Ziyosfera

Kurd millatchiligi

Курдистон байроғи
Марказий разведка бошқармаси маълумотларига кўра курдлар яшайдиган ҳудудлар (1992)

Курд миллатчилиги (курдча ромийлаштирилган),[1] — курдлар миллат эканлигини таъкидлайдиган ва турли миллатчиликларга (турк, араб, эрон, ироқ ва сурия) қарши суверен Курдистон давлатини яратиш тарафдори бўлган миллатчи сиёсий ҳаракат .

Илк курд миллатчилигининг илдизлари Усмонли империясида бўлиб, курдлар муҳим этник гуруҳ бўлган. Усмонли империясининг бўлиниши билан унинг кўпчилик курдлар ташкил топган ҳудудлари янги ташкил этилган Туркия, Ироқ ва Сурия давлатлари ўртасида бўлиниб, курдларни ҳар бир давлатда муҳим этник озчиликга айлантирди. Курд миллатчи ҳаракатлари узоқ вақтдан бери Туркия,Ироқ ва Суриянинг аксарият араб давлатлари томонидан бостирилиб келинмоқда, уларнинг барчаси потенциал мустақил Курдистондан қўрқишади. Эрондаги баъзи курдлар ҳам миллатчилардир, гарчи у ерда миллатчилик Курдистоннинг бошқа қисмларига қараганда анъанавий равишда заифроқ.[2][3]

1970-йиллардан бери Ироқ курдлари Ироқнинг миллатчи Баъс партияси режимларига қарши кўпроқ мухторият ва ҳатто тўғридан-тўғри мустақилликка эришиш мақсадини кўзлаб келишди, улар эса шафқациз репрессиялар, жумладан, Анфал геноцидида 182 минг курдни қирғин қилиш билан жавоб беришди. Курд қуролли гуруҳлари давлатнинг турк миллатчилигига қарши курашган курд-турк можароси 1984-йилдан бери давом этмоқда. 1991-йилда Ироқдаги қўзғолонлардан сўнг НАТО Ироқ Курдистонининг катта қисмини ўз ичига олган Ироқнинг учиш тақиқланган зоналарини жорий қилди, бу Ироқ ҳукумати назорати остида бўлмаган автономия ва ўзини ўзи бошқаришга ёрдам берди. 2003-йилда Саддам Ҳусайн ҳокимиятдан ағдарилган Ироққа бостириб киришдан сўнг, ўзини ўзи бошқаришнинг катта ўлчамига эга бўлган, аммо тўлиқ мустақилликка эриша олмай қолган Курдистон минтақавий ҳукумати ташкил этилди. Сурия Курд Демократик Иттифоқи партияси Шимолий ва Шарқий Сурия Мухторият маъмуриятида таниқли, аммо курд миллатчилиги ва Сурия ҳукуматининг араб миллатчи давлат мафкурасини рад этади. Эрон-ПЖАК можароси Эрон курдлари ва Эрон миллий давлати Эрон ўртасида олиб борилмоқда.

Курд миллатчилиги узоқ вақтдан бери бутун дунё курд диаспораси томонидан қўллаб-қувватланган ва тарғиб қилинган.[4]

Тарих

Эски харитада Курдистон.

Урушдан вайронагарчиликлар, шунингдек, „рус, усмонли ва инглиз [қўшинлари] томонидан талон-торож қилиниши ва экинларни йўқ қилиш… ҳудудда кучли очарчиликка сабаб бўлди“. Бундай оғир шароитда ўз халқини таъминлаш учун қишлоқ/қабила инфратузилмасини қайта қуриш барча қабила бошлиқларининг асосий диққат марказида эди. Йирик миллатчилик ёки сиёсий ҳаракатлар уларнинг онгида биринчи ўринда эмас эди; омон қолиш асосий зарурат эди.[5]

Курд давлатининг ташкил топиши учун ягона имконият бу янги ташкил этилган Туркия Республикасига қарши қўзғолон Шейх Убейдуллаҳ қўзғалони эди, аммо бу қисқа умр кўрди, чунки қўзғолон стратегик бирлашган эмас эди.[6]

Курд миллатчилик кураши биринчи марта 19-аср охирида бирлашган ҳаракат курд давлатини барпо этишни талаб қилган пайтда пайдо бўлган. Қўзғолонлар вақти-вақти билан содир бўлди, аммо 19-асрдаги Усмонли марказлашган сиёсати бошланганидан ўн йиллар ўтгач, курд ер эгаси ва кучли Шемдинан оиласининг бошлиғи Шайх Убейдуллаҳ бошчилигидаги қўзғолон билан биринчи замонавий курд миллатчилик ҳаракати пайдо бўлди. „1880-йилда Убайдуллоҳ курдлар учун сиёсий автономия ёки тўғридан-тўғри мустақиллик ва Туркия ёки Форс ҳукуматлари аралашувисиз Курдистон давлатини тан олишни талаб қилди.“[7] Қажар Форс ва Усмонли империясига қарши қўзғолон охир-оқибат Усмонлилар томонидан бостирилди ва Убейдуллаҳ бошқа таниқли шахслар билан бирга Истанбулга сургун қилинди. Биринчи жаҳон уруши (1914-1918) ва 1922-йил Усмонли империясининг тугаши ортидан пайдо бўлган курд миллатчилик ҳаракати асосан Туркиянинг асосий оқимидаги ўзгаришларга, биринчи навбатда, радикал секуляризацияга (қаттиқ мусулмон курдлар нафратланарди), ҳокимиятнинг марказлашувига муносабат билдирди. (маҳаллий бошлиқлар ҳокимияти ва курд мухториятига таҳдид солган) ва янги Туркия Республикасида кенг тарқалган турк этнонационализми (бу курдларни чегаралаш билан таҳдид).[8] Туркларга қарши курашаётган Ғарб давлатлари (айниқса, Буюк Британия) курдларга курдлар эркинлиги учун кафил бўлишга ваъда берди ва улар кейинчалик ваъдасини буздилар. Муайян ташкилот Курдистонни юксалтириш жамияти (Курдистон Теали Cемиети) курдларнинг ўзига хослигини шакллантиришда марказий ўрин тутган. У Туркиянинг Иккинчи Конституциявий давридаги (1908-1920) сиёсий либераллашув давридан фойдаланиб, курд маданияти ва тилига қайтадан қизиқишни этник келиб чиқишига асосланган сиёсий миллатчилик ҳаракатига айлантирди.[8] Тахминан 20-аср бошларида рус антропологлари курдларни ўзига хос этник миллат сифатида таъкидлашни рағбатлантирдилар ва курдлар жисмоний хусусиятларига ва курд тилига (ҳинд тилининг бир қисмини ташкил этувчи) асосланган Европа ирқи (Осиё турклари билан солиштирганда) эканлигини тахмин қилишди).[9] Гарчи бу тадқиқотчилар яширин сиёсий мақсадларга эга бўлсалар ҳам (Усмонли империясида норозилик экиш учун), уларнинг топилмалари бугунги кунда ҳам кўпчилик томонидан қабул қилинган.

