Labinkir koʻli
Лабинкир кўли (русча: Лабынкыр, саха.: Лабыҥкыр, Лабýŋкир) – Россиянинг Саха Республикасининг Оймяконский ҳудудидаги кўл. Кўл Индигирка ҳавзасининг бир қисми бўлиб, Хабаровск ўлкаси ва Магадан вилояти чегаралари яқинида жойлашган. Кўлнинг юзаси 44.7 км2 (17.3 кв ми) га тенг ва денгиз сатҳидан ўртача 1020 м баландликда жойлашган. Унинг ўртача чуқурлиги 52 м (171 фт) ни ташкил этади[1]. Ёзнинг энг юқори ҳарорати июл ойининг охирида +35 °C, қишки энг совуқ ҳарорат −65 °C ва ундан пастроқ бўлиши мумкин, кўпинча декабр охиридан то 4-февралгача −60 °C дан паст ҳарорат кузатилади. Бир йил давомида амплитуда бир неча 100 °C ва ундан юқорироққа кўтарилган.
| Лабинкир кўли | |
|---|---|
| русча: Лабынкыр, саха.: Лабыҥкыр | |
 | |
| Морфометрия | |
| Узунлиги | 14.3 км (9 ми) |
| Кенглиги | 4.1 км (3 ми) |
| Майдони | 44.7 км2 (17.3 кв ми) |
| Денгиз сатҳидан баландлиги | 1,020 м (3,346 фт) |
| Максимал чуқурлиги | 75 м (246 фт) |
| Ўртача чуқурлиги | 52 м (171 фт) |
| Жойлашуви | |
| Мамлакат | Саха республикаси, Россия |
| Координаталар | 62°29′50″Н 143°36′25″Э / 62.49710°Н 143.60687°Э |
Лабинкир кўли ғайриоддий, чунки у минтақадаги бошқа кўллар каби қишда қаттиқ музламайди. Ундаги сув ҳарорати доимий 2 даража Селсий (36 Фаренгейт) ни ушлаб туради, бу эса олимларнинг кўлни иситадиган ер ости иссиқ булоқлари ёки ёриқлар бўлиши мумкинлиги ҳақида тахминларига сабаб бўлган. Ер усти ҳавосининг энг паст ҳарорати минус 60 даража Селсий (минус 76 Фаренгейт) эканлиги қайд этилган. Чуқурлиги 80 метр (263 фут) бўлган сув ости хандақи бор, уни 2013-йилгача ҳам ғаввослар тўлиқ ўргана олмаган. Олимларнинг Лабинкир кўли ер ости туннел орқали Ворота кўли билан боғланиши хусусида ҳам бир қанча фикрлари мавжуд, мазкур кўл Лабинкирдан 20 км (12 ми) узоқликда жойлашган. Бунга шубҳа қилишнинг сабабларидан бири шундаки, иккала кўл ҳам бир хил сув сатҳига эга[2][3]. Ерлик аҳоли ва ташрифчиларнинг маълумотларига кўра, у ерда Лабинкир иблиси ёки Лабинкирский черт деб номланган кўл йиртқич ҳайвони яшайди.
Тадқиқотлар
2005-йилда Искатели (русча: Искатели, изловчилар) телекўрсатуви кўлга экспедиция уюштирган, лойиҳа давомида улар бир қатор тадқиқотлар ва ўлчов ишларини амалга оширишган. Жумладан, акс садо аппарати ёрдамида кўл тубида аномал ёриқ, чуқур денгиз телезонди ёрдамида кўл тубидаги ҳайвонларнинг жағ ва умуртқа суяклари қолдиқлари аниқланган.
2013-йил март ойида Россия сув ости спорти федерацияси ва Россия география жамияти Ворота кўлидан олинган намуналар билан солиштириш учун бир қатор тадқиқотларни амалга оширишган. Кўлнинг турли қисмларидан сув ва тупроқ намуналарини олиш мақсадида илмий экспедиция ташкил этилган. Мазкур экспедиция Полюс холодо (русча: Полюс холода) деб номланган[4]. Лойиҳа давомида кўл сиртдаги ҳаво ҳарорати −46 °C, сув ҳарорати +2 °C ни ташкил этган. Бошқа томондан, жамоа „экстремал об-ҳаво шароитида инсон танасининг фаоллигини ва шўнғиш ускуналарини ўрганишни“ ҳам тажрибадан ўтказишни ният қилган. Улар ўз натижаларини Марс-500 лойиҳаси билан ўртоқлашган. Бу лойиҳа Марс сайёрасида амалга оширилиши мумкин бўлган саёҳатга тайёргарлик кўриш учун 500 кунлик симуляция вазифасини ўтаган. Олимлар кўлда яшайдиган бир нечта балиқлар ва бошқа организмлар учун қишда қандай озиқ-овқат мавжудлигини аниқлашга ҳам қизиқишган, чунки музлатилган сирт остида аниқланган ўсимлик турларининг сони оз бўлган[5]. 2014-йил 26-февралдан 14-мартгача экспедициянинг иккинчи босқичи амалга оширилган[6].
Ғаввослар Дмитрий Шиллер ва Александр Губин 59.6 м (196 фт) чуқурликка шўнғиб „дунёдаги энг чуқур муз остига шўнғиш“ бўйича жаҳон рекордини ўрнатганлар. КАМАЗ ходими Анжелика Акуэванинг сўзларига кўра, экспедиция кўлга махсус ўзгартирилган КАМАЗ юк машиналари ёрдамида 30 км (19 ми) масофани босиб ўтиш учун жўнатилган. Муз устига чодирлар ўрнатилган, бу эса фотографлар ва ғаввосларга ёрдам берадиган жамоанинг қолган қисмини шамолдан ҳимоя қилиш имконини берган. Шўнғиш учун кўлнинг турли жойлари танланган. Улар орасида тунги шўнғиш амалиёти ҳам бўлган. Якунда, улар 200 га яқин турли ўлчовларни амалга ошириб, 20 га яқин намуналар олишган. Ғаввослар дуч келган энг катта жонзотлар итбалиқлари бўлиб, улар одатдагидан 1.2 м (3 фт 11 ин) га узунроқ бўлган[5]. Ливе Сcиэнcе хабарига кўра, Россия Овози жамоаси сканер ёрдамида катта жағ суяги ва скелетини топган, бироқ ғаввослар суякларни ер юзасига олиб чиқа олмаган[2]. Сибир Тимес газетасининг таъкидлашича, итбалиқлардан бошқа нарса топилганлиги ҳақида ҳеч қандай аниқ далил кўрсатилмаган[5].
2019-йилда очиқ сув ва муз қопламида Лабинкир кўлидаги ҳайвон ва ўсимлик турларини аниқлаш ҳамда рўйхатини яратиш бўйича кенг қамровли тадқиқотлар якунланган. 2020-йилда „Шимолий ярим шарнинг совуқ қутбидаги ўта совуқ ултраолиготрофик Лабинкир кўлининг диатом хилма-хиллиги, экологияси ва биогеографияси ҳақида тушунча.“ мақоласида изланишлар натижаси ҳақида хабар қилинган. Муаллифларнинг ёзишича, биринчи тадқиқотлар 1961-йилда ўтказилган ва 79 та тур аниқланган. 2019-йилги тадқиқотнинг асосий мақсади кўл флорани ўрганиш ҳамда кўлни Ёқутистоннинг бошқа кўллари ва Байкал кўллари билан таққослаш бўлган. Уларнинг тадқиқотлари натижасида учта янги тур ва жами 123 та таксонни аниқлашган[7].
Лабинкир иблиси
Халқ оғзаки ижодига кўра, Лабинкир кўли „Лабинкир иблиси“ ёки „Лабинкирский черт“ деб номланган даҳшатли йиртқич ҳайвон яшайдиган жой ҳисобланади. Кўл йиртқич ҳайвони ҳақида биринчи ёзма маълумот 1953-йилда, геолог Виктор Твердохлебов томонидан берилган: „Бу қандай жонзот бўлиши мумкинлиги ҳақида ҳар хил фаразлар мавжуд эди: баҳайбат чўртанбалиқ, ноёб ҳолда сақланган қадимий судралувчи ёки амфибия. Биз уни нима эканлигини била олмадик. Лекин жағ қолдиқлари ва қандайдир ҳайвонларнинг скелетини топдик“. Бошқа замонавий олимларнинг таъкидлашича, акс-садо берувчи қурилмалар ёки сонардан фойдаланганда улар кўл тубида жойлашган, балиқ ёки балиқ тўдаси бўлмаган қандайдир зич обектни аниқлаганлар. Маҳаллий аҳоли кўлда „ғалати нарса“ ни кўрганликларини айтишган. Ҳудудий фолклор маданиятида „Иблис“ ҳақидаги ҳикоялар узоқ йиллардан буён айтиб келинади. Сокин кўлда қайиқлар остида нимадир ҳаракатланаётгани, кемани силкитгани ҳақидаги ҳикоялар мавжуд. 2000-йилда балиқчиларнинг айтишича, улар акс-садо берувчи қурилмадан қайиқ остида катта нарса борлиги ҳақида сигнал қабул қилиб олишган. Бошқа гувоҳларнинг маълум қилишича, улар жонзотнинг боши, баҳайбат оғзи ва тишларини ҳам кўришган. Маҳаллий афсоналарда айтилишича, „Иблис“ сувдан ташқарига чиқиб, одамлар ва ҳайвонларга ҳужум қилган[3][5].
