Leksikologiya

Лексикология — тилшуносликнинг тил луғат таркиби, яъни муайян бир тилнинг лексикасини ўрганувчи бўлими. Лексикада ҳар бир сўзни ёлғиз ҳолда эмас, балки бошқа сўзлар билан боғлиқ ҳолда ўрганади. Лексикология тилшуносликнинг лексикография, фразеология, семасиология ёки семантика, этимология, стилистика ҳамда сўз ясалиши ҳақидаги таълимот каби соҳалари билан чамбарчас боғлиқ. Лексикологиянинг асосий муаммоларидан бири сўзнинг мустақил тил бирлиги сифатида мавжудлиги масаласидир. Лексикологияда сўзларнинг маъно жиҳатдан ўзаро боғланган, яъни моносемия, полисемия, синонимия, антонимия, сўз маъноларининг эркин ёки боғлиқ ҳолда бўлиши каби масалалари ҳам ўрганилади. Лексика муайян бир тизим сифатида кўрилганда, сўз маънолари ва тушунчаларнинг ўзаро боғлиқ ҳолда бўлиши кўзда тутилади. Л. луғат таркибининг амалда ишлатилиши ва тараққиёти қонуниятларини, сўзларнинг услубий жиҳатдан таснифий тамойилларини ишлаб чиқади. Шунингдек, сўзлашув ва адабий тилларда фойдаланиш меъёрларини, профессионализм, диалектизм, архаизм, неологизм, лексикалашган сўз бирикмаларини меъёрлаштириш каби масалаларни таҳлил этади ҳамда булар ҳақида муайян хулосалар чиқаради.

Лексикалогия ва морфология айнан сўз ўрганиладиган махсус икки бўлим ҳисобланади.(Рўзибоева Нигора Нурмуҳаммадовна)

Лексикология атама юнонча 2 сўзнинг жамлашуви натижасида вужудга келади: „сўз ёки сўз учун“ ва- „ўрганиш“. Бошқа маънода „ўрганиш, мулоҳаза юритиш, тушунтириш, мавзу“ деган маънода ҳам ишлатилиши мумкин. Этимология фан сифатида аслида лексикологиянинг диққат марказидир. Лексикология сўзларнинг маъносини ва уларнинг семантик муносабатларини ўрганганлиги сабабли, кўпинча сўзнинг тарихи ва ривожланишини ўрганади. Этимологлар қариндош тилларни қиёсий усул ёрдамида таҳлил қиладилар, бу тилшуносларга аждодларнинг фонологик, морфологик, синтактик ва ҳоказоларни тиклашга имкон берадиган техникалар тўпламидир, уларнинг қариндош материалларини таққослаш орқали замонавий тилларнинг таркибий қисмлари ва келиб чиқишини ўрганади.

Адабиётлар

• Турсунов У. ва бошқа, Ҳозирги ўзбек адабий тили, Т., 1965;
• Ҳозирги ўзбек адабий тили, 1-ж., Т., 1966;
• Мирзаев М.ва бошқа, Ўзбек тили, Т., 1970.