Усмонли империяси

Саладиннинг қаҳрамонлиги ва етакчилиги Усмонлилар империяси даврида курд миллатчилигининг кучайиши учун катта илҳом манбаи бўлган.
Бекор қилинган Севр шартномасига кўра Усмонли Туркиянинг бўлиниши жануби-шарқий Анадолуда Курдистон давлатини тузишни талаб қилди.
Мустақил Курдистон тўғрисидаги Севр шартномаси қоидалари (1920-йил). Яшил ҳудуд Курдистон давлатининг пойтахти Диярбакир (Амед) билан Курдистон давлатини ифодалайди.

Миллет тизимида курдларнинг асосий идентификация шакли диний эди, сунний ислом иэрархияда энг юқори ўринни эгаллаган (миллет-и ҳакимие).[10] Усмонли империяси " Танзимат " (1829-1879) деб номланувчи модернизация ва марказлаштириш кампаниясини бошлаган бўлса-да, курд ҳудудлари ўз автономияларининг кўп қисмини, қабила бошлиқлари эса ўз ҳокимиятини сақлаб қолишган. Буюк Порте „сегментли, аграр курд жамиятлари“ — оға, шайх ва қабила бошлиғининг анъанавий ҳокимият тузилмасини ўзгартиришга унчалик уринмади. Курдларнинг империя жанубий ва шарқий чеккаларидаги географик жойлашуви ва ҳудудининг тоғли релефи, чекланган транспорт ва алоқа тизимига қўшимча равишда, давлат агентлари курд вилоятларига кириш имконига эга бўлмаган ва норасмий ҳаракатлар қилишга мажбур бўлган.Бу курдларнинг ҳокимияти ва мухториятини мустаҳкамлади; масалан, Усмонли қози ва муфтийлари курдларнинг аксарият ҳудудларида диний қонунлар устидан юрисдиксияга эга эмас эдилар.[11] 1908-йилда Турк этник ўзига хослигининг радикал шаклини даъво қилган Ёш турклар ҳокимиятга келади ва Усмонли уюшмалари ва туркий бўлмаган мактабларни ёпади. Улар этник озчиликлар — курдлар, лазлар ва арманларга қарши сиёсий зулм ва кўчириш кампаниясини бошладилар, аммо уруш шароитида улар этник озчиликларга ҳаддан ташқари қаршилик кўрсата олмадилар.[12] Биринчи жаҳон уруши охирида курдлар ўз ишларини курд тилида олиб бориш, ўзига хос анъаналарни нишонлаш ва ўзларини алоҳида этник гуруҳ сифатида таништириш учун қонуний ҳуқуққа эга эдилар.[13] 1920-йилда имзоланган Севр шартномаси мустақил курд ва арман давлатини „таклиф қилди“, бироқ Туркия Республикаси ташкил этилгандан сўнг, бу келишувдан бош тортган турк этнонационалист ҳукумати томонидан 1923-йил Лозанна шартномаси имзоланди, унда курдлар ҳақида ҳеч қандай гап йўқ эди. Бир пайтлар сиёсий жиҳатдан бирлашган Усмонли Курдистони кейинчалик Ироқ, Туркия ва Суриядаги турли маъмурий ва сиёсий тизимларга бўлинган эди.[14]

Париж тинчлик конференсияси ва Севр шартномаси

Биринчи курд сиёсий партияси Курдистон ичидан эмас, балки курд диаспорасида пайдо бўлган. Хойбун ёки курдча Хойбун (шунингдек, Курд Лигаси деб ҳам аталади) ёки „Мустақиллик“ деб номланувчи ташкилот 1918-йилда Парижда бир гуруҳ курд зиёлилари томонидан ташкил этилган. Бу зиёлилар Биринчи жаҳон урушидан кейинги даврни яқинда мағлуб бўлган Усмонли империяси вайроналари ичидан курд миллий давлатини қўллаб-қувватлашга қаратилган ҳаракатни ташкил қилиш учун етилган давр деб ҳисоблашди.[15]

Биринчи жаҳон уруши катаклизмидан кейин Париж тинчлик конференсияси янги дунё учун имконият яратди. АҚШ президенти Вудро Вилсон томонидан илгари сурилган оптимизм ва идеализм халқаро тузум ва давлатлар биродарлиги билан мустаҳкам тинчликка эришишга қаратилган эди. Вилсоннинг Ўн тўрт бандининг 12-бандидаги ўз тақдирини ўзи белгилаш тамойили Усмонли империясининг озчилик аҳолисида улар тез орада мустақил миллий давлат сифатида ўз йўлларини танлашлари мумкинлигига сохта ишонч уйғотди.[16]

Инглизлар Усмонли уруш театрини улар тасаввур қилганидан кўра қийинроқ деб топдилар. Уруш тугагач, инглизлар Усмонли империясида қўшин консентрациясини сақлаб қолишда қийинчиликка дуч келишди. Урушнинг нархи жуда катта эди ва Британиядаги сиёсатчилар ва аҳоли қўшинларнинг уйга қайтишини тезлаштиришга ҳаракат қилишди. Иттифоқчиларнинг Усмонли империясини парчалаш режаларини амалга ошириш бир хил даражада қийин эди, чунки империянинг турли халқлари улар учун қарор қабул қилиш учун бегоналар ёки ўзларининг эски ҳукмдорларини қолдирмасдан, ўзларининг келажагини излашди.[13]

Уруш пайтида курдлардан кўра арманларга кўпроқ эътибор берилди. Бу, эҳтимол, арманлар асосан насроний бўлгани ва шунинг учун Ғарбга кўпроқ мойил бўлгани сабаб эди. Курдлар урушнинг дастлабки босқичларида Усмонли империяси доирасида арманларга қарши содир этилган ваҳшийликларга шерик ҳисобланган. Урушдан кейин Курдистонга унчалик эътибор берилмаган. Усмонли озчиликларнинг ҳар бири ўз ҳудудларида ўз халқларини бошқарадиган миллий давлатларнинг Европа модели бўйича Усмонли ҳудудларини қайта тартибга солиш эди. Британия Ташқи ишлар вазирлигининг ўша даврдаги ҳужжатлари бўлажак Арманистон давлатининг аниқлигини кўрсатади, аммо курдлар ва оссурияликлар каби бошқа партияларни четлаб ўтади. Британия делегациясининг Яқин Шарқ сиёсий бўлими томонидан Туркия ва Иттифоқдош ҳукуматлар ўртасидаги тинчлик шартномаси лойиҳасининг эскизи ва „Туркияни Осиёда жойлаштириш таклифи“ харитасида Арманистон учун турли чегаралар тасвирланган, аммо Курдистон ҳақида ҳеч қандай гап йўқ.

