Leninogorsk
Лениногорск (татарча: Лениногорск) – Россия Федерацияси таркибидаги Татаристон Республикаси шаҳри (1955-йилдан). Лениногорск тумани маъмурий маркази.
Лениногорск | |
|---|---|
| шаҳар | |
| 54°35′55.93″Н 52°26′32.18″Э / 54.5988694°Н 52.4422722°Э | |
| Мамлакат | Россия |
| Республика | Татаристон |
| муниципал туман | Лениