Ziyosfera

Lahıc(Ismailli

Бошқа номлар учун қаранг: Лаҳиж, ин Емен Лаҳиж.

Лаҳиc — Буюк Кавказнинг жанубий ён бағрида, Исмоилли тумани таркибига кирувчи қишлоқ ва мунисипалитет.Озарбайжоннинг аҳолиси тахминан 860 киши Тат тили,[3]Озарбайжон ва Россия татлари гапирадиган жануби-ғарбий эрон тили бўлган Тати Форс тили сифатида ҳам танилган.

Лаҳıc
Муниципалитет
Lahıc is located in Azerbaijan
Lahıc
Лаҳıc
Лоcатион оф Лаҳиж ин Исмаилли Раён
Жойлашув: 40°51′11″Н 48°23′35″Э / 40.85306°Н 48.39306°Э / 40.85306; 48.39306
Мамлакат АЗЕ
Туман Исмаилли тумани

Лаҳиж Озарбайжонда ўзининг асл ҳунармандчилик анъаналари, айниқса мис билан боғлиқ бўлган диққатга сазовор жойдир. Қишлоқнинг гилам ва гиламчилик ҳунармандчилиги Озарбайжон ва Жанубий Кавказда ҳам машҳур. Лаҳиж эски канализация тизимига эга (баъзи экспертларнинг таъкидлашича, у 1000-1500-йил олдин қурилган). Тез-тез содир бўладиган зилзилалар туфайли маҳаллий аҳоли мураккаб ва ҳақиқий қурилиш техникасини ишлаб чиқди.

Тарихи

Лаҳиж Озарбайжондаги энг қадимий инсон масканларидан биридир. Лаҳиж тумани Исмоилли вилоятида жойлашган[4] Озарбайжон Республикаси, Катта Кавказ тоғ тизмасининг жанубий ён бағирларида, денгиз сатҳидан 1211 метр баландликда.< реф>Ализадеҳ А. А. Лаҳиж — Ҳунармандлар манзилгоҳи (замонавий турмуш тарзининг этнографик тадқиқоти), Тбилиси, 1986. б. 6</реф>

Ўрта асрларда Лаҳиж Озарбайжонда муҳим ҳунармандлар марказига айланди. Лаҳиж усталари халқ амалий санъати билан боғлиқ қирқ турдаги буюм ярата олган.[5] Бу моҳир ҳунармандлар орасида заргарлар, темирчилар, дурадгорлар, гиламчилар, ўймакорлар, бўёқчилар, кўнчилар, этикдўзлик ва бош поябзал тикувчилар, пайпоқчилар ва бошқалар. Ушбу маҳорат маҳсулларининг кўплаб қимматли намуналари машҳур музейлар ва коллексияларда намойиш этилган.

Демографияси

Лаҳиж аҳолисининг асосий қисми Тат тилида[6] Маҳаллий аҳолининг эндоними парси, эксоними эса тат. Вилоят аҳолиси одатда икки тилли: Тати форс тили билан бир қаторда озарбайжон тили ҳам кенг тарқалган.

Ғирдиман дарёсининг чап қирғоғида ва Ниёл тоғлари ёнбағирларида жойлашган Лаҳиж аҳоли пункти ўзининг ғайриоддий режалаштириш тартиби, транспорт тизимлари, жамоат, хусусий ва диний бинолари билан ноёб яшаш туманидир. Лаҳиж эрта урбанизация ва архитектура намунасидир, уни тош тошли кўчалари ва майдонлари, ривожланган канализация тизимлари ва сув қувурлари кўрсатади. Дарё тошларидан ясалган ва қарийб минг йиллик тарихга эга эр ости қурабандлари („канализация тизими“) дунёдаги энг қадимги канализация тизимларидан бири ҳисобланади.[7]

Лаҳиж аҳолиси ҳунармандчилигига кўра уч тоифага бўлинади: Баадван, Азаварро ва Арағирд.[8] Бу тоифаларнинг ҳар бирининг ўзига хос қишлоқ майдони, масжиди, ҳамами ва қабристони бор. Лаҳижнинг шаҳар қиёфасининг энг ёрқин белгиларидан бири бу ҳар бир тоифадаги қишлоқ майдони бўлиб, у бугунги кунда ҳам қишлоқнинг ижтимоий ҳаётида ўзига хос ўринни эгаллаб келмоқда. Бу зардуштий халқининг қадимий одатидир.

