Lado anklavi
Ладо анклави (франсузча: Энcлаве де Ладо) — 1894—йилдан 1910—йилгача мавжуд бўлган Конго мустақил давлатининг эксклави, Оқ Нилнинг ғарбий қирғоғида Жанубий Суданнинг ҳозирги ҳудудида ва Уганданинг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган.
Тарихи
Аҳолиси, асосан, бари қабилалари бўлиб, Усмонлилар империясининг Миср вилоятига, аниқроғи, 1871-йилда Экватория вилоятига кирган. Бироқ, Белгия қироли Леополд ИИ, Леополд Судани деб ҳам аталадиган бу ҳудудни ўзига тегишли деб ҳисоблаган. Маҳдий қўзғолони бошлангандан сўнг, бу ҳудуд қўзғолончилар назоратига ўтди ва Леополд ИИ бу ҳудудни эгаллаб, бу ерга бир нечта экспедицияларни юборди. Уилям Ван Керковен улардан бирининг бошида 1891-йилда Нил дарёсига етиб борди ва дарё бўйида Ганд постини ўрнатди. 1897-йилда Режафга жойлашди ва у ерда 17-февралда ҳарбий пост ташкил қилди. Бунгача Режаф Нил дарёси бўйлаб энг баланд юк ташиш порти бўлгани учун минтақадаги Маҳдий тарафдорларининг таъсир маркази эди[1]. 1894—йил (12—май ва 14—август) Англия-Конго шартномалари қоидаларига кўра, Экватория ва Баҳр ал-Ғазал минтақаларининг муҳим қисми Белгия қироли Леополд ИИ га умри давомида вақтинча эгалик қилиб берилди. Бунинг эвазига Леополд Кейптаун-Қоҳира темир йўлини қуриш учун Конго эркин давлатининг шарқий қисмидаги ер участкасини беришга рози бўлди. Белгия-Британия ҳамкорлиги, шунингдек, Баҳр ал-Ғазалда франсуз пойдевори пайдо бўлишининг олдини олиш ва Судан исёнчиларига қарши курашда Жанубий фронтни очишга қаратилган эди. Леополд ИИ фикрларига кўра, Конго мустақил давлатининг шимоли-шарқий қисмидан Нил орқали Ўрта ер денгизигача бўлган транспорт коридорига эга бўлиш имконияти учун муҳим деб ҳисоблар эди.
1897-йилда белгияликлар шимолга — Баҳр ал-Ғазал минтақасигача кенгайишни бошладилар, аммо 1906—йилги шартномага кўра, бу ҳудуд инглизлар юрисдиксиясига қайтди. Белгия қўшинлари кейинги йили Ладо анклавига олиб чиқилди. Асосий шартномаларга ушбу ўзгартиришлар 1906—йил 9—майда киритилган бўлиб, улар Юқори Нил ва Танганика кўли минтақасидаги иккала давлатнинг таъсир доираларини белгилаб берди. Британия таъсир доирасининг баъзи ҳудудлари Конго эркин давлати қўлида ўтди. Ҳудуд ИИ моддада тасвирланган: "шарқий чегара — Нил, ғарбда Нил ҳавзасининг чегараси, шимолий чегараси — Фашода орқали ўтадиган горизонтал чизиқ ва жанубий — Германия Шарқий Африкаси ҳудудига ўтди.
1902-йилда Дуфиле қал’аси босиб олинди, 1879-йилда Эмин Пошо томонидан асос солинган эди. 1907-йилда эса қал’а ташлаб кетилган.
Келишувга кўра ҳудуд 30 градуслик меридиан чизиғи бўйлаб икки зонага бўлинган эди: ғарбий қисми Конго мустақил давлатининг суверен ҳудудига, шарқий қисми эса Леополд ИИ ўлимидан кейин Британияга ўтказилади. Франсиянинг норозиликларидан сўнг Леополд ИИ 30 градуслик чизиқдан шарқдаги майдонни 15 000 квадрат милягача қисқартиришга рози бўлган эди. Бу ҳудуд Ладо анклави деб номланган (анклав бўлмаса ҳам).
Анклавнинг майдони тахминан 15 000 квадрат миля (39 000 км²) бўлиб, 250 000 аҳолига эга бўлиб, пойтахти Ладо шаҳри ҳисобланган..
