Legalizm
Легализм ( франсузча: Лéгисме ) — ИВ—ИИИ асрларда шаклланган Хитой тарихининг Чжанго (урушаётган давлатлар) даври фалсафий мактаби. Милоддан аввалги "Адвокатлар мактаби" сифатида ҳам танилган ( хитойча пинйинда фажиа ).
Ушбу мактабнинг асосий ғояси ҳамманинг қонун ва Осмон Ўғли олдида тенглиги, бунинг натижасида унвонларни туғилиш бўйича эмас, балки ҳақиқий хизматга кўра тақсимлаш ғоясини илгари суради. Қонунчилик ғояларига кўра, ҳар қандай оддий одам биринчи вазиргача бўлган ҳар қандай мартабага кўтарилиш ҳуқуқига эга эди.
Легистлар ҳокимиятга келганларида ( Қи ва Қинда ) шафқациз қонунлар ва жазоларни ўрнатганликлари билан машҳур эдилар.
Асосий фикрлар
Легализмнинг пешвоси, унинг илк кўзга кўринган вакили Гуан Зҳонг бўлиб, унинг номи қироллик ҳукмдорлари ҳокимиятини мустаҳкамлашга қаратилган биринчи жиддий ислоҳотлар ғояси билан боғлиқ. Чжоу Хитойнинг барча таниқли ислоҳотчи вазирлари одатда қонунчилар қаторига киради. Ҳуқуққа сиғиниш я‘н марказлашган ҳокимиятни амалга оширадиган ҳукмдорнинг ма’мурий буйруқлари бу қонунийликнинг асосий тезиси саналади.
Илк бора легализмнинг энг йирик вакили ва та’лимотнинг асосчиси Шан Янг (милоддан аввалги 390-338-йиллар). Милоддан аввалги мамлакатда ерга хусусий мулкчиликни қонунийлаштирган машҳур ислоҳотларнинг ташаббускори ҳисобланади. У тузган ислоҳот лойиҳалари ва фармонлари “Шанг жун шу” (“Шанг губернатори китоби”) рисоласига киритилган.
Асосий рақамлар ва йўналишлар
- Шен Бухай - легистлар патриархи (милоддан аввалги 385-337). Унинг бошқарув назарияси Хан сулоласи даврида қўлланилган ва конфуцийчилик мазмунига ҳам киритилган.
- Гуан Зҳонг - турар-жойлардаги лойиҳаларни назорат қилишгача бўлган давлат томонидан мутлақ то'лиқ назорат тарафдори, шунингдек, камбаг'алларга давлат ёрдами тарафдори ҳам саналади.
- Милитаризм тарафдори бўлган Шанг Янг Қинни энг кучли князликлардан бирига айлантирди, ҳунармандчилик ва қишлоқ хо'жалигини раг'батлантирди, савдогарларни популистик мақсадларда қул қилди ва бутун ҳарбий бо'лмаган аристократияни ҳам тарқатиб юборди.
- Конфуцийчилик руҳида қонунийликни инсонпарварлаштириш тарафдори бўлган Вей Лаози назариётчи бо'либ қолди, қурол ишлаб чиқариш билан бог'лиқ бо'лмаган барча ҳунармандчиликни тақиқлаш кераклиги ҳақида ҳукм сурди.
- Шаҳзода Хан Фей ва Ли Си қонунийликни даостларнинг табиийлик г'оялари билан бирлаштириш тарафдорлари (давлат о'з аҳолисининг ҳаётига аралашмаслиги керак), улар Син ШиХуандига хизмат қилган.
Адабиёт
- Иванов АИ Хитой фалсафаси бо'йича материаллар. Фа мактаби. Хан Феизи.[сайт ишламайди] (мавжуд ҳавола) СПб., 1912 йил.
- Книга Правителя области Шан. М: НИЦ «Ладомир», 1993.
- Переломов Л. С.. Конфуцианство и легизм в политической истории Китая, М, 1981.
- Полянский Ф. Я., Платонов Д. Н. „Экономические идеи легизма“, . Всемирная история экономической мысли: В 6 томах, 20000 экз, Андоза:М.: Мысль, 1987 — 99—103-бет. ИСБН 5-244-00038-1.
- Пер. Богута И. И. Юз мактаб - Хитой фалсафасининг тонги // Қисқача фалсафа тарихи - М .: Фикр, 1994 йил
- Ударцев С. Ф.. История политических и правовых учений (Древний Восток). СПб: Издательский дом СПбГУ, 2007.