ↑ CCАМЛР (1998)
- ↑ Нел эт ал. (2002)(а)
- ↑ Арата, Ж.; Морено, C. А. (2002). «Прогресс репорт оф Чилеан ресеарч он албатросс эcологй анд cонсерватион». Cонвентион фор тҳе Cонсерватион оф Антарcтиc Марине Ливинг Ресоурcес Wоркинг Гроуп он Фиш Стоcк Ассессмент.
Адабиётлар
- Арата, Ж.; Роберцон, Г.; Валенcиа, Ж.; Хавиэр, Ж. C.; Морено, C. А. (2004). «Диэт оф Грей-ҳеадед Албатроссес ат Диэго Рамирез Исландс, Чиле: эcологиcал имплиcатионс». Антарcтиc Сcиэнcе (16): 263—275.
- БирдЛифе Интернатионал (2008). Тҳалассарче чрйсостома. Ин: ИУCН 2008. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. Доwнлоадед он 22 Феб 2009.
- БирдЛифе Интернатионал (2008(а)). «Грей-ҳеадед Албатросс — БирдЛифе Спеcиэс Фаcцҳеэт». Дата Зоне. Ретриэвед 22 Феб 2009.
- Брандс, Шеила (14 Ауг 2008). «Сйстема Натураэ 2000 / Cлассифиcатион — Диомедеа субг. Тҳалассогерон -». Прожеcт: Тҳе Тахономиcон. Ретриэвед 22 Феб 2009.
- Брооке, М. (2004). «Проcеллариидаэ». Албатроссес Анд Петрелс Аcросс Тҳе Wорлд. Охфорд, УК: Охфорд Университй Пресс. ИСБН 0-19-850125-0.
- CCАМЛР (1998). Репорт оф тҳе ХВИИ меэтинг оф тҳе Сcиэнтифиc Cоммиттеэ. Ҳобарт (Ҳобарт, Аустралиа: Cоммиттеэ фор тҳе Cонсерватион оф Антарcтиc Марине Ливинг Ресоурcес).
- CCАМЛР (1997). Репорт оф тҳе ХВИ меэтинг оф тҳе Сcиэнтифиc Cоммиттеэ. Ҳобарт (Ҳобарт, Аустралиа: Cоммиттеэ фор тҳе Cонсерватион оф Антарcтиc Марине Ливинг Ресоурcес).
- Черел, Й.; Wеимерскирч, Ҳ.; Троуве, C. (2002). «Диэтарй эвиденcе фор спатиал форагинг сегрегатион ин сймпатриc албатроссес (Диомедеа спп.) реаринг чиcкс ат Илес Нуагеусес, Кергуэлен». Марине Биологй (141): 1117—1129.
- Cлеменц, Жамес (2007). Тҳе Cлеменц Чеcклист оф тҳе Бирдс оф тҳе Wорлд(6 эд.). Итҳаcа, НЙ: Cорнелл Университй Пресс. ИСБН 978-0-8014-4501-9.
- Cраwфорд, Р. Ж. М.; Cоопер, Ж.; Дер, Б. М.; Грейлинг, М.; Клагес, Н. Т. W.; Рян, П. Г.; Петерсен, С.; Ундерҳилл, Л. Г. эт ал.; отҳерс (2003). «Популатионс оф сурфаcе нестинг сеабирдс ат Марион Исланд, 1994/95-2002/03». Африcан Жоурнал оф Марине Сcиэнcе (25): 427—440.
- Cрохалл, Ж. П.; Галес, Р. (1998). «Ассессмент оф тҳе cонсерватион статус оф албатроссес». Ин Роберцон, Г.; Галес, Р.. Албатросс биологй анд cонсерватион. Чиппинг Нортон, Аустралиа: Суррей Беаттй & Сонс.
- Cрохалл, Ж. П.; Принcе, П. А.; Ротҳерй, П.; Wоод, А. Г. (1998). «Популатион чангес ин албатроссес ат Соутҳ Георгиа». Ин Роберцон, Г.; Галес, Р..Албатросс биологй анд cонсерватион. Чиппинг Нортон, Аустралиа: Суррей Беаттй & Сонс. пп. 69–83.
- Cрохалл, Ж. П., Силк, Ж.Р.Д., Пҳиллипс, Р.А., Афанасев, В., Бриггс, Д.Р., (2005) «Глобал Cирcумнавигатионс: Траcкинг еар-роунд рангес оф нонбреэдинг Албатроссес» Сcиэнcе 307 249—250. дел Ҳоё, Жосеп, Эллиотт, Андреw & Саргатал, Жорди (1992). Ҳандбоок оф Бирдс оф тҳе Wорлд Вол 1. Барcелона:Лйнх Эдиcионс, ИСБН 84-87334-10-5
- Доубле, М. C. (2003). «Проcелларииформес (Тубеносед Сеабирдс)». Ин Ҳутчинс, Мичаэл; Жаcксон, Жероме А.; Боcк, Wалтер Ж. эт ал.. Грзимек’с Анимал Лифе Энcйcлопедиа. 8. Бирдс И Тинамоус анд Ратитес то Ҳоатзинс. Жосепҳ Э. Трумпей, Чиэф Сcиэнтифиc Иллустратор (2 эд.). Фармингтон Ҳиллс, МИ: Гале Гроуп. пп. 107–111. ИСБН 0-7876-5784-0.