Кўлда 35 кунни ёлғиз ўтказган геолог Сергей Карпухин каби олимлар бу сингари жонзотларнинг омон қолишига имкон берадиган даражада катта популяцияси йўқлигини таъкидлашмоқда. „Уларнинг бир тўплами, масалан, эркак / урғочи ва бир нечта болаларнинг ўзи кўпайиш учун етарли эмас“, деган Сергей Карпухин. „Бу популяцияда омон қолиш учун, кўл улар билан тўлиб-тошган бўлиши керак. Ёки ҳеч бўлмаганда уларнинг сони эътибордан четда қолмайдиган даражада кўп бўлиши керак“[3]. Ғаввос Шиллернинг айтишича, у Твердохлебовдаги кўл йиртқич ҳайвони ҳақидаги ҳикоядан хабардор бўлган, аммо кўплаб шўнғишлари давомида катта итбалиқлардан бошқа ҳеч қандай жониворни кўрмаган[5]. У шундай деган: „Биз у ерда ҳаракатланувчи оролларга ўхшаш саробларни кўрдик, лекин ҳаммамиз биламизки, бу кўп муз ва қор бўлган ҳар қандай Шимолий минтақада учрайдиган одатий ҳол ҳисобланади, шунинг учун бу Лабинкир кўлигагина хос бўлган алоҳида нарса эмас“[5].
Россия Фанлар академиясининг чучук сув биологияси институти ходими Юрий Герасимов бундай катта балиқнинг ўлчамига шубҳа қилмоқда. Жонивор ҳақида айтилган ҳикояларга кўра, у тахминан 7-8 метр (23-26 фут) бўлиши керак. „Балиқ ўсиши учун унга озиқланиш ва қулай сув ҳарорати керак. У ерда озуқалар етарли бўлса ҳам, ҳарорат унчалик юқори эмас. Шундай экан, менинг фикримча, улкан чўртан ҳақидаги афсоналар шунчаки фантастика.“ деган фикрларни айтган[2].
2016-йилда Россия география жамияти ходими, Воронежлик экстремал саёҳатчи Андрей Соловёв кўлда 100 кундан ортиқ вақт ўтказган, маҳаллий аҳоли ва вертолёт учувчиларидан махлуқ ҳақида турли далиллар тўплаган, у судралувчини 5–7 м узунликка эканлигини аниқлаган[8]. Андрей Соловёв шунингдек, тўрларнинг шикастланишини (кўп метрли тешикларни) қайд этган, агар жуда катта ҳайвоннинг таъсири истисно қилинса, бундай ҳолатнинг келиб чиқишини тушунтириш қийин[9][10].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Поиск по данным государственного водного реестра“ (Руссиан). техтуал.ру. Техтурал. 2022-йил 21-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-март.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Лалланилла, Марc „Репорц Сурфаcе оф Монстер Луркинг ин Руссиан Лаке“. ливесcиэнcе.cом. Ливе Сcиэнcе (2013-йил 4-феврал). 2021-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-март.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 „Диверс препаринг фор иcй wатерс оф Руссиа'с 'Лоч Несс'“. сибериантимес.cом. Тҳе Сибериан Тимес (2014-йил 5-март). 2021-йил 28-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-март.
- ↑ „Экспедиция «Полюс холода» | Русское географическое общество“. www.рго.ру. 2021-йил 27-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 1-ноябр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Меэт тҳе cреатуре фоунд бй диверс ин Руссиа'с Лоч Несс, фамед фор легендс оф монстерс“. сибериантимес.cом. Тҳе Сибериан Тимес (2014-йил 21-апрел). 2021-йил 8-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-март.
- ↑ „Экспедиция 2014 года | Русское географическое общество“. www.рго.ру. 2021-йил 12-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 1-ноябр.
- ↑ Копйрина, Лиубов Иннокентиэвна; Фирсова, Алена; Родионова, Элена; Закҳарова, Ю.Р. „Тҳе инсигҳт инто диатом диверситй, эcологй, анд биогеограпҳй оф ан эхтреме cолд ултраолиготропҳиc Лаке Лабйнкйр ат тҳе Поле оф Cолд ин тҳе нортҳерн ҳемиспҳере“. Ресеарчгате.нет. Ресеарч Гате (2020-йил 1-июл). Қаралди: 2022-йил 22-март.
- ↑ „Послал к черту: отшельник бросил поиски Лабынкырского черта ради матери“. МИР24 (2016-йил 19-ноябр). 2018-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-август.
- ↑ Николай Гурьянов. „Воронежец поселился у якутского озера в надежде высмотреть местное чудовище“. Моя Планета (2016-йил 1-ноябр). 2018-йил 29-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-август.
- ↑ Артём Костин. „История выживания: Андрей Соловьёв. Зимовка на озере Лабынкыр“ (2016-йил 11-ноябр). 2021-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 28-август.