АҚШ президенти Вудро Вилсон Арманистон давлати учун чегаралар лойиҳасини ишлаб чиқишга буйруқ берди. Уруш тугаши ва тинчлик конференсиясигача бўлган муҳит шундай эди. Урушнинг даҳшатлари баъзи музокарачилар ва баъзи давлат раҳбарларининг онгида идеализмни ўзининг ҳаддан ташқари кўтарилишига олиб келди, ердаги воқелик эса уларнинг янги дунё ҳақидаги буюк тасаввурларидан кескин фарқ қиларди. Бошқа давлат арбоблари, хусусан Ллойд-Жорж ва Клеменсо, Уилсон эътироф этган халқаро тинчлик ва ярашувдан кўра империя манфаатларини кўзлаган эди.

Усмонлилар империясининг таслим бўлиши ва Биринчи жаҳон уруши тугаганидан сўнг, собиқ Усмонли юрисдикцияси остидаги ерлар, манбалар ва одамлар учун режалар муҳокама қилинди. Буюк Британия ва Франсия Яқин Шарқ харитасида ўз чизиқларини чизаётган бир пайтда, улар Арманистон ва Курдистонда мандат олишга таклиф қилган америкаликлар бу ерда иштирок этишдан бош тортдилар. Тежирианнинг сўзларига кўра, "1910-йиллардаги „Америка империяси“нинг Испания-Америка урушидан сўнг биринчи қўлга киритилишидан сўнг ва АҚШнинг Биринчи жаҳон урушига киришига сабаб бўлган интернационализм, 1920-йиллардаги изоляционизм энг кескин тарзда таъкидланган. АҚШ Миллатлар Лигасига қўшилишдан бош тортгани билан. Халқаро ҳомийликнинг йўқлиги курдларни қийнаб қўядиган муаммо эди.[2][17][18]

Ташқи ишлар вазирлигининг Сиёсий разведка бошқармаси Британия музокарачиларига Париждаги музокараларда қатнашишдан олдин Усмонли империясининг ерлари ва халқларини чуқур ўрганишни буюрди. Ушбу ҳужжатда Арманистон франсузлар ва араблар олдидаги мажбуриятларга катта урғу берилган. Курдистон билан боғлиқ вазиятга "Шундай қилиб, биз Курдистонни учта бўлимга бўлиш тарафдоримиз, уларнинг энг катта иккитасида ўзимизга, франсузларга ва арабларга маълум ҳуқуқлар таъминланади, лекин курдлар учун ҳеч қандай ҳуқуқ йўқ. " Тадқиқотда Курдистоннинг стратегик аҳамияти қуйидагича қайд этилган:

Бу мамлакатдаги энг муҳим куч Месопотамияга стратегик ёндашувларни бошқаради ва Месопотамияни суғориш асосан боғлиқ бўлган Дажланинг шарқий бойликларини сув билан таъминлайди. Шунинг учун Курдистон ва Месопотамиядаги асосий куч бир хил бўлиши керак; Бошқача қилиб айтганда, Буюк Британия бошқа ҳар қандай ташқи кучдан фарқли ўлароқ, Курдистонда эксклюзив мавқега эга бўлиши керак. Шу билан бирга, аннексияга қарши аргументлар Месопотамиядан кўра Курдистонга нисбатан кучлироқдир. Округ (сиc) қабилалар ва шаҳарларнинг мустақил конфедерациясини тузиши ва Жаноби Олийлари ҳукумати Месопотамияда ўз зиммасига олмоқчи бўлган ҳукуматни юритиш учун бевосита жавобгарлик бўлган маъмурий ёрдам ўртасида оралиқ функсияларни ўз зиммасига олиши мақсадга мувофиқдир. ва улар Арабистон ярим оролининг мустақил ҳукмдорлари мисолида ўзларини чеклашни таклиф қиладиган ташқи муносабатларни назорат қилиш. Тепаликларда Британия назорати энг кам тўғридан-тўғри аралашув билан амалга оширилиши керак. Муҳим нефт конлари ва бошқа табиий ресурслар мавжуд бўлган Месопотамия билан чегарадош пасттекисликларда у Месопотамия нақшига яқинлашиши мумкин.[18]

Париж тинчлик конференсиясидаги курд вакили генерал Муҳаммад Шариф Пошо эди. Ёш турклар инқилоби султон Абдулҳамид ИИ ни тахтдан ағдариб, Шариф пошони ўлимга ҳукм қилганидан сўнг, у Усмонлилар империясидан қочиб кетди. Шариф пошо уруш бошида инглизларга ўз хизматларини таклиф қилган эди, бироқ унинг таклифи рад этилди, чунки инглизлар уларнинг Курдистондаги операциялари билан шуғулланишларини кутмаганлар. Уруш йилларини Монте-Карлода бошқа фурсат кутиб ўтказди. Шариф пошо инглизлардан ҳафсаласи пир бўлганига қарамай, уруш тугашига яқин инглизлар билан алоқани тиклади. 1918-йилда у Месопотамиядаги Британия қўшинлари бошлиғи сер Перси Кокс билан мухтор Курдистон устидан Британия ҳимоясини ўрнатиш масаласини муҳокама қилиш учун мулоқот қила бошлади. У Месопотамияда ва бошқа жойларда шунга ўхшаш тартибларни талаб қилиб, мандат тизимига ўхшаш нарсани тасвирлаб берди. У, шунингдек, курдлар ва арманлар ўртасидаги муносабатларни яраштиришга қаратилган Британия ҳомийлик қўмитаси учун баҳслашди. Курд миллатчи ташкилотлари Шариф Пошони стратегик қарашлари ва Британия ҳукумати ичидаги юқори даражадаги алоқалари туфайли Париж тинчлик конференсиясида ўз вакили сифатида кўрсатди.[13]

Парижда Шариф Пошо курдларнинг ҳудудга даъволарини эҳтиёткорлик билан баён қилди ва курдларнинг мустақиллиги учун аргумент яратди. Унинг даъволари курдлар устунлик қиладиган ҳудудларга асосланган эди. У Усмонли ерларидан ташқари Форс империясининг курд ҳудудларини ҳам ўз ичига олган. Унинг Форс курд ерларини қўшиб қўйиши шунчаки курдлар катта ҳудудни эгаллаган катта халқ эканлигини ва шу тариқа Курдистонни тез-тез қийнаётган ташқи аралашувдан холи ватанга лойиқлигини кўрсатиш учун эди.

Курдлар, арманлар ва оссурияликлар вакили бўлган делегатлар ҳудуд ва мустақилликка даъво қилишди. Арманистоннинг бош делегати Бугҳос Нубар Британия делегациясининг сер Луи Маллетга иттифоқчилар „Арманистонни ўз тақдирига ташлаб кетаётганидан“ қўрқишини таъкидлади. У Франсиянинг Арманистондаги амбицияларидан хавотирда эди ва Британия ва АҚШдан Арманистон мустақиллигини тан олишга интилди.

Шариф Пошо ва Буғос Нубар бир-бирларининг мустақиллик йўлидаги ташаббусларини қўллаб-қувватлашга рози бўлишди, ҳатто ҳудуднинг хусусиятлари бўйича келишмовчиликлар бўлса ҳам. Иккаласи бир-бирига ўхшаш даъволарни илгари сурдилар ва бир-бирларининг талабларини танқид қилишди, аммо схема ишлади. Музокарачилар курдлар ҳам, арманлар ҳам янги Яқин Шарқда ватанларга лойиқ эканлигига ишонч ҳосил қилишди ва Севр шартномасида давлатчилик ва ўз тақдирини ўзи белгилаш қоидаларини тақдим этдилар.

