Лардизабала — Ранунcулалес тартибига мансуб гулли ўсимликларнинг монотипик туркуми Туркумдаги ягона тур — Лардизабала битерната бўлиб, у Лардизабала ёки Забала меваси номи билан маълум. Бу тур Чилининг марказий ва жанубий қисмидаги мўтадил ўрмонларда тарқалган доим яшил лианадир[2]. У истеъмол қилинадиган мевалари ва безак гуллари учун етиштирилади[2].

Лардизабала
Ботаник тасвир, 1853-йил
Илмий таснифлаш edit
Миссинг тахономй темплате (фих): Лардизабала
Спеcиэс:
Бинар номи
Темплате:Тахономй/ЛардизабалаЛардизабала битерната
Руиз & Пав.
Сйнонймс[1]
  • Cогйлиа Молина
  • Доличос фунариус Молина
  • (Руиз & Пав.) Молина (Руиз & Пав.) Молина
  • Молина Лардизабала тритерната
  • Лардизабала битерната Руиз & Пав.
  • Cогйлиа терната Руиз & Пав.
  • Лардизабала инфусиата Cогйлиа битерната
  • (Молина) Молина Миэрс
  • Лардизабала силвиcола Cогйлиа тритерната
  • Миэрс Лардизабала терната
Лардизабала битерната гуллари

Морфологияси

Лардизабала битерната — барглари учтадан мураккаб жойлашган икки уйли чирмовуқ ўсимлик[3]. Бу турнинг гуллари тўқ қизилдан бинафша ранггача бўлади; эркак гуллари осилиб турувчи тўпгулларда ўсади, урғочи гуллари эса якка ҳолда жойлашади[2]. Гулбарглари ҳам, косачабарглари ҳам этдор бўлиб, олтитадан икки доира ҳосил қилади[4]. Урғочи гуллар кўплаб қора уруғли этдор мевалар ҳосил қилади[4]. Ушбу ўсимлик тўқималарида олеан кислотаси борлиги аниқланган[5].

Экологияси

Лардизабала битерната кам учрайди[6] ва Чилининг қишки ёғингарчиликли Валдивия ўрмони биохилма-хиллик марказини ўз ичига олган кичик географик ҳудуднинг эндемиги ҳисобланади[2].

Бу турнинг йирик ва истеъмол қилинадиган меваларидаги уруғлар қирилиб кетган плейстоцен мегафаунаси томонидан тарқатилган деб тахмин қилинади[7]. Ҳозирда унинг табиий яшаш муҳитида уруғ тарқатишда асосий ролни "Лйcалопех" туркумига мансуб тулкилар ўйнайди деб ҳисобланади[7].

Таксономияси

Бу турнинг маҳаллий номи Нüпу-фоки бўлиб, мевалари Кówелл ёки Cóгуил номи билан маълум[8].

Бу турнинг таксономик муаллифи — Ҳипóлито Руиз Лóпез ва Жосé Антонио Павóн Жимéнез бўлиб, типик намуналар дастлаб Чилида йиғилган[9]. Лардизабала туркуми ХВИИИ асрда яшаган испан географи ва тарихчиси Мигуэл де Лардизабал й Урибе шарафига номланган[4].

Манбалар

  1. ↑ „Лардизабала Руиз & Пав.“. Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Тҳе Трустеэс оф тҳе Роял Ботаниc Гарденс, Кеw (12-ноябр). Қаралди: 2025-йил 4-январ.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Ҳеррера, Жаиме; Фернáндез, Леонардо Д. (2025-10-10). "Фирст Пҳенотйпиc Чараcтеризатион оф тҳе Эдибле Фруиц оф Лардизабала битерната: А Баселине фор Cонсерватион анд Доместиcатион оф а Неглеcтед анд Эндемиc Вине". Планц (Басел, Сwитзерланд) 14 (20): 3126. дои:10.3390/планц14203126. ИССН 2223-7747. ПМИД 41157685. ПМC 12567215. ҳттпс://пмc.нcби.нлм.ниҳ.гов/артиcлес/ПМC12567215/. 
  3. ↑ Спонгберг, С. А.; Бурч, И. Ҳ. (1979). "Лардизабалаcеаэ Ҳардй ин Температе Нортҳ Америcа". Жоурнал оф тҳе Арнолд Арборетум 60 (2): 302–315. ИССН 0004-2625. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/43782059. 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Чристенҳусз, Маартен Ж. М. (2012-09-20). "АН ОВЕРВИЭW ОФ ЛАРДИЗАБАЛАCЕАЭ" (эн). Cуртис'с Ботаниcал Магазине 29 (3): 235–276. дои:10.1111/ж.1467-8748.2012.01790.х. ИССН 1355-4905. ҳттпс://онлинелибрарй.wилей.cом/дои/10.1111/ж.1467-8748.2012.01790.х. 
  5. ↑ Силва, Марио; Манcинелли, Педро (1961-11-01). "Олеанолиc Аcид ин Лардизабала битерната". Жоурнал оф Пҳармаcеутиcал Сcиэнcес 50 (11): 975. дои:10.1002/жпс.2600501122. ИССН 0022-3549. ҳттпс://www.сcиэнcедиреcт.cом/сcиэнcе/артиcле/пии/С0022354915333451. 
  6. ↑ Гай, Cлаудио; Жоҳнстон, И. М.. Ҳисториа фíсиcа й полíтиcа де Чиле : сегун доcументос адқуиридос эн эста републиcа дуранте доcе аñос де ресиденcиа эн элла й публиcада бажо лос ауспиcиос дел супремо гобиэрно /. Чиле : эн эл Мусео де ҳисториа натурал де Сантиаго: Эн cаса дел ауто, 1844. 
  7. ↑ 7,0 7,1 Муñоз-Cонча, Диэго; Мундаcа, Энриқуэ; Аларcóн, Диэго; Мачуcа, Жуан; Cрисол-Мартíнез, Эдуардо; Лоайза, Андреа (2022). "Cоулд фохес бе суррогате сеэд дисперсерс оф а мегафаунал фруит вине ин соутҳерн Соутҳ Америcа?" (эн). Эcоспҳере 13 (7). дои:10.1002/эcс2.4186. ИССН 2150-8925. 
  8. ↑ Меза П., Инéс; Виллагрáн М., Cаролина (1991-12-28). "Этноботáниcа де ла исла Алао, Арчипиéлаго де Чилоé, Чиле". Болетíн Мусео Наcионал де Ҳисториа Натурал 42: 39–78. дои:10.54830/бмнҳн.в42.1991.409. ИССН 0719-935Х. ҳттпс://дои.орг/10.54830/бмнҳн.в42.1991.409. 
  9. ↑ „Ботанй Cоллеcтионс Сеарч“. cоллеcтионс.нмнҳ.си.эду. Қаралди: 2026-йил 28-феврал.

Ҳаволалар

Toʻq qizil gulbarglari va osilib turgan chirmovuq mo‘ylovlari bilan gullagan Lardizabala biternata.
Лардизабала битерната гуллари