Kumul xonligi
Қумул хонлиги 1930-йилда Шинжон губернатори Жин Шурен томонидан тугатилгунга қадар Син сулоласи, сўнгра Хитой Республикаси таркибидаги ярим автоном феодал туркий хоқонлик эди. Хонлик Шинжоннинг ҳозирги Ҳами префектурасида жойлашган эди.
Кумул хонлари Чағатой хонлиги хонларининг бевосита авлодлари ва шунинг учун Мўғул империясининг охирги авлоди эди.
1513-йилда Мин-Турпан можаросига Қора Дел қироллиги Мансурхон томонидан босиб олингач барҳам берилди ва Мин сулоласи Турпан хонлиги билан муносабат ўрнатди. Хонлик Минга солиқ тўлай бошлади. Султон Саид Бобохон бошчилигидаги Турпан хонлиги Хитойнинг Мин сулоласига содиқ қодли ва 1646-йилда Син сулоласига қарши Милайин қўзғолон кўтарганда, Хитой мусулмонлари мин сулоласини қўллаб-қувватлади.
1647-йилдан бошлаб, Мин садоқатлилари мағлубиятга учраганидан сўнг, Кумул шаҳзодаси Турумтой Син қўшинлари томонидан ўлдирилди, Кумул Синга бўйсуниб, солиқ тўлаш мажбуриятини олади. У Син ҳукмронлиги остига ўтди ва Син империясининг бир қисми сифатида хонлик бўлиб қолди. „Жасак тархон“ унвони Ҳами ҳукмдори Абдуллоҳ бегим Тархонга (Кумул ҳукмдори Муҳаммад Шоҳи бег Тархоннинг ўғли) 1696-йилда Жунғор-Син уруши даврида Синга вассал сифатида бўйсунганидан кейин берилган.
Хонлик Син империяси тарафида жунғорларга қарши курашган. 1884-йилда дунган қўзғолонидан кейин Шинжон вилоятга айлантирилгач, Кумул вассал хонлик сифатида сақланиб қолди.[1]
Хонларга Син империяси томонидан Синван (Биринчи даражали Хитой шаҳзодаси) унвони ҳам берилди. Син саройи хонларга қатлга ҳукм қилишдан бошқа жуда катта ваколатлар берди. Қатл учун Кумулда жойлашган хитой амалдори рухсат бериши керак эди.[2][3] Хонлар расман Хитой императорига вассаллар эдилар ва ҳар олти йилда бир марта Пекинда 40 кун давомида императорга хизматкор бўлишлари керак эди.[4][5]
У Кумул беклиги сифатида ҳам танилган ва хитойлар уни Ҳами деб аташган.[6] Хонлар Хитой ҳукмронлиги ва ҳокимиятига дўстона муносабатда бўлишган.[7]
Хон Муҳаммад ва унинг ўғли ва вориси Хон Мақсудшоҳ ўз қўл остидагилардан катта солиқлар солиб, мажбурий ундирадилар, бунинг натижасида 1907 ва 1912-йилларда унинг ҳукмронлигига қарши икки марта қўзғолон кўтарилди[8]
Хонга ўз саройида канслер / вазир / бош вазир ёрдам берарди. Охирги хон Мақсудшоҳ Ҳами йўлбарс шаҳзодаси Йўлбарсхонни канслер этиб тайинлаган.[9]
Хон Урумчига ҳар йили кам миқдорда ўлпон тўларди ва бунинг эвазига Шинжон ҳукумати унга ҳар йили 1200 кумуш таэл миқдорида расмий субсидия тўлаб турарди — Янг Зенгсиннинг фикрича, стратегик муҳим хонликнинг давомли бўйсунишини таъминлаш учун жуда оз миқдордаги маблағ бериб турилиши, шубҳасиз эди.[10]
Шинжоннинг хитойлик губернатори Янг Зенгсин монархист эди, хонликка тоқат қилди ва Хон Мақсудшоҳга дўстона муносабатда бўлган.
Тахминан 1920-йилларда япон махфий агентлари Кумул ҳудудини ўрганишни бошладилар.