Туркиядаги курдлар

Турклар учун Севр шартномаси. Бу янги шартномада курдлар ёки Курдистон ҳақида ҳеч қандай тўғридан-тўғри айтилмаган;Усмонли Курдистони Туркия ва жанубдаги икки араб давлати, Ироқ ва Сурия ўртасида бўлинган, улар мос равишда Британия ва Франсия мандати остида эди. Кейинги бўлимлар Туркия ва Ироқда икки давлат ўртасида ҳудудлар бўлинганидан кейин курдларнинг фаолиятига қисқача қарашдир.

1982-йилдаги Туркия Конституциясининг 57-моддасида „Туркия Республикасининг миллий бирлиги ва ҳудудий яхлитлигига зарар етказувчи ҳар қандай фаолият“ни қонундан ташқари қонунлар ижроси билан курдларнинг фуқаролик ҳуқуқлари тенгликни кафолатловчи Конституция доирасида уларни тан олмасдан чекланиши мумкин. алоҳида гуруҳ сифатида.[19] Тенг фуқаролик ҳуқуқлари Туркиянинг 1920-йилги Муваққат Конституциясида мустаҳкамланган. 8-моддада таъкидланишича, мамлакат ҳам турклар, ҳам курдлардан иборат, аммо қонунга кўра улар оддий фуқаролар сифатида кўрилади.[20] Бироқ, 1923-йилда Туркия Республикасининг ташкил топиши курдлар учун фуқаролик ҳуқуқларининг қисқариши давом этаётган даврнинг бошланиши эди. Бир йилдан сўнг халифалик, шунингдек, курд кимлигининг барча оммавий ифодалари ва институтлари бекор қилинди. Курд мадрасалари, газеталари, диний биродарлик ташкилотлари ва уюшмалари ёпилди.[21]

Илк республика ҳукуматининг курдларнинг фуқаролик ҳуқуқларига бўлган муносабатига мисол келтириш учун халқ қўзғолонларидан сўнг 1850-сонли қонун жорий этилган бўлиб, қўзғолон пайтида курдларни ўлдирган тинч аҳоли ва ҳарбий хизматчиларга қонуний санкциялар берилган.

Курд ҳудудларида ҳарбий ҳолат жорий этилди ва курд тили, кийими, фолклори ва номларидан фойдаланиш тақиқланди. Айнан шу давом этган репрессия 1960—1970-йилларда курд миллатчилигининг қайта пайдо бўлишига олиб келди.[22] Бу даврда ҳаракатнинг асосий мақсади Туркия ҳукумати билан бўлган норозиликларини қонуний йўллар орқали ҳал этиш эди. Бу уринишлар қаттиқ бостирилди.[22]

Курдпараст ҲДП тарафдорлари Истанбулда сайлов натижаларини нишонлашмоқда, 8-июн, 2015-йил

Фуқаролик ҳуқуқлари 1961-йилги Туркия Конституцияси билан вақтинча яхшиланди, бу эса курдлар учун сўз, матбуот ва уюшмалар эркинлигини таъминлади. 1964-йилда қабул қилинган „Сиёсий партиялар тўғрисида“ги қонун курд сиёсий партияларини ва Туркияда турли тиллар ва ирқларнинг мавжудлигини тан олишни жиноят деб ҳисоблади. 1972-йилги Уюшма тўғрисидаги қонун бирлашма ва сиёсий ташкилот ҳуқуқларини янада чеклади.

1960 ва 1970-йиллар давомида курдларнинг шикоятларини кўриб чиқмаслик муқобил ечим йўлларига олиб келди.[22] 1984-йилда Курдистон ишчилар партияси (ПКК) Туркия Республикасига қарши партизан қўзғолони бошлади. ПКК қўзғолони 1999-йилда давом этган оташкесимга қадар шиддатли исён бўлиб давом этди. Бу давр мобайнида кўплаб ижтимоий ва сиёсий ўзгаришларга қўшимча равишда сезиларли ҳаёт йўқотилди.[23]

1991-йилда 2932-сонли қонун бекор қилинди ва курд тилига норасмий нутқ ва мусиқа учун рухсат берилди, лекин сиёсий ёки таълим мақсадларида ёки оммавий ахборот воситаларида эмас.[24] Ўша йили терроризмни „Республика хусусиятларини ўзгартиришга қаратилган ҳар қандай ҳаракат“ деб таърифлайдиган янги „ Террорга қарши кураш“ қонуни қабул қилинди.[25] 2004-йилда курд тилидаги эшиттиришларга рухсат берувчи қонунлар янада либераллаштирилди ва бошқа чекловлар, жумладан, чақалоқларга курдча исм қўйиш ҳам олиб ташланди.[26]

Ироқдаги курдлар

Ироқ курд фуқаролар урушидан кейин КДП ва ПУК Курдистоннинг ҳудудларини назорат қилган.

Биринчи жаҳон урушидан кейин Британия мандати

Биринчи жаҳон урушидан кейин Ироқ Британия мандати остига ўтди. Кўпгина курдлар мустақил курд давлатини барпо этишга уриниб кўрдилар, аммо муваффақияцизликка учраб, Курдистон Қироллигини эълон қилдилар. Норозиликларнинг олдини олиш учун инглизлар шимолий курд минтақасига катта автономиялар берди ва уларнинг миллатчилик даъволарини тан олди. Улар ҳатто 1921-йилги Ироқнинг Муваққат Конституциясида курдларнинг этник ўзига хослигини институционализация қилишга уриниб кўрдилар, унда Ироқ тенг ҳуқуқли икки этник гуруҳ, араблар ва курдлардан ташкил топган ва курд тилининг араб тили билан тенг ҳуқуқий мақоми мустаҳкамланган. Мандат ҳукумати мамлакатни иккита алоҳида минтақага, маъмурий сиёсат ва амалиётга кўра бир араб, бир курд ҳудудига ажратди.[27] Ироқдаги курдларга нисбатан иккита сиёсат пайдо бўлди: бири қабилавий бўлмаган шаҳар аҳолиси учун ва иккинчиси шаҳар миграциясини тўхтатиш учун қишлоқ қабила аҳолиси учун. Ҳукумат қишлоқ курдлари учун имтиёзларни институционализация қилди — қабилалар махсус ҳуқуқий юрисдикцияга, солиқ имтиёзларига ва парламентдаги норасмий кафолатланган ўринларга эга эди. Бундан ташқари, улар замонавий давлатнинг иккита энг кучли томонларидан озод қилинди; уларнинг ўз мактаблари бор эди ва миллий судлар юрисдикциясидан ташқарида эди. Бу имтиёзли мавқе 1950-йилларгача давом этди.[27] Курдларнинг ҳуқуқлари 1932-йилда Маҳаллий тиллар тўғрисидаги қонун билан янада мустаҳкамланди , Миллатлар Лигасининг шарти (шубҳасиз, Британия таъсири остида) Ироқ қўшилиш учун курдларни конституциявий ҳимоя қилишини таъминлаши керак эди.[28] Сиёсий ҳуқуқлар урушлараро йилларда жуда очиқ эди, чунки Британиянинг ички аралашуви давом этди ва бир қатор заиф ҳукумат ҳар қандай ҳаракатнинг миллий сиёсатда ҳукмронлик қилишига тўсқинлик қилди, расмий истисно фуқаролигини яратишга тўсқинлик қилди. Бироқ, кейинчалик марказий ҳукуматларнинг давлат қуриш стратегияси Ироқнинг сунний арабистлар ҳукмронлик қилган ҳукумати билан бирлиги (ал-вадҳа ал-ироқия) туйғусига асосланган миллий ўзига хосликнинг дунёвий концепциясига асосланган эди.[27] Ушбу янги доирада, араб бўлмаганлар сифатида, курдлар мақомида исталмаган ўзгаришларга дуч келишади.[27]

