Kyoln (1928)
Кöлн (олмонча: Кöлн Иккинчи Жаҳон уруши пайтида Германиянинг енгил крейсери бўлган.
Яратилиш тарихи
Версал чекловлари доирасида янги крейсерлар учун лойиҳани ишлаб чиқиш 1924-йилда бош конструктор, муҳандис Эренберг раҳбарлигида бошланган. Лойиҳа доирасида (“К” тури) учта крейсер қурилди: “Кенигсберг”, “Карлсруэ” ва “Кёлн”.
Кёлн крейсери 1926-йил 7-августда Вилгелмшавендаги (Реичсмаринеwерфт) Д крейсери (“Эрсатз Арcона” – Аркона крейсерининг ўрнини босувчи) сифатида 1928-йил 23-майда ишга туширилган ва 1930-йил 15-январда флотда ишга туширилган[1]. Кемани сувга тушириш маросимидаги тантанали нутқни Кёлн мери, Германия Федератив Республикасининг бўлажак канслери доктор Конрад Аденауэр сўзлади.
Кеманинг номи Кёлн шаҳри шарафига берилган бўлиб, худди шу номдаги унинг ўтмишдошлари 1914-йилда Ҳелголанд жанги пайтида ҳалок бўлган Колберг типидаги енгил крейсер СМС Кöлн (1909) ва енгил крейсер СМС Кöлн (1916), 1919-йилда Сcапа Флоwда экипаж томонидан қулаб тушди. Германия империяси ва фашистлар Германияси давридаги крейсерларнинг номларидаги “Кёлн” сўзининг ёзилишидаги фарқ 1900-йилдан 1919-йилгача бўлган даврда Кöлн имлоси расман қабул қилинганлиги билан изоҳланади, 1919-йилдан кейин эса Кёлн деб атала бошланди[2].
Урушдан олдинги йиллар

Флотга фойдаланишга топширилгандан сўнг, янги крейсер фойдаланишдан чиқарилган Амазон крейсерининг денгизчилари томонидан якунланди. Синовлар ва биринчи кампания тугагандан сўнг, крейсер флотнинг разведка кучларига қабул қилинди. Кема турли хил маневрлар, машқлар, хорижий сувларга саёҳатларда иштирок этди (Копенгаген, Лас-Палмас, Сент-Винсент, Санта-Круз де Тенерифе, Виго, Норвегия сувлари портларига ташриф буюрди). 1932-йил март ойида “Кёлн” ўқув отряди ихтиёрига ўтади, Сицилия, Миср, Ҳиндистон, Голландиянинг Шарқий Ҳиндистони, Австралия, Океания, Япония, Хитой, Сингапур, Сейлон, Крит, Испания портларига ташриф буюриб, узоқ саёҳатни амалга оширади. Кампания давомида крейсер 37 000 мил[1] йўл босиб ўтди.
1934-йил бошида крейсер разведка кучларига қайтиб келди, жанговар тайёргарлик, балиқчиликни ҳимоя қилиш билан шуғулланди ва Атлантикага бир қатор саёҳатлар қилди. 1936-1937-йилларда у Испания фуқаролар уруши бостириб келган сувларга учта саёҳат қилди. 1939-йил 21-23 -март кунлари Криэгсмарине кемаларини шакллантириш доирасида Литванинг Клайпеда шаҳрини (Мемел) қўшиб олишда иштирок этди. Шаклланишнинг бир қисми бўлган Деуцчланд оғир крейсер бортида Адолф Гитлер[1] эди.
Иккинчи жаҳон уруши

Уруш бошида Кёлн Болтиқ денгизида эди, лекин тез орада Нюрнберг ва Лейпциг енгил крейсерлари билан Шимолий денгизга қайта жойлаштирилди ва у ерда Wестwалл мудофаа мина майдонларини қуришда қатнашди. 1940-йил майгача кема контр – адмирал Гюнтер Лутенс қўмондонлиги остида разведка кучларининг флагмани бўлиб, мина қўйиш билан қопланган, нейтрал контрабанда билан кемаларни қидириш, Британия шимолий кемаларига ҳужум қилиш, патрул қилиш, шунингдек, Луфтwаффе ва Криэгсмарине сув ости кемалари зарбалари остида Британия кемаларини жалб қилиш учун оғир кема тузилмалари таркибида денгизга чиқди.