Минтақада тез-тез зилзилалар содир бўлади ва бунинг натижасида биноларни қуришнинг ўзига хос услуби пайдо бўлди — бу тош кесиш ва ёғочни ўрнатишнинг муайян услублари ва усулларини ўз ичига олади. Лаҳиждаги қадимий турар-жойлар ўзгаришсиз қолган, чунки ўтган асрларда шаҳарсозликда жиддий ўзгаришлар бўлмаган. Асосий савдо кўчасида қурилган уйларнинг биринчи қаватлари устахоналар ва савдо хоналари сифатида ишлатилади. Ушбу Лаҳиж уйларининг анъанавий интерери девордаги турли ўлчамдаги тешикларга (Озарбайжонда тахча, чамахатан деб номланади) ва девор токчаларига ўрнатилган безак идишлари ва бошқа буюмларни ўз ичига олади.

Мис ҳунармандчилиги

Cоппер cрафцман ат wорк ин Лаҳиж

Лаҳиж ҳунармандлари томонидан яратилган маҳоратнинг энг муҳими мисга ишлов беришдир. Лаҳиж ўйилган нақшлар билан безатилган қурол ва мис буюмлар ишлаб чиқариши билан машҳур. Мис ишлаб чиқаришнинг ривожланиши Лаҳижда тунукачилик, темирчилик ва бошқа касбларнинг шаклланишига, битум кўмирнинг яратилишига туртки бўлди. Мис сехларининг тузилиши ва таъминоти, анъанавий ташқи кўриниши ва ишлаб чиқариш жараёнлари аввалги асрларда бўлгани каби бугунги кунда ҳам сақланиб қолган. Ёзма манбалар,[9][10][11]шунингдек, Озарбайжон, Грузия, Россия ва Европа музейларида кўриш мумкин бўлган бой мис буюмлар коллексиялари Лаҳижда мис буюмлар ишлаб чиқаришда қўлланиладиган 80 дан ортиқ турдаги мис асбоб-ускуналар мавжудлигини исботлайди.

Тери буюмлари ишлаб чиқариш Лаҳижда мисгарликдан кейин иккинчи йирик ҳунармандчилик эди. Маҳаллий чарм буюмлар усталари шағрен, тумаж ва юфтдан поябзал, камар, чармдан кўрпа-тўр, китоб муқоваси, жилов каби турли маҳсулотлар учун хом ашё сифатида фойдаланишда моҳир эди. Лаҳижда чарм ишлаб чиқариш эгардўзлик, жиловдўзлик, этакчи, қалпоқчи, қўй териси тикувчи каби бошқа ҳунармандларнинг камол топиши учун қулай шароит яратди.

Маданий мерос

Озарбайжон Миллий тарих музейида Лаҳиж ҳунармандлари томонидан яратилган кўплаб турли ва бой буюмлар акс эттирилган катта Лаҳиж маҳсулотлари коллексияси мавжуд. Шунга ўхшаш кўплаб нарсаларни Россия этнография музейида (Санкт-Петербург) ва Шарқ халқлари музейида (Москва) топиш мумкин. Франсиядаги Лувр музейида ҳам Озарбайжондан келтирилган буюмлар тўплами мавжуд бўлиб, улар орасида Лаҳижда ишлаб чиқарилган мис қозон ҳам бор. Берн музейида Озарбайжонда ишлаб чиқарилган ўқотар қуроллар ва совуқ пўлатдан ясалган қуроллар коллексияси мавжуд бўлиб, уларда милтиқлар, қиличлар ва қиличлар мавжуд бўлиб, улар нақшинкор нақшлар ва нақшли нақшлар билан безатилган.[12]