Хонликнинг мавжудлиги уйғурларнинг исён кўтаришига тўсқинлик қилиб турди, чунки хонликда уларнинг миллати ва динига мансуб киши ҳукмронлик қилаётган эди. Хонликнинг тугатилиши қонли исёнга олиб келди.[11]
1928-йилга келиб, Янг Зенгхин ўлдирилганидан кўп ўтмай, қариб қолган Мақсудшоҳ 25 000 дан 30 000 гача бўлган кумулликларни бошқарганлиги тахмин қилинади. Хон солиқларни ундириш ва адолатни таъминлаш учун мас’ул эди; унинг маъмурияти йигирма бир бекга таянган, улардан тўрттаси Кумулнинг ўзига, бештаси текисликдаги қишлоқларга, қолган ўн иккитаси эса Баркўл ва Карлик тоғнинг тоғли ҳудудларига мас’ул эди. Мақсудшоҳ, шунингдек, асосан хитойлар яшайдиган Эски шаҳардаги бошқаларга қараганда яхшироқ тайёргарликка эга бўлган уйғур милициясини ҳам сақлаб қолган. Воҳа тупроғи серҳосил бўлиб, Кумулликларнинг 1929-йилгача бўлган шароити нисбатан фаровон эди. Мақсудшоҳни шахсан таниган инглиз миссионерлари Милдред Кабел ва Франческа Франсузнинг фикрича, Кумул хонлигининг давом этиши Хитой ҳукмронлигига бўйсунган Турфон ва Тарим ҳавзасидаги уйғурлар учун ҳам психологик аҳамиятга эга эди. Ҳукумат қароргоҳи Хон Мақсудшоҳ даврида Ҳамида мустаҳкамланди, у ҳамон Гоби Қироли деган унвонга эга эди.[12]
1930-йил март ойида Мақсудшоҳ вафотидан сўнг Жин Шурен хонлик ўрнига учта оддий вилоят маъмурий туманлари Ҳами, Йиҳе ва Йиву ташкил этди. Бунинг натижасида Кумул қўзғолони бошланиб кетди, унда Йўлбарсхон вориси Носирни тахтга чиқаришга ҳаракат қилди.[13]
Ҳукмдорлар рўйхати
Қумул хонлиги подшоҳлари рўйхати қуйидагича:[14]
| Авлод | Исм | ҳукмронлик йиллари | ма `лумот |
|---|---|---|---|
| 1-авлод | Абдуллоҳ бег 額貝都拉 é-бèи-дōу-лā | 1697-1709-йиллар | Кангхи ҳукмронлигининг 36-йилида унга биринчи даражали Жасаг Дархон унвони берилди. У Кангси ҳукмронлигининг 48-йилида вафот этган. |
| 2-авлод | Гапур Бег郭帕 гуō-пà, | 1709-1711-йиллар | Абдулла бегнинг тўнғич ўғли. Кангхи ҳукмронлигининг 48-йилида унга биринчи даражали Жасаг Дархон унвони берилди. У Кангси ҳукмронлигининг эллигинчи йилида вафот этди. |
| 3-авлод | Эмин
額敏 É-мǐн |
1711-1740-йиллар | Гапур бегнинг тўнғич ўғли. Кангхи ҳукмронлигининг эллигинчи йилида у биринчи даражали Жасаг Дархон унвонини мерос қилиб олди. Ёнчжен ҳукмронлигининг бешинчи йилида у Чженгуо Гонг (шáнгжīнг) (давлатни қўриқловчи герцог) даражасига кўтарилди; Ёнчжен ҳукмронлигининг 7-йилида у Гушан Беизи (固山貝子) (Байроқдор шаҳзода) даражасига кўтарилди. Қианлун ҳукмронлигининг 5-йилида вафот этди. |
| 4-авлод | Юсуф
玉素甫 Йù-сù-фǔ ёки Юсуп 玉素卜йù сù бǔ |
1740-1767-йиллар | Эминнинг катта ўғли. Қианлун ҳукмронлигининг бешинчи йилида у Жасагҳ Зҳенгуо Гонг унвонини мерос қилиб олди. Қианлун ҳукмронлигининг 10-йилида у Гушан Бейзи даражасига кўтарилди. Сянлун ҳукмронлигининг 23-йилида унга беиле пинжи (貝勒品級) (суд ижрочиси) унвони берилди. Қианлун ҳукмронлигининг 24-йилида у Дуолуо беиле (多羅貝勒) ва Жунван пинжи (郡王品級) унвонларига сазовор бўлди. 31-йилнинг 12-ойида (1767-йил январ) вафот этди. |
| 5-авлод | Ишоқ
伊薩克 йī-сà-кè |
1767-1780-йиллар | Юсуфнинг иккинчи ўғли. Қианлун ҳукмронлигининг 32-йилида у Жунван пинжи, Жасагҳ Дуолуо Беиле унвонларини мерос қилиб олди. 45-йилда вафот этди. |
| 6-авлод | Ардашир
額爾德錫爾 é-Ěр-дé-хī-ěр |
1780-1813-йиллар | Ишоқнинг тўнғич ўғли. Қианлун ҳукмронлигининг 45-йилида у Жунwанг пинжи, Жасагҳ дуолуо беиле унвонларини мерос қилиб олди. 48-йилда император буйруғи билан унга доимий ворислик мақоми берилди (унинг барча авлодлари унинг унвонини автоматик равишда мерос қилиб олишади). Жиақинг императорлигининг 18-йилида вафот этди. |
| 7-авлод | Башир
博錫爾 бó-хī-ěр |