Иккинчи жаҳон урушидан кейин

1950, 1960 ва 1970-йиллар намунасини кўрсатди. Янги араб етакчиси курдларни Ироқдаги ўзига хос ва тенг сиёсий ҳуқуқларга эга этник гуруҳ сифатида эътиқод қилади. Масалан, 1960-йилги Конституцияда „Курдлар ва араблар бу халқнинг шерикларидир. Конституция Ироқ республикаси доирасида уларнинг ҳуқуқларини кафолатлайди“. Ўз ҳокимиятини мустаҳкамлашда муваффақият қозонгандан сўнг, улар курдларнинг сиёсий ҳуқуқларини бостириш, курд ҳудудларини ҳарбийлаштириш, миллатчи сиёсий партияларни тақиқлаш, курд қишлоқларини вайрон қилиш ва мажбуран кўчиришни (айниқса, нефтга бой ҳудудларда) мажбурлашди.[29] Натижада, 1961-йил охиридан бошлаб Ироқ Курдистонида деярли доимий низолар бўлди.[28] Ироқ ҳукумати ва курд раҳбарлари 1970-йилги Тинчлик шартномасини имзолаганларида катта ўзгаришлар юз берди. У курдларнинг ўз-ўзини бошқаришини, Ироқнинг икки миллатли характерини тан олишни, марказий ҳукуматда сиёсий вакилликни, кенг расмий тил ҳуқуқларини, уюшмалар ва ташкилот эркинлигини ва курд аҳолисига фуқаролик ҳуқуқларини тўлиқ тиклашга қаратилган бир қатор бошқа имтиёзларни ваъда қилди. .[30] У тўрт йил ичида кучга кириши керак эди.

Кўрфаз урушидан кейин

Эрбилда мустақиллик тарафдорлари митинги, Ироқ Курдистони, 22-сентабр, 2017-йил

Кўрфаз урушидан сўнг Шимолий Ироқда БМТ остида АҚШ ҳаво кучлари ва Британия қироллик ҳаво кучлари ҳаводан ҳимояланган автоном „хавфсиз бошпана“ ташкил этилди. Демократик йўл билан сайланган Курдистон минтақасида фуқаролар илгари ҳеч қачон фойдаланилмаган фуқаролик ҳуқуқларига эга бўлишди. Талабалар уюшмалари, нодавлат нотижорат ташкилотлари ва аёллар ташкилотлари янги фуқаролик жамиятида куч сифатида пайдо бўлди ва минтақадаги ўз этник, диний ва тилли озчиликларга, масалан, Ироқ туркманларига нисбатан бағрикенгликни мустаҳкамлади. 2003-йилда Ироққа бостириб кириши ва Саддам Ҳусайн қулаганидан бери курд аҳолиси Ироққа қайтиб келиб, озчиликнинг кучли ҳуқуқлари ва камситишларга қарши кафолатларга эга федерал, этник жиҳатдан қамраб олувчи моделга асосланган автономия ва фуқаролик ваъдалари билан қайтди.[31] 2005- йилда Курдистон минтақаси мустақиллик референдумида 98,98 фоиз овоз берганидан сўнг, 2005 -йилда қабул қилинган Ироқнинг янги Конституцияси Курдистон минтақасига ҳукумат мухториятини беради, курд тилини араб тили билан бир қаторда расмий тил сифатида ўрнатади, курд халқининг миллий ҳуқуқларини тан олади ва фуқароларнинг ирқи ва динидан қатъий назар тенглигини ваъда қилади. Курд ҳарбийлари Ироқдаги фуқаролар уруши (2014-2017) даврида ИШИДни мағлуб этишга ёрдам берди ва Киркук ва унинг атрофидаги нефт конларини ўз ичига олган ҳудудларни қўлга киритди. 2017-йилги Курдистон вилоятининг мустақиллик референдуми 25-сентябр куни бўлиб ўтди, унда 92,73 % мустақиллик учун овоз берган. Бу Ироқ ҳукумати Керкук ва унинг атрофидаги ҳудудлар устидан назоратни қайтариб олган ва КРҲни референдумни бекор қилишга мажбур қилган ҳарбий операцияга сабаб бўлди.

Замонавий тарих

Курдлар Ироқнинг озчилик халқини ифодалайди, тили, маданияти ва ўзига хослиги араблардан ажралиб туради. Ўтган асрнинг кўп қисмида бу анъаналар четга сурилди ва курдларнинг манфаатлари четга сурилди.

Саддам даврида курдлар яшайдиган ҳудудларни қасддан таъқиб қилиш ва " араблаштириш " жараёни бўлиб, 1980-йилларнинг охирларида минглаб қишлоқларни вайрон қилган ва жуда кўп тинч аҳолини ўлдирган Анфал кампанияси билан якунланди. 1988-йил март ойида Халабжага кимёвий қурол ҳужуми натижасида бир кунда 5000 га яқин одам ҳалок бўлди.