Дания ва Норвегияни қўлга киритиш учун Wесерüбунг операцияси пайтида Кöлн контр-адмирал Ҳуберт Шмундт қўмондонлиги остида 3-гуруҳнинг флагмани бўлди. Ушбу операция давомида Кёлннинг иккала опа-синглиси ҳам ўлдирилди – Карлсруэ Германияга қайтиб кетаётганда инглиз сув ости кемаси томонидан торпедо томонидан жиддий шикастланган ва Коэнигсберг Британия денгиз кучларининг ҳаво ҳужуми қурбони бўлган. Адмирал Шмундт бузилмаган кемаларни қўшни фёрдга олиб боришга қарор қилгани учун Кёлн бу рейд пайтида ўлмади[1].
1941-йил февралгача Кёлн миналаш билан шуғулланган ва шундан кейин у барча тирик қолган немис енгил крейсерлари сингари ўқув кемасига айлантирилган. Уларнинг асосий вазифалари қуйидагилар эди:
- Жанговар ва техник мутахассисликлар бўйича чақирилувчилар учун кема хизмати асослари бўйича дастлабки тайёргарлик;
- Унтер-офицерлар мактаби битирувчиларининг кема амалиёти;
- Ҳарбий-денгиз мактаблари курсантларининг кема амалиёти;
- Крейсерларни мақсадли кемалар сифатида ишлатиш ва турли тажриба ва синовларни ўтказиш[1].
Крейсер экипажининг катта қисми курсант курсантлардан иборат эди.
1941-йил сентабр ойида Нюрнберг крейсери билан бир қаторда у “Болтиқ флоти” деб аталадиган қисмга кирди, унинг вазифаси Ленинград қулаган тақдирда Совет кемаларининг Финландия кўрфазидан чиқиб кетишига йўл қўймаслик эди. Таклиф этилган жанг амалга ошмади.
Ўша йилнинг октабр ойида крейсер Даго оролидаги Совет қўшинларининг позицияларига ўқ узди.
1942-йил июл ойида таъмирдан сўнг “Кёлн” яна Норвегияга етиб келди. У тўғридан-тўғри жанговар ҳаракатларда қатнашмайди, 1942-йил 31-декабрда бўлиб ўтган Янги йил жангидан сўнг, Криэгсмариннинг бошқа оғир кемалари сингари, у фойдаланишдан чиқаришга тайёрланмоқда. 17-февралда у флотдан чиқарилиб, консервацияга топширилди[1].
1944-йил январ ойида кема Кöнигсбергга тортилди. 1944-йил 1-июлда у денгиз ва муҳандислик мактаблари курсантлари учун ўқув кемаси сифатида қайта ишга туширилди. Октабр ойида у Болтиқ бўғозларида, Скагерракга кираверишда кон ишлаб чиқаришда қатнашди.
1944-йил охири 1945-йил бошида у Осло, Киэл ва Вилгелмшавенда иттифоқчи самолётлар томонидан бир неча бор бомбардимон қилинди. 30-март куни 8 та Америка самолётининг рейди пайтида у жиддий зарар кўрди ва ерга ўтди. 1945-йил 5-апрелда енгил крейсер Кёлн флотдан чиқарилди ва 1945-йил 2-майда кеманинг вайроналари портлатиб юборилди. Корпус 1946-йилда демонтаж қилинган[1].
Манбалар
Адабиётлар
- Трубицын С. Б. „Часть И: «Эмден», «Кенигсберг», «Карлсруэ» и «Кельн»“, . Лёгкие крейсера Германии (1921-1945 гг.), Боевые корабли мира. Р. Р. Муниров.
- Патянин С. В. „Часть 1“, . Корабли Второй мировой войны. ВМС Германии, «Морская Коллекция», № 8, 2005. «Моделист-Конструктор».
Бу мақола бирорта туркумга қўшилмаган. Илтимос, мақолага алоқадор туркумлар қўшиб ёрдам қилинг. (Апрел 2024) |