1813-1867-йиллар | Ардаширнинг ўғли. Сзянинг ҳукмронлигининг 18-йилида у (отаси унвонларига ҳам) меросхўр бўлди. Даогуанг ҳукмронлигининг 12-йилида у Дуолуо Жунwанг (多羅郡王) даражасига кўтарилди. Сянфен ҳукмронлигининг учинчи йилида унга Синван (親王) унвони берилди. Тонгжи ҳукмронлигининг бешинчи йилида дунган қўзғолони кўтарилди, лекин у (Синга) содиқ қолди. Тонгжи ҳукмронлигининг олтинчи йилида унга ўлимидан сўнг Хезжуо Қинван (和碩親王) унвони берилди. |
| 8-авлод | Муҳаммад 賣哈莫特 мàи-ҳǎ-мò-тè | 1867-1882-йиллар | Баширнинг ўғли. Тонгжи ҳукмронлигининг олтинчи йилида у Жасагҳ Ҳешуо Синwан унвонини мерос қилиб олди. Гуангху ҳукмронлигининг еттинчи йилида у вафот этди ва унинг унвонига ҳеч ким эриша олмади. |
| 9-авлод | Мақсуд Шоҳ
沙木胡索特 шā-мù-ҳú-суǒ-тè |
1882-1930-йиллар | Муҳаммаднинг жияни. Гуангху ҳукмронлигининг саккизинчи йилида у унвонларини мерос қилиб олди. Хитой Республикасининг тўртинчи йилида унинг синван сифатида иш ҳақи икки баравар оширилди. Хитой Республикасининг 19-йили олтинчи ой олтинчи кунида у касалликдан вафот этди. |
| 10-авлод | Носир
聶滋爾 ниè-зī-ěр |
1930-1934-йиллар | Мақсудшоҳнинг иккинчи ўғли. Хитой Республикасининг 19-йили 9-ой 13-куни унинг унвонларини мерос қилиб олди. Республиканинг 23-йилида вафот этди. |
| 11-авлод | Башир
伯錫爾 бó-хī-ěр |
1934-1949-йиллар | Носирнинг тўнғич ўғли. Республиканинг 23-йили тўртинчи ойда у унвонларини мерос қилиб олди. У ҳибсга олинди ва қамоққа жўнатилди. 1951-йилда у қамоқхонада вафот этди. |
Манбалар
- ↑ Жамес А. Миллwард. Эурасиан cроссроадс: а ҳисторй оф Хинжианг. Cолумбиа Университй Пресс, 2007 — 190-бет. ИСБН 978-0-231-13924-3. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Алехандер Доуглас Митчелл Cаррутҳерс. Ункноwн Монголиа: а реcорд оф травел анд эхплоратион ин нортҳ-wест Монголиа анд Дзунгариа, Волуме 2. Липпинcотт, 1914 — 487-бет. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Cаррутҳерс Доуглас. Ункноwн Монголи: А Реcорд оф Травел анд Эхплоратион ин Нортҳ-Wест Монголиа анд Дзунгариа. БиблиоБазаар, ЛЛC, 2009 — 487-бет. ИСБН 978-1-110-31384-6. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Алехандер Доуглас Митчелл Cаррутҳерс. Ункноwн Монголиа: а реcорд оф травел анд эхплоратион ин нортҳ-wест Монголиа анд Дзунгариа, Волуме 2. Липпинcотт, 1914 — 489-бет. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Алехандер Милдред Cабле. Тҳе Гоби десерт. Ҳоддер анд Стоугҳтон, 1944 — 134-бет. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Региналд Чарлес Франcис Счомберг. Пеакс анд плаинс оф cентрал Асиа. М. Ҳопкинсон лтд., 1933 — 78-бет. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Роял Cентрал Асиан Соcиэтй, Cентрал Асиан Соcиэтй, Лондон. Жоурнал оф тҳе Роял Cентрал Асиан Соcиэтй, Волуме 21. Роял Cентрал Асиан Соcиэтй., 1934 — 82-бет. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ С. Фредериcк Старр. Хинжианг: Чина'с Муслим бордерланд. М.Э. Шарпе, 2004 — 74-бет. ИСБН 0-7656-1318-2. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Кате Жамес. Wомен оф тҳе Гоби: Жоурнейс он тҳе Силк Роад. Плуто Пресс Аустралиа, 2006 — 178-бет. ИСБН 1-86403-329-0. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Андреw Д. W. Форбес. Wарлордс анд Муслимс ин Чинесе Cентрал Асиа: а политиcал ҳисторй оф Републиcан Синкианг 1911-1949. Cамбридге, Энгланд: CУП Арчиве, 1986 — 247-бет. ИСБН 0-521-25514-7. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Андреw Д. W. Форбес. Wарлордс анд Муслимс ин Чинесе Cентрал Асиа: а политиcал ҳисторй оф Републиcан Синкианг 1911-1949. Cамбридге, Энгланд: CУП Арчиве, 1986 — 44-бет. ИСБН 0-521-25514-7. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ Андреw Д.W.Форбес „Wарлордс анд Муслимс ин Чинесе Cентрал Асиа“ Cамбридге Университй Пресс, Cамбридге, 1986, паге 44
- ↑ Жамес А. Миллwард. Эурасиан cроссроадс: а ҳисторй оф Хинжианг. Cолумбиа Университй Пресс, 2007 — 191-бет. ИСБН 978-0-231-13924-3. Қаралди: 2010-йил 28-июн.
- ↑ 《清史稿》卷二百十一 表五十一／藩部世表三