Сўнгги йилларда ИШИД таҳдиди ва жасур курд пешмерга аскарларининг исломий экстремистларга қарши коалицияга ёрдам беришда, хусусан, язидийлар ва оссурияликлар каби бошқа озчиликларнинг геноцидининг олдини олишда қуруқликдаги операцияларда жуда муҳим рол ўйнади.[32]

1974-йилда Курдистон ҳудудида кучсизроқ бўлган автономия қонуни амалда фуқаролик ҳимояси анча заифлашган ҳолда амалга оширилди ва тез орада можаро қайта бошланди. 1980-йиллар, айниқса Эрон-Ироқ уруши даврида, Ироқдаги курдларнинг ҳуқуқлари учун жуда паст нуқта эди. Тахминан 500 000 тинч курд фуқароси Ироқнинг жанубий ва шарқий қисмидаги ҳибс лагерларига юборилди ва Ироқ қуролли кучлари жанг майдони ва яқинидаги қишлоқ ва қишлоқларни вайрон қилди. Айнан шу вақт ичида Ироқ ҳарбийлари курд шаҳарчаларида кимёвий қурол ишлатган.[33]

Суриядаги курдлар

Кўпгина курдлар Суриянинг шимолий ва шимоли-шарқидаги курдлар кўп бўлган ҳудудларни Ғарбий Курдистон ( курдча: Рожавае Курдистане) деб ҳисоблашади ва Сурия ичида сиёсий автономия (Ироқдаги Ироқ Курдистонига ўхшаш) ёки мустақил Курдистоннинг бир қисми сифатида тўлиқ мустақилликка интилишади.[34][35]

Миллатчи Курд Миллий Кенгаши тарафдорлари Шимолий ва Шарқий Сурия автоном маъмуриятининг таълим сиёсатига қарши намойишда, Қамишли, 2015-йил ноябр

Муваффақияциз Шайх Саид қўзғолонидан сўнг, минглаб шимолий курдлар ўз уйларини тарк этиб, Суриянинг Франсия мандатидаги Ғарбий Курдистондаги суриялик курдлар орасида яшашди.[36] Мандат остида курдлар ва бошқа озчиликлар сунний араб кўпчилик учун рад этилган имтиёзларга эга эди. Франсия ҳукумати озчиликларнинг мустақиллик ҳаракатларига кўмаклашди, шунингдек, " бўлин ва ҳукмронлик " стратегиясининг бир қисми сифатида маҳаллий милицияларга озчиликларни ёллаш ва ўқитишга ёрдам берди.[37] Курдларнинг фуқаролик ҳуқуқларини репрессия қилиш 1946-йилда Сурия Араб Республикаси мустақилликка эришгандан кейин бошланган. Бу 1958-йилда Сурия ва Мисрнинг Бирлашган Араб Республикаси сифатида қисқа муддатли бирлашиши билан кучайди, қисман курдларнинг демократия, этник гуруҳ сифатида тан олиниши ва давлат полицияси ва ҳарбий академиялари курдлар учун ёпилганлиги ҳақидаги шикоятларига жавобан. .[37] 120 000 курд (Сурия курдлари аҳолисининг 40 %) 1962-йилги аҳолини рўйхатга олишда ҳукумат уларни аслида турклар ва ироқликлар мамлакатда ноқонуний яшаётганини даъво қилганда фуқаролигидан маҳрум қилинган.[38] Ўз фуқаролигидан маҳрум бўлган бу энди фуқаролиги йўқ курдлар ҳали ҳам ҳарбий хизматга чақириш орқали ўз мажбуриятларини бажаришди. Курд тили ва маданий ифодалари тақиқланди. 1962-йилда Сурия ҳукумати курд аҳолисини 350 кишидан мажбуран қувиб чиқаришни мақсад қилган ўзининг " Араб белбоғи " режасини (кейинчалик „намунавий давлат фермаларини ташкил этиш режаси“ деб номланди) эълон қилди. км узунлиги, 10 дан 15 гача км чуқурликда Суриянинг шимоли-шарқий чегараси бўйлаб эр участкасини ажратиб, уларни араб кўчманчилари билан алмаштирди ва бу қисман амалга оширилди.[38] 1963-йилдан кейин янги Баъс режими остида сиёсатда ҳеч қандай ўзгариш бўлмади. У 1971-йилгача асосан курдлар фойда кўрадиган араб деҳқонлари учун фойдали бўлган ер ислоҳоти дастурини амалга оширишдан бош тортди[39] 1970-йиллардан бошлаб курдларга нисбатан расмий муносабат юмшаб борди, бироқ 1980-йилларнинг охирларида суриялик курдларга Сурия фуқаролиги мақомини, хусусан, паспорт каби миллий шахсни тасдиқловчи ҳужжатлардан воз кечиш кенг тарқалган инкор этилди.[40]

Суриядаги фуқаролар уруши бошланганидан бери Сурия ҳукумат кучлари курдлар яшовчи кўплаб ҳудудларни тарк этиб, курдлар ҳокимият бўшлиғини тўлдиришга ва бу ҳудудларни автоном тарзда бошқаришга мажбур бўлди.[41] Шимолий ва Шарқий Сурия автоном маъмурияти (ААНЕС) дастлаб асосан курдлар яшайдиган ҳудудларда жойлашган бўлса-да, жанубдаги Арабистоннинг катта қисмини қамраб олди. ААНЕС миллатчиликни рад этиб, Сурияни федераллаштиришга интилади. Суриядаги энг нуфузли курд миллатчи гуруҳи Ироқ Курдистонидаги Курдистон Демократик партиясига алоқадор Курд Миллий Кенгашидир .

Эрондаги курдлар

Турклар ва арабларга нисбатан курд ва форс тили ва маданияти ўртасидаги ўхшашлик, кўпчиликни ташкил этувчи форслар ва курдлар каби этник озчиликлар ўртасидаги тенг аҳоли мувозанати Эрон курдлари учун бирмунча бошқача фуқаролик тажрибасига олиб келди, чунки уларнинг аксарияти автономияга интилишади. мустақилликдан кўра.[42]

Қожар империяси остида

Эрон гуруҳининг идентификацияси ва ижтимоий тартиби Ислом билан, хусусан, ҳукмрон мазҳаб бўлган шиа исломи билан диний идентификацияга асосланган эди. Курдларнинг аксарияти сунний бўлса-да, Эронда улар тахминан тенг равишда суннийлар, шиалар ва сўфийлар каби шиаларга бўлинган гуруҳларга бўлинган. Этник келиб чиқиши устида дин билан шуғулланганлиги сабабли, амалда курдларга кўпчиликнинг бир қисми сифатида муносабатда бўлишди ва кенг фуқаролик ҳуқуқларидан фойдаланишди. Усмонли империясидан фарқли ўлароқ, бу ижтимоий тартиб императорлик тизими таназзулга учраган ва замонавий Эрон ўзига хослиги 19-аср охирида курдлар манфаати учун ислоҳот ҳаракати томонидан шакллантирилганда сақланиб қолди.