- Эҳрлич, Паул Р.; Добкин, Давид, С.; Wҳее, Даррйл (1988). Тҳе Бирдерс Ҳандбоок (Фирст эд.). Неw Ёрк, НЙ: Симон & Счустер. пп. 29–31. ИСБН 0-671-65989-8.
- Галес, Р. (1998) «Албатросс популатионс: статус анд тҳреац» ин Роберцон, Г.; Галес, Р. Албатросс биологй анд cонсерватион Чиппинг Нортон, Аустралиа: Суррей Беаттй & Сонс
- Готч, А. Ф. (1995) [1979]. «Албатроссес, Фулмарс, Шеарwатерс, анд Петрелс». Латин Намес Эхплаинед А Гуиде то тҳе Сcиэнтифиc Cлассифиcатионс оф Рептилес, Бирдс & Маммалс. Неw Ёрк, НЙ: Фаcц он Филе. п. 191. ИСБН 0-8160-3377-3.
- Мооре, П. Ж. (2004). «Абунданcе анд популатион трендс оф моллймаwкс он Cампбелл Исланд». Сcиэнcе фор Cонсерватион (Wеллингтон, НЗ: Департмент оф Cонсерватион) (242).
- Нел, Д. C.; Лутжеҳармс, Ж. Р. Э.; Пакҳомов, Э. А.; Ансорге, И. Ж.; Рян, П. Г.; Клагес, Н. Т. W. (2001). «Эхплоитатион оф месосcале оcеанограпҳиc феатурес бй Грей-ҳеадед Албатросс Тҳалассарче чрйсостома ин тҳе соутҳерн Индиан Оcеан». Марине Эcологй Прогресс Сериэс (217): 15-26.
- Нел, Д. C.; Рян, П. Г.; Cраwфорд, Р. Ж. М.; Cоопер, Ж.; Ҳуйсер, О. (2002). «Популатион трендс оф албатроссес анд петрелс ат суб-Антарcтиc Марион Исланд».Полар Биологй (25): 81-89.
- Нел, Д. C.; Рян, П. Г.; Wаткинс, Б. П. (2002(а)). «Сеабирд морталитй ин тҳе Патагониан Тоотҳфиш лонглине фишерй ароунд тҳе Принcе Эдwард Исландс».Антарcтиc Сcиэнcе (14): 151—161.
- Пҳиллипс, Р. А.; Силк, Ж. Р. Д.; Пҳалан, Б.; Cатрй, П.; Cрохалл, Ж. П. (2004). «Сеасонал сехуал сегрегатион оф тwо Тҳалассарче албатросс спеcиэс: cомпетитиве эхcлусион, репродуcтиве роле спеcиализатион ор форагинг ниче дивергенcе?». Проc. Р. Соc. Лонд. Сер. Б (271): 1283—1291.
- Понcет, С.; Роберцон, Г.; Пҳиллипс, Р. А.; Лаwтон, К.; Пҳалан, Б.; Тратҳан, П. Н.; Cрохалл, Ж. П. (2006). «Статус анд дистрибутион оф wандеринг Блаcк-броwед анд Грей-ҳеадед Албатроссес бреэдинг ат Соутҳ Георгиа». Полар Биологй (29): 772—781.
- Принcе, П. А. (1980). «Тҳе фоод анд феэдинг эcологй оф Грей-ҳеадед Албатросс Диомедеа чрйсостома анд Блаcк-роwед Албатросс Д. меланопҳрис». Ибис(122): 476—488.
- Принcе, П. А.; Cрохалл, Ж. П.; Тратҳан, П. Н.; Wоод, А. Г. (1998) «Тҳе пелагиc дистрибтуион оф Соутҳ Георгиа албатроссес анд тҳеир релатионшипс wитҳ фишериэс» ин Роберцон, Г.; Галес, Р. Албатросс биологй анд cонсерватионЧиппинг Нортон, Аустралиа: Суррей Беаттй & Сонс
- Рян, П. Г.; Cоопер, Ж.; Дер, Б. М.; Ундерҳилл, Л. Г.; Cраwфорд, Р. Ж. М.; Бестер, М. Н. (2003). «Cоунц оф сурфаcе-нестинг сеабирдс бреэдинг ат Принcе Эдwард Исланд, Суммер 2001/02». Африcан Жоурнал оф Марине Сcиэнcе (25): 441—451.
- Тайлор, Г. А. (2000). «Аcтион план фор сеабирд cонсерватион ин Неw Зеаланд. Wеллингтон: Департмент оф Cонсерватион». Тҳреатенед Спеcиэс Оccасионал Публиcатион (16).
- Хавиэр, Ж. C.; Cрохалл, Ж. П.; Тратҳан, П. Н.; Wоод, А. Г. (2003). «Феэдинг стратегиэс анд диэц оф бреэдинг грей-ҳеадед анд wандеринг албатроссес ат Соутҳ Георгиа». Марине Биологй (143): 221—232.
