Lebaran

Лебаран – Индонезияда Рамазон ҳайити (Эид ал-Фитр) ва Қурбон ҳайити (Эид ал-Адҳа) учун қўлланиладиган оммабоп ном бўлиб, мамлакатдаги асосий исломий байрамлардан бири ҳисобланади. Индонезия тақвимига кўра, Лебаран байрами расмий равишда икки кун давом этади. Бироқ ҳукумат одатда Лебаран арафасида ва ундан кейин яна бир неча кунни банк таътили сифатида эълон қилади. Кўплаб шахслар ёки оилалар, айниқса мусулмонлар, ушбу кунларда иш жойидан ҳақ тўланадиган таътил олади.

Этимологияси

„Идулфитри“ ва „Идул Адҳа“ атамалари арабча „Эид ал-Фитр“ ҳамда „Эид ал-Адҳа“ сўзларининг индонезча ёзилиш шаклидир. „Лебаран“ эса ушбу байрамларни англатадиган маҳаллий ном бўлиб, унинг этимологияси аниқ эмас. Айрим қарашларга кўра, у жава тилидаги „лебар“ сўзидан келиб чиққан бўлиб, „тугаган“ деган маънони англатади. „Лебар“ сўзи индонез тилига „-ан“ қўшимчаси билан ўзлашган ва рўза „якунланган“ини билдирувчи умумий байрам атамасига айланган. Яна бир тахминга кўра, „лебаран“ сундан тилидаги „лебар“ сўзидан келиб чиққан бўлиб, „мўл-кўлчилик“ ёки „кўплаб“ деган маънони англатади. Бу талқин байрам чоғида оила аъзолари, қариндошлар, қўшнилар ва дўстлар учун тортиладиган таомлар ва ноз-неъматларнинг мўллигини ифодалайди. Бошқа бир назарияда эса „лебаран“ бетави тилидаги „лебар“ сўзига боғланади, у „кенг“ ёки „кенгаймоқ“ маъносини билдиради. Шу боис байрам Рамазон рўзасидан сўнг қалбнинг кенгайиши, бағрикенгликнинг ортиши сифатида талқин этилади. Мадурлар халқи тилида ҳам Рамазон рўзасининг якунланишини ифодаловчи „лобер“ сўзи мавжуд. Шунингдек, „лебаран“ сўзи „лубер“ → „лубер-ан“ → „лебаран“ шаклида ривожланган бўлиши мумкин, бунда у „тошиб кетиш“ ёки „оқиб келиш“ маъноларини англатади.

„Лебаран“ атамаси одатда Рамазон ҳайитини ифодалаш учун қўлланади. Бироқ кенгроқ маънода у ўхшаш байрам ва тантаналарни ҳам англатиши мумкин. Масалан, индонез тилида „лебаран ҳажи“ (сўзма-сўз: „Ҳаж лебарани“) ибораси норасмий равишда Қурбон ҳайитини англатади. „Лебаран cина“ (сўзма-сўз: „хитой лебарани“) ибораси эса Хитой Янги йилини ифодалаш учун ишлатилади. Аммо Рождество байрами таомлар мўллиги жиҳатидан ўхшаш бўлса-да, ҳеч қачон „лебаран“ деб аталмайди. У одатда „Натал“ ёки „наталан“ номи билан юритилади.

Тарихи

Голландия Шарқий Ҳиндистони мустамлакачилик даврида очиқ майдонда ўтказилган Ҳайит намози

Лебаран сўзи жава тилидан келиб чиққан бўлиб, Индонезиялик мусулмон олими Умар Кҳаямга кўра, лебаран анъанаси ХВ асрда жава маданияти билан ислом дини ўртасидаги маданий уйғунлашув (аккултурация) натижасида шаклланган. Жава ривоятларига кўра, Идул Фитри муносабати билан маҳаллий лебаран анъанаси илк бор ХВ асрда Жавада фаолият юритган Тубанлик Wали Сонго аъзоларидан бири – Сунан Бонанг томонидан йўлга қўйилган. У мусулмонларни Рамазон рўзасини мукаммал адо этиш учун бир-биридан кечирим сўраш ва бошқаларнинг хатоларини афв этишга чақирган. Ҳайит кунида ўзаро кечирим сўраш ва кечириш анъанаси индонезиялик мусулмонлар орасида ўзига хос хусусият ҳисобланади. Бу одат Яқин Шарқ, Ҳинд яримороли ёки бошқа ҳудудлардаги мусулмонлар орасида кенг тарқалмаган. Дунёнинг кўплаб мусулмонлари одатда фақат Эид Мубарак („қутлуғ ҳайит“) иборасини айтиш билан чекланади.

Лебаранга хос яна бир маҳаллий анъана – сунгкем маросимидир. Бу жава анъанаси бўлиб, ота-она, буви-бобо ва ёши улуғлардан дуо ва кечирим сўрашни англатади. Ота-оналар курсида ўтиради, болалар ва ёшлар эса эгилиб, бурун учини ота-онанинг тиззасига қўйилган қўлларига теккизади. Бу камтарлик, садоқат ва катталарга ҳурмат ифодасидир. Яна бир муҳим анъана кетупат истеъмол қилишдир. Лебаран пайтида кетупат тайёрлаш ва уни истеъмол қилиш анъанаси Жавада исломни ёйган Wали Сонго аъзоларидан бири – Сунан Калижага томонидан жорий этилгани айтилади . Ушбу таом рамзий маънога эга. Жава талқинига кўра, купат „нгаку лепат“, яъни „хатони тан олиш“ деган маънони билдиради . Палма баргларидан тўқилган ўрам инсоннинг хато ва гуноҳларини ифодалайди, ичидаги оқ гуручли масса эса Рамазон рўзаси, ибодат ва маросимлардан сўнг покланиш ҳамда гуноҳлардан халос бўлиш рамзи ҳисобланади. Жавадан ташқари, Идул Фитри даврида кетупат истеъмол қилиш анъанаси Индонезиянинг бошқа ҳудудларида ҳам учрайди. У Суматра, Калимантан, Сулавеси ва Нуса Тенггара оролларида, шунингдек қўшни Малайзияда ҳам кенг тарқалган.