Бу тузум даврида сунний ва шиа курдлари мусулмонлар сифатида имтиёзли мавқега эга эдилар. Бошқа озчиликлардан фарқли ўлароқ, насроний арманлар, яҳудийлар, зардуштийлар ва бошқалардан фарқли ўлароқ, улар озиқ- овқат ишлаб чиқаришда ишлаш ва тож ерларини сотиб олиш ҳуқуқига эга эдилар. Шунингдек, улар мусулмонларга маъқул келадиган туял ер эгалик тизимидан ҳам фойдаландилар. Бу устунлик курдларга озиқ-овқат ишлаб чиқариш ва ер устидан кучли назорат ўрнатиш имконини берди.[43] Ҳукумат лавозимларини эгаллашда этник чекловларнинг сезиларли даражада йўқлиги курд қабилалари раҳбарлари ва зодагонларига мансаб сотиб олиш ва Эрон сиёсатида кучли курд иштирокини ўрнатиш имконини берди. Қажарлар ички хавфсизлик кафолатлари эвазига кўплаб қабила бошлиқларини ҳукумат лавозимларига тайинлаганлари учун бу сиёсий иштирок кучайди.[44] Ушбу тизим доирасида кўплаб курдлар таниқли ҳарбий, сиёсий ва дипломатик мавқега эришдилар.[45] 19-аср ва 20-йилларнинг бошларида Эронда истисно тариқасида миллатчилик ислоҳот ҳаракати радикал, истисно қилувчи, этникга асосланган миллий тушунчани ривожлантирмади, балки ўзини этник жиҳатдан форс деб белгиламаган эронлик ўзига хосликни ривожлантирди.[16]

Конституциявий монархия

Мавжуд фойдали ижтимоий асос 1925-йилда Ризо Шоҳ томонидан конституциявий монархия ўрнатилиши билан ўзгарди. Бошқа давлатлар сингари, у дунёвий, этник форс эронлик ўзига хослигига асосланган эксклюзив миллийликни яратиш ва этник озчиликларнинг маданий ифодаларини ва тенг мақомларини бостириш орқали давлат қуришга ҳаракат қилди. Бу озчиликлар, жумладан курдлар форс маданиятини қабул қилишга мажбурланган ва кўплари курд тилида гаплашгани учун ҳибсга олинган.[46] Бироқ курдлар форслар билан маданий ўхшашлиги ва араб бўлмаган этниклиги сабабли расмий давлат этник миллатчиликда алоҳида мавқега эга эди. Шунингдек, Мажлисда (парламентда) ўринлар тақсимоти этник эмас, динга асосланган эди, курдлар арманлар ва яҳудийлар каби мусулмон бўлмаган озчиликларга қараганда кўпроқ сиёсий ҳокимиятга эга эди.[47] Штатнинг ҳарбий хизматга чақириш ва марказлаштирилган таълим тизими шаҳар курдлари аҳолисини бирлаштиришга хизмат қилган, аммо кўпчилик қишлоқда қолган.[48] Иккинчи жаҳон урушидан сўнг, Совет қўшинлари курд ҳудудларини (улар Маҳабад республикаси сифатида автоном курд ҳукуматини рағбатлантирган) олиб чиқиб кетганидан сўнг, Шоҳ баъзи курд сиёсий партияларини тақиқлади, маданий ўзликни ифодалаш очиқ сиёсий партиялар тизимини тугатди ва ферман томонидан бошқарилди.[49] 1958-йилда курд маданий ташкилотлари ва талабалар уюшмалари фаолиятига рухсат берган, аммо сиёсий партияларни ҳали ҳам чекланган даражада эркинлаштириш амалга оширилди.[50] Бошқа мамлакатлардан фарқли ўлароқ, курдлар маданий ва тарихий маълумотларни ўз тилларида нашр этишда эркин эди.[51] Бироқ, ғарб дунёсининг катта сармояси ва ҳарбий ёрдами билан 1950—1960-йилларда Эрон кўплаб фуқаролик ҳуқуқларини сиқиб чиқарадиган полиция давлатига айланди.[52]

Инқилобдан кейинги Эрон

Эрон инқилобидан сўнг, баъзи курд гуруҳлари (асосан Эрон Курдистони Демократик партияси) Оятуллоҳ Ҳумайний ҳукуматига қарши Эроннинг сўл ва коммунистик гуруҳлари билан иттифоқ туздилар. 1979-йилда курдларнинг мухторият учун қўзғолони Теҳрон томонидан зўрлик билан бостирилди, бунинг натижасида минглаб курд исёнчилари ва тинч аҳоли ҳалок бўлди.

Янги теократик ҳукумат жуда консерватив шиа исломига асосланган миллатчиликнинг янги истисно концепциясини ишлаб чиқди. Хомейни ҳокимиятни мустаҳкамлагандан сўнг у сунний курдларни ҳукумат идорасидан ҳайдаб чиқарди, сўз эркинлигини чеклади ва Ироқ билан урушнинг бир қисми сифатида курд ҳудудларини ҳарбийлаштирди.[53] Бошқа мамлакатлар билан солиштирганда, курдларга ҳали ҳам чекланган нашрларга рухсат берилган, байрамларни нишонлаш, анъанавий кийим кийиш ва курд тилидан фойдаланиш (таълим тилидан ташқари). 1997-йилда сезиларли яхшиланишлар амалга оширилди, бунинг натижасида ҳукумат оммавий ахборот воситаларида курд тилининг кўп бўлишига рухсат берди, гарчи бу нашрларнинг баъзилари кейинчалик чекланган эди.[54]

Курд аҳолиси

Курдлар сони бўйича аниқ рақамларни аниқлаш бир қанча сабабларга кўра қийин: минтақадаги баъзи давлатлар ўз аҳолини рўйхатга олишда курд аҳолисини ажратиб кўрсатишмайди; рақобатлашувчи сиёсий режалар курд аҳолиси сонини кўпайтириш ёки минималлаштиришга интилади; турли хил ҳисоблаш усуллари зазалар каби гуруҳларни ўз ичига олиши ёки истисно қилиши мумкин; Ироқ ҳам, Сурия ҳам охирги йилларда уруш ва фуқаролар тартибсизликларидан азият чекди; курд жамоалари орасида аҳоли сонининг юқори ўсиши рақамларнинг тезда эскирганлигини англатади.

Қуйидаги рақамлар мустақил манбалардан олинган энг сўнгги тахминлардир.

  • Туркия: 2010-йилда ўтказилган тадқиқот 13,26 аҳолини кўрсатди Туркияда яшовчи миллион курдлар, умумий аҳолининг 18,3 % 72,553 миллион.[55]
  • Эрон: Тахминан 6,7-8,2 Эронда миллион курд истиқомат қилади.[56][57][58]
  • Ироқ: 6-7 Ироқда миллион курд яшайди. 
  • Сурия: 1-2 Сурияда миллион курд яшайди. 