Лаҳиж маданий меросининг асосий қисмини ислом талқини, шунингдек, уларнинг исломгача бўлган эътиқоди зардуштийлик билан боғлиқ халқ маросимлари, урф-одатлари, маросимлари, байрамлари ва байрамлари ташкил этади. Ушбу меросга Лаҳиж халқлари тушунган маданиятлараро ва динлараро алоқалар киради.

Лаҳиж ўлкашунослик музейида 1000 дан ортиқ экспонатлар сақланмоқда, жумладан, 2000 йил аввалга оид кулолчилик намуналари, 18-асрда мис эритишда фойдаланиш учун тайёрланган кўрги ва чорвачилик ва савдо билан боғлиқ бошқа буюмлар, шунингдек, 15-асрда ўрнатилган эр ости сув линияси ҳақида маълумот. Музей 1914-йилда қурилган ва 1987-йилда музейга айлантирилган Оғаоғли масжиди биносида жойлашган.[13][14][15]

Туризми

Халқаро туризмнинг ривожланиши, халқлар ва маданиятлар ҳақида кўпроқ билимга эга бўлиш билан бирга, минтақанинг маданий хилма-хиллигига аста-секин қизиқиш уйғотди. Сўнгги йилларда Лаҳиж дунё бўйлаб кўплаб сайёҳларнинг эътиборини тортди ва шу сабабли Лаҳиж ҳозирда бир қанча етакчи сайёҳлик агентликларининг саёҳатлари қаторига қўшилди.

Тадқиқот

Лаҳиж ўзининг ўзига хос ва ўзига хос хусусиятлари туфайли ўз тарихи давомида ёзувчилар, олимлар, санъаткорлар ва кино ижодкорлари учун жозибадор марказ бўлиб келган ва бугунги кунда аҳоли ҳудуд маданий меросини тарғиб қилиш учун катта саъй-ҳаракатларни амалга оширмоқда. Асли лаҳижлик бўлган озарбайжонлик ёзувчи ва журналист Манаф Сулаймоновнинг 1994-йилда „Лаҳиж: этнографик ва бадиий идрок“ номли китоби нашр этилган. Моҳир лаҳижлик рассом Оға Меҳдиев суратларида вилоятнинг табиий ва сунъий гўзалликлари ўз аксини топган.

Олимларнинг Лаҳиж меросига бўлган қизиқиши ҳамиша юқори даражада бўлиб, бу ноёб қишлоқ ҳақида ҳам Озарбайжон, ҳам хорижлик мутахассислар илмий мақолалар ёзган.

Лаҳиж ва унинг аҳолиси ҳақидаги филмлар халқаро танлов ва кинофестивалларда намойиш этилган ва ҳозирда намойиш этилмоқда. 2006-йилда режиссёр Шомил Нажафзода томонидан суратга олинган Эманет („Мерос“) филми[16] Лаҳижнинг ўзига хос маданияти ва халқи дуч келаётган долзарб муаммоларга бағишланган. Режиссор Фариз Аҳмадов томонидан суратга олинган „Лаҳиж паcе“ (2008) филми Украинада бўлиб ўтган Ирпен кинофестивалида, шунингдек, Эроннинг 39-халқаро Рушд кинофестивалида танловга киритилган. Ушбу филм Турфилм-Рига-2009 Иккинчи Халқаро фестивалида соврин ва диплом олди[17] — туризм ҳақидаги филмларга бағишланган.

Озарбайжон Давлати ҳам, Лаҳиж жамоаси ҳам Лаҳижнинг ноёб маданияти, амалий санъати ва ҳунармандчилик ишлаб чиқаришни ташкил этишнинг анъанавий тизимини сақлаб қолиш, шунингдек, Лаҳиж жамоаси ва унинг қўшнилари ўртасида ҳамкорликни таъминлаш учун доимий ва катта саъй-ҳаракатларни амалга оширмоқда.

Озарбайжон Вазирлар Советининг 1980-йил 23-декабрдаги қарори билан Лаҳиж тарихий-маданий қўриқхона деб эълон қилинган.[18]

Таниқли маҳаллий аҳоли

Манбалар

  1. ↑ Wорлд Газеттеэр: Азербаижан [сайт ишламайди] — Wорлд-Газеттеэр.cом
  2. ↑ „Лаҳиж, Азербаижан Паге“. Қаралди: 2008-йил 24-июн.
  3. ↑ Миллер Б. В. Тац, уларнинг турар жойи ва диалектлари (материаллар ва саволлар). Боку, 1929-йил
  4. ↑ Озарбайжон Республикасининг 2009-йил аҳолини рўйхатга олиши. 1 жилд. — Боку, Озарбайжон Республикаси Давлат статистика қўмитаси, 2010. бет 123
  5. ↑ Гулиев Г. А., Тағизода Н. Металл ва халқ ҳунармандчилиги, Боку, 1968. бет. 14
  6. ↑ Миллер Б. В. Тац, уларнинг турар жойи ва шевалари (материаллар ва саволлар). Боку, 1929-йил
  7. ↑ Бретаницкий Л. С., Мамиконов Л. Г., Ревазов У. Б. Лаҳиж (Шаҳарсозлик тизими, унинг ишлаб чиқариш хусусиятлари билан боғлиқ саволга). — Совет этнографияси, № 3, 1964. б. 129
  8. ↑ Эфендиев М. Г. Боку вилояти Геокчай туманидаги Лаҳиж аҳоли пункти. — Кавказ ҳудудлари ва қабилаларининг тавсифи бўйича ҳужжатлар тўплами, ХХИХ нашри, Тифлис, 1901. б. 55
  9. ↑ Евецкий О. Закавказ вилоятининг статистик кўриниши, Санкт-Петербург, 1835-йил
  10. ↑ Легкобйтов В. Ширван вилояти. — Кавказдан ташқаридаги рус мулкининг шарҳи, ИИ нашр. Санкт-Петербург, 1836
  11. ↑ Гагемейстер Й. А. Транскавказ иншолари. Саноат ва ҳунармандчилик савдоси. Санкт-Петербург, 1845
  12. ↑ Афанди Р. Европа музейларида Озарбайжон ҳунармандчилиги намуналари. -"Гобустан" журнали, 1969-йил кузи
  13. ↑ „Лаҳиc – 40 сан'ат шаҳари“ (аз). азертаг.аз. Қаралди: 2019-йил 28-март.
  14. ↑ -505049 „1000 дан ортиқ экспонатлар Лаҳиc ўлкашунослик музейида сақланган“ (аз). азертаг.аз. Қаралди: 2019-йил 28-март.
  15. ↑ „Лаҳиж ўлкашунослик музейи“. 2020-йил 14-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 30-ноябр.
  16. ↑ Ализадеҳ Д. Лаҳиж мисгарларининг йўқолиб кетиш хавфи остидаги қадимий санъати. -"Эчо" газетаси, 2005-йил 1-феврал, сешанба, № 19 (1008)
  17. ↑ „Филм «Ритмй Лагича» получил премиу на Рижском фестивали » БАКУ-АРТ.аз“. 2012-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 19-август.
  18. ↑ Ализадеҳ А. А. Лаҳиж — Ҳунармандлар манзилгоҳи (замонавий турмуш тарзининг этнографик тадқиқоти), Тбилиси, 1986. бет. 5-6
  19. ↑ етакчиларидан бири. 089/941.ҳтм „Байрамов Али Байрам огли“. БСЕ.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Lah%C4%B1c(Ismailli" dan olindi