Ziyosfera

Lakalaka

Лакалака рақсини ижро этиш.

Лакалака (тонг. лакалака; таржимада — "тез ёки эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилиш"[1]) — Тонга рақси.

Рақс, эҳтимол, бир нечта қадимги Тонган рақсларининг синтези натижасида шаклланган, биринчи навбатда меэлауфола (тонг. меъэлауфола), меутупаки (тонг. меъуту’упаки; кичик каноэ эшкаклари билан ижро этиладиган эркак рақси) ва фааҳиула (тонг. фаъаҳиула; мураккаб қўл ҳаракатларидан фойдаланган аёллар рақси)[2]. Баъзи фарқларга қарамай, меэлауфола рақси Тонга оролларида насроний миссионерларининг келиши билан тақиқланган лакалакнинг шаклланишида ҳал қилувчи ўринга эга. Асосий фарқ шундаки, меэлауфола эркаклар ва аёллар томонидан алоҳида ижро этиладиган ва барабан мусиқаси жўрлигидаги норасмий рақс эди, лакалака эса эркаклар томонидан аёллар билан биргаликда мусиқа жўрлигисиз ижро этиладиган расмий рақс ҳисобланади[3]. Рақснинг пайдо бўлишининг аниқ вақти номаълум, аммо у 1870-йилларнинг охири ва 1880-йилларнинг бошларида пайдо бўлган. 1880-йилларнинг ўрталарига келиб, лакалака бутун Тонга[2] оролларида кенг тарқалди.

Рақснинг ўзи расмий Тонга нутқининг тузилишини акс эттиради ва уч қисмдан иборат:

  1. факатапу (тонг. факатапу), кириш қисми бўлиб, унда тан олиниши маълум бир наслчилик чизиғи вакилларига ифодаланади. Лакалака бошида қўлланиладиган факатапу сўзловчининг ҳолатига ва рақсни ижро этувчи гуруҳга боғлиқ[4];
  2. рақснинг асосий қисми, унда мавзу, воқеалар ҳақидаги маълумотлар, шахсларнинг насл-насаби, афсоналар ҳамда қишлоқ тарихи ва бошқа маълумотлар;
  3. татау (тонг. татау), якуний қисм, унда ижрочилар томошабинлар билан хайрлашадилар ва яна қишлоқ раҳбарларига таъзим қилишади[5].

Аслида, рақсдаги асосий шахс — бу пунака (тонг. пунаке), у ҳам шоир, бастакор, хореограф. Лакалака одатда бир қишлоқдан бўлган эркаклар ҳам, аёллар ҳам (уларнинг сони баъзан 400 кишига етади[6]) томонидан икки қаторга саф тортади: чапда аёллар, ўнгда эркаклар. Шу билан бирга, одамларнинг сафларда жойлашиши қишлоқда мавжуд бўлган ижтимоий иэрархияни акс эттиради. Демак, марказда юқори мақомга эга бўлган эркаклар ва аёллар (масалан, раҳбарнинг болалари, мактаб директори ва бошқалар). Марказга яқинроқда тантанали хизматчи мақомидаги шахслар жойлашган. Учинчи ўринда қишлоқнинг энг яхши раққосалари, биринчи қаторнинг четларида эса ўзларининг юқори мавқеи туфайли қишлоқда ҳурматга сазовор бўлган бошқа одамлар жойлашган[5].

Шеър билан бошланадиган рақсда ижрочилар амалда жим туришади, фақат қўллари билан шеърий сўзларнинг маъносини акс эттириши керак бўлган махсус ҳаракатлар қиладилар[7], эркаклар тез ва бақувват ҳаракатлар қиладилар, аёллар эса қўлларнинг нафис ҳаракатлари билан енгил рақс ижро этадилар (шунинг учун, икки хил рақс ижро этилганга ўхшайди)[6]. Лакалакада оёқ ҳаракатлари минималдир, айниқса, олдинга ва ён томонга бир неча қадам ташлайдиган аёллар учун. Эркаклар эса ўз ҳаракатларида эркинроқдирлар: улар эгилиш, буриш, ерга ётишлари мумкин[7].

Лакалака томошабинлари ҳам иштироксиз қолмайди. Рақс пайтида улар факапале деб аталадиган нарсаларни беришлари керак (тонг. факапале), ёки раққосалар учун совғалар. Қоидага кўра, бу баст мато, паспаслар, Европа матоларининг узун бўлаклари ва пул[5].

Ҳар бир қишлоқда лакалака йилига камида бир марта ўтказилади ва одатда тож кийиш куни ёки Тонган монархининг туғилиши каби асосий байрамларга тўғри келади. Бундан ташқари, рақс бошқа оммавий тадбирларда (масалан, бирон бир муҳим бинонинг очилишида ёки қишлоқ фестивалида) ижро этилади[5].

2003-йилда ЮНЕСКО лакалакани " Инсоният оғзаки ва номоддий меросининг дурдонаси " деб тан олди[8].

Манбалар

  1. ↑ „Лакалака“ (эн). Палаcе Оффиcе оф Тонга. 2012-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 11-апрел.
  2. ↑ 2,0 2,1 Тҳереса Буcкланд.. Данcинг фром паст то пресент: натион, cултуре, идентитиэс. Студиэс ин данcе ҳисторй. Унив оф Wисcонсин Пресс, 2006 — 34-бет. ИСБН 0299218546. 
  3. ↑ Элизабетҳ Май, Мантле Ҳоод.. Мусиcс оф манй cултурес: ан интродуcтион. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1983 — 138-бет. ИСБН 0520047788. 
  4. ↑ Паул Спенcер.. Соcиэтй анд тҳе данcе: тҳе соcиал антҳропологй оф проcесс анд перформанcе. Cамбридге Университй Пресс, 1985 — 103-бет. ИСБН 0521315506. 
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 „Адриэнне Л. Каэпплер. Тҳе Тонган Лакалака: Сунг Спеэчес wитҳ Чореограпҳед Мовеменц“ (эн). Тҳе Регионал Меэтинг он тҳе Промотион оф тҳе Cонвентион фор тҳе Сафегуардинг оф тҳе Интангибле Cултурал Ҳеритаге фор cоунтриэс оф Эуропе анд Нортҳерн Америcа. Казан (Руссиа), 15 - 17 Деcембер 2004. 2012-йил 22-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 11-апрел.(WебCите сайтида 2012-04-22 санасида архивланган)
  6. ↑ 6,0 6,1 Мервйн МcЛеан.. Wеаверс оф Сонг: Полйнесиан Мусиc анд Данcе. Ауcкланд Университй Пресс, 1999 — 137-бет. ИСБН 186940212Х. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Элизабетҳ Май, Мантле Ҳоод.. Мусиcс оф манй cултурес: ан интродуcтион. Университй оф Cалифорниа Пресс, 1983 — 139-бет. ИСБН 0520047788. 
  8. ↑ „Проcламатион 2003: "Тҳе Лакалака, Данcес анд Сунг Спеэчес оф Тонга"“ (эн). Интангибле Cултурал Ҳеритаге — ИCҲ. 2011-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 11-апрел. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Lakalaka" dan olindi