Манбалар

  1. ↑ Ҳама. „کوردایەتی؛ هاوکاریی نێوان کوردەکان و نەخوێندنەوەی سنوورەکان لە سەردەمی جەنگ و هێدمەکاندا“. 2020-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
  2. ↑ 2,0 2,1 „Ираниан Курдс марч ин суппорт оф индепенденcе воте ин нортҳерн Ирақ“ (эн). Реутерс (2017-йил 26-сентябр).
  3. ↑ „ВИДЕО: Ираниан Курдс cелебрате индепенденcе референдум“ (эн). Курдистан24.
  4. ↑ Cуртис, Андй. Натионалисм ин тҳе Диаспора: а студй оф тҳе Курдиш мовемент.
  5. ↑ Тҳе Арменианс wере абле то гаин тҳеир оwн стате. УСА: Чалианд, 1930. 
  6. ↑ Шеикҳ, Убейдуллаҳ. Тҳе проспеcц фор ан индепендент Курдиш стате. 
  7. ↑ Озоглу, Ҳакан. Курдиш Нотаблес анд тҳе Оттоман Стате: Эволвинг Идентитиэс, Cомпетинг Лоялтиэс, анд Шифтинг Боундариэс. Феб 2004. ИСБН 978-0-7914-5993-5. Пг 75.
  8. ↑ 8,0 8,1 Натали, Денисе (2004). „Оттоман Курдс анд эмергент Курдиш натионалисм“. Cритиқуэ: Cритиcал Миддле Эастерн Студиэс. 13-жилд, № 3. 383–387-бет. дои:10.1080/1066992042000300701.
  9. ↑ Лаçинер, Бал; Бал, Иҳсан. „Тҳе Идеологиcал Анд Ҳисториcал Рооц Оф Курдист Мовеменц Ин Туркей: Этҳниcитй Демограпҳй, Политиcс“. Натионалисм анд Этҳниc Политиcс. 10-жилд, № 3. 473–504-бет. дои:10.1080/13537110490518282. 2007-10-11да асл нусхадан архивланди. Қаралди: 2007-10-19.
  10. ↑ Натали 2005, с. 2
  11. ↑ Натали 2005, с. 6
  12. ↑ Натали 2005, с. 9
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Натали 2005, с. 14
  14. ↑ Натали 2005, с. 26
  15. ↑ "Курдистан". Диcтионарй.cом. ҳттп://диcтионарй.референcе.cом/броwсе/Курдистан. Қаралди: 2007-10-21. 
  16. ↑ 16,0 16,1 Натали 2005, с. 21
  17. ↑ „Wҳо аре тҳе Курдс?“. ББC Неwс (2016-йил 14-март). Қаралди: 2016-йил 9-ноябр.
  18. ↑ 18,0 18,1 Дурҳам. „ТҲЕ 1920 ТРЕАТЙ ОФ СÉВРЕС АНД ТҲЕ СТРУГГЛЕ ФОР А КУРДИСҲ ҲОМЕЛАНД ИН ИРАҚ АНД ТУРКЕЙ БЕТWЕЭН WОРЛД WАРС“ (2010). 2022-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-август.
  19. ↑ Шорт & МcДермотт 1981, с. 7
  20. ↑ Натали 2005, с. 73
  21. ↑ МcДоwалл 1992, с. 36
  22. ↑ 22,0 22,1 22,2 Гунес. 2012. "Тҳе Курдиш Натионал Мовемент ин Туркей: Фром Протест то Ресистанcе". Роутледге:Тайлор & Франcис Гроуп. Принт. 2012. п. 1
  23. ↑ Гунес. 2012. "Тҳе Курдиш Натионал Мовемент ин Туркей: Фром Протест то Ресистанcе". Роутледге:Тайлор & Франcис Гроуп. Принт. 2012. Чаптер 7
  24. ↑ Натали 2005, сс. 52–53
  25. ↑ Натали 2005, с. 53
  26. ↑ „Сıк Сорулан Сорулар Доğум İşлемлери“. нви.гов.тр. 2008-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 Натали 2005, с. 28
  28. ↑ 28,0 28,1 Шорт & МcДермотт 1981, с. 9
  29. ↑ Натали 2005, сс. 57–58
  30. ↑ Шорт & МcДермотт 1981, с. 21
  31. ↑ Натали 2005, с. 60
  32. ↑ „Wҳй Бритаин оwес а дебт то тҳе Курдиш пеопле“ (эн-ГБ). Тҳе Телеграпҳ (2017-йил 19-сентябр). Қаралди: 2021-йил 31-январ.
  33. ↑ МcДоwалл 1992, с. 119
  34. ↑ „Анкара Алармед бй Сйриан Курдс' Аутономй“. Wалл Стреэт Жоурнал. Қаралди: 2012-йил 16-август.
  35. ↑ „Сйриан Курдс море а чанcе тҳан чалленге то Туркей, иф…“. Ал-Арабия. 2017-йил 10-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 16-август.
  36. ↑ Чаттй, Даwн, 2010. Дисплаcемент анд Диспоссессион ин тҳе Модерн Миддле Эаст. Cамбридге Университй Пресс. пп. 230-231.
  37. ↑ 37,0 37,1 МcДоwалл 1992, с. 122
  38. ↑ 38,0 38,1 Шорт & МcДермотт 1981, с. 13
  39. ↑ МcДоwалл 1992, с. 123
  40. ↑ МcДоwалл 1992, с. 125
  41. ↑ „Курдс сеэк аутономй ин а демоcратиc Сйриа“. ББC Неwс. Қаралди: 2012-йил 16-август.
  42. ↑ МcДоwалл 1992, с. 65
  43. ↑ Натали 2005, с. 16
  44. ↑ Натали 2005, сс. 18–19
  45. ↑ Натали 2005, с. 19
  46. ↑ МcДоwалл 1992, с. 120
  47. ↑ Натали 2005, с. 125
  48. ↑ Натали 2005, с. 123
  49. ↑ МcДоwалл 1992, с. 70,

    Натали 2005, с. 130
  50. ↑ Натали 2005, с. 132
  51. ↑ Натали 2005, с. 133
  52. ↑ Натали 2005, с. 134
  53. ↑ Натали 2005, с. 149
  54. ↑ Натали 2005, с. 157
  55. ↑ Кüрт Меселесини Ениден Дüşэнмек (ПДФ) (турк), Конда, 2016-01-22да асл нусхадан (ПДФ) архивланди, қаралди: 2016-06-15
  56. ↑ „Иран Провинcес“. статоидс.cом.
  57. ↑ „Cоунтрй Фаcтфилес — Иран“, Атлас А–З, Фоуртҳ Ҳоаре: , Лондон: Дорлинг Киндерслей Публишинг, 1 Марч 2010 — 238-бет. ИСБН 9780756658625. „Популатион: 74.2 миллион; Религионс: Ши'а Муслим 93%, Сунни Муслим 6%, отҳер 1%; Этҳниc Мих: Персиан 50%, Азари 24%, отҳер 10%, Курд 8%, Лур анд Бакҳтиари 8%“ 
  58. ↑ Wорлд Фаcтбоок, Онлине, Ланглей, Виргиниа: УС Cентрал Интеллигенcе Агенcй, 2015. Қаралди: 2015-йил 2-август (2009-йил 12-сентябрда асл нусхадан архивланган).  А роугҳ эстимате ин тҳис эдитион ҳас популатионс оф 14.3 миллион ин Туркей, 8.2 миллион ин Иран, абоут 5.6 то 7.4 миллион ин Ирақ, анд лесс тҳан 2 миллион ин Сйриа, wҳич аддс уп то аппрохимателй 28-30 миллион Курдс ин Курдистан ор аджаcиэнт регионс. CИА эстиматес аре 2015-йил август (2015-08) ҳолатига кўра — Туркей: Курдиш 18 %, оф 81.6 миллион; Иран: Курд 10 %, оф 81.82 миллион; Ирақ: Курдиш 15 %-20 %, оф 37.01 миллион, Сйриа: Курдс, Арменианс, анд отҳер 9.7 %, оф 17.01 миллион.

 

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Kurd_millatchiligi" dan olindi