Ziyosfera

Lalla Masuda

Masuda al-Vizkitiya (arabcha: مسعودة الوزكيتية‎‎; 1591-yilda vafot etgan), Marokashda omma orasida Lala Auda (للا عودة) nomi bilan, gʻarb manbalarida esa Lalla Masuda nomi bilan tanilgan, Saʼdiylar sulolasi davridagi marokashlik siyosiy arbob edi[1][2][3]. U gumanitar faoliyati, xayriya ishlari, siyosiy va ijtimoiy taraqqiyot borasidagi saʼy-harakatlari bilan yodga olinadi[1]. U saʼdiylar sultoni Muhammad ash-Shayxning rafiqasi va ularning oʻgʻli, sulton Ahmad al-Mansurning onasi edi[1].

Lalla Masuda

16-asrdan qolgan Lalla Masudaning tasviri
Vafoti 1591
Turmush oʻrtogʻi Muhammad ash-Shayx
Farzandlari Ahmad al-Mansur
Uy Saʼdiylar sulolasi (turmush orqali)
Otasi Shayx Abu al-Abbos Ahmad ibn Abdulloh al-Vizkiti
Dini Islom

Lalla Masuda qasbasi Varzazatning shayxi[4] Shayx Abu al-Abbos Ahmad ibn Abdulloh al-Vizkiti al-Varzaziyning qizi boʻlib, u saʼdiylarning Sus-Dra mintaqasi ustidan hokimiyat oʻrnatishida muhim rol oʻynagan[1][5]. U valiy, yaʼni avliyo, deb hisoblanadi[3].

Ism

Masuda al-Vizkitiya xalq orasida Lala 'Auda (للا عودة) nomi bilan yodga olinadi; bu „Qaytish xonimi“ degan maʼnoni anglatadi, chunki u chekka qishloq hududlarini tez-tez kezib, baraka va omad olib kelgan, deb eʼtiqod qilingan[1]. Uni shuningdek as-Sayyida al-Hurra (السيدة الحرة, "Ozod xonim) va „Sahro feniksi“ (عنقاء الصحراء) deb ham atashgan[6][7].

Hayoti

Lalla Masuda Ayt Uavzgit qabilasidan boʻlib[4], ular Masmuda ittifoqiga mansub shluhlar hisoblanadi[8]. Tombuktulik tarixchi Abdurrahmon as-Saʼdiy esa u aslida fulani joriyasi boʻlganini taʼkidlaydi[9]. U bir qator masjidlar va qur’on maktablarini barpo etgan, jumladan Bab Doukkala masjidini ham[1][10] Miknasdagi Lala Auda masjidi ham uning nomi bilan ataladi; yonidagi Lalla Auda maydoni ham shunday nomlangan[11].

U shuningdek podshohlik ichidagi yoʻllarni, ayniqsa qishloq hududlaridagi yoʻllarni yaxshilashga kirishib, ularni shahar markazlari bilan bogʻlash orqali sogʻliqni saqlash, taʼlim kabi zarur xizmatlarga yoʻl ochib berdi[1]. Umm ar-Rabia daryosi ustidan koʻprik qurdirgani ham unga nisbat beriladi[12].

U oʻgʻli Ahmad al-Mansurga davlat boshqaruvida maslahatlar bergan[1]. Masalan, unga Usmonli sultoni Salim IIdan yordam soʻrashni tavsiya etgan[1].

U qishloq joylardagi nochor aholini iqtisodiy koʻmak va kichik bizneslarni qoʻllab-quvvatlash orqali himoya qilgan[1]. Shuningdek, bu jamoalarda yoshlarning turmush qurishlarini osonlashtirishga harakat qilgan[1]. U bu yoshlarning nikoh va oilaviy hayot huquqini roʻyobga chiqarishiga koʻmaklashib, ularga sovchi puli (mahr), toʻy xarajatlari va uylanishga toʻsqinlik qilayotgan boshqa moliyaviy yuklarni qoplashda yordam bergan[1].

U hujjatlashtirishga alohida eʼtibor bergan boʻlib, oʻz faoliyati va xayriya ehsonlarini batafsil qayd etib borgan[1].

Marokashdagi Saʼdiylar maqbaralarida Lalla Masuda uchun ajratilgan xona.

Lalla Masuda qubbasi Marokashdagi Saʼdiylar maqbaralarining eng qadimiy qismi hisoblanadi[13].

Manbalar

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 „سيرة السيدة مسعودة الوزكيتية“. وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامية (2019-yil 24-iyun).
  2. ↑ السلاوي, أبي العباس شهاب الدين أحمد/الدرعي. الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصى 1-3 ج2 (ar). Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية, 2014-01-01. 
  3. ↑ 3,0 3,1 „لالة عودة الصّالحة.. بانية المساجد وحاضنة الأيتام“. مغرس. 2023-yil 13-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-may.
  4. ↑ 4,0 4,1 Coustou, Josée Balagna. OUDA.: Princesse marocaine 1532-1591 (fr). Editions L'Harmattan, 1999-10-01 — 9-bet. ISBN 978-2-296-39639-5. 
  5. ↑ مغرس مسعودة الوزكيتية .. الأميرة الحسنة (Wayback Machine saytida 23 December 2017[Date mismatch] sanasida arxivlangan)
  6. ↑ „..نساء حكمن المغرب مسعودة الوزكيتية... الأميرة الرحيمة“. مغرس. 2022-yil 1-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 17-may.
  7. ↑ الواحة بريس عنقاء الصحراء ….لالة عودة الصّالحة (Wayback Machine saytida 23 December 2017[Date mismatch] sanasida arxivlangan)
  8. ↑ MATIN, LE „"Ouda, princesse marocaine (1532-1591)" de Josée Balagna Coustou“ (fr). lematin.ma. Qaraldi: 2023-yil 17-iyul.
  9. ↑ Hamel, Chouki El. Black Morocco: A History of Slavery, Race, and Islam (en). Cambridge University Press, 2013 — 145-bet. ISBN 978-1-107-02577-6. „He also appeared to be of a mixed lineage, because according to Timbuktu historian ‘Abd ar-Rahman as-Sa‘di (1596–1656?), al-Mansur was the son of a Fulani concubine, whose name was Lalla ‘Awda; a point that seemed important to the Sudanese historian but not to his Moroccan counterparts.“ 
  10. ↑ باحث, ذ أحمد متفكر / استاذ „مسجد باب دكالة في مراكش ..التاريخ .. والمرافق“ (ar). المراكشية : بوابة مراكش. 2017-yil 19-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 17-may.
  11. ↑ „دعوة الحق - مسجد للا عودة بمكناس [تر.ع.ل.ملين“]. habous.gov.ma. 2020-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 18-may.
  12. ↑ السلاوي, أبي العباس شهاب الدين أحمد/الدرعي. الاستقصا لأخبار دول المغرب الأقصى 1-3 ج2 (ar). Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية, 2014-01-01. 
  13. ↑ „The Saadian Tombs“ (en). www.touchscreentravels.com. Qaraldi: 2020-yil 17-may. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Lalla_Masuda" dan olindi