Шимолий пост Киро эди, Оқ Нилнинг ғарбий қирғоғида, Монгаллаъдаки Британия пости яқинида. Эдвард Фотергил 1901—йилда Суданга ташриф буюрди, унинг фикрича, Конгонинг Нил бўйидаги энг шимолий пости бўлган Киро шаҳарчасигача бўлган ҳудуд ҳисобланади[2].
Ладо анклави Конго эркин давлати учун жуда муҳим эди, чунки у Нил дарёсида навигация учун терминал бўлган Режафни ўз ичига олади.
Британия Ладо анклави ҳудудидан норационал фойдаланишга қарши норозилик билдирди. Леополд ИИ Конгони Белгияга совға қилди ва Конго мустақил давлати 1908—йилда Белгия мустамлакаси (Белгия Конгоси) га айланди. Леополд ИИ 1909—йилда вафот этди, ижара шартномаси 1910—йилда тугатилди. 1910-йил 10-июнда эксклав Англия-Миср Суданининг Баҳр ал-Ғазал вилояти таркибига кирди ва 1912-йилда жанубий қисми Уганда протекторатига берилди[3].
Байроқ ва герб
Ҳудуднинг герби ва байроғи полковник Колмант томонидан ишлаб чиқилган. Байроқ Конго байроғига асосланган, герб Леополд ИИ нинг шахсий герби қўшилган байроқ асосида яратилган.
Комендантлар
Ладо қишлоғи (Жуба яқинида) Ладо анклавининг пойтахти ҳисобланган бўлса-да, комендантлар (франсузча: cомманданц) стратегик аҳамиятга эга Режафда яшаган. Ладо анклави Конго эркин давлатининг Уэле вилояти (ҳозирги Шарқий провинсия (Конго)) билан чегарадош бўлиб, у ерда катта комендантнинг қароргоҳи мавжуд.
- 1900-190 ?: Густав Рениэр
- 190-1903: Алберик Брунеэл
- 1903-1905: Анри Серехҳе
- 1905-1908: Гуиллауме-Леополд Олаэрц
- 1908-1909: Леон Преудҳомм
- 1909-1910: Бертранд де Меуленаэре
Теодор Рузвелт Ладода
1910—йилда Теодор Рузвелт Ладо анклавида ов қилган. Ўша даврга оид бир қанча фотосуратлар сақланган[4].
Ҳозирги ҳолат
Ҳозир Жанубий Судан ва Уганданинг бир қисми ҳисобланади. Минтақани ажратиб олишга интилаётган сепаратистлар бор. Улардан баʻзилари номинал равишда сургундаги қирол Ладога бўйсунадилар[5]. Шу билан бирга, улар АҚШни ўзларига асосий душман деб аташади.
Шунингдек
- Фашода инқирози
- Белгия колониялари
Манбалар
- ↑ „Реджаф 1897(есть ряд интересных иллюстраций)“. 2012-йил 16-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 20-декабр.
- ↑ Эдwард Фотҳергилл. „Фиве еарс ин тҳе Судан“. Ҳурст & Блаcкетт (1910). 2012-йил 16-августда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Асчерсон, Н. Тҳе Кинг Инcорпоратед: Леополд ИИ ин тҳе Аге оф Трусц, Гранта Боокс, 2001. ИСБН 1-86207-290-6.
- ↑ „Т.Рузвельт в Анклаве Ладо, в лагере Рхино“. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 20-декабр.
- ↑ „Обращение к общественности в датском секторе интернета“. 2012-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 20-декабр.
Адабиётлар
- Пиэрлоз, Патрик: „Л’ҳéралдиқуэ cивиқуэ ду Cонго белгеси (1908-1960)“ („Ҳерáлдиcа муниcипал дел Cонго Белга (1908-1960)“ ва „Кисугулу“, 75-рақам, 2001-йил.
- Ҳочсчилд, А. Кинг Леополд арвоҳи, Маринер Боокс, 1999-йил. ИСБН 0-618-00190-5
- Пакенҳам, Т. Африка учун Сcрамбле, Ҳарпер Перенниал, 1991. ИСБН 0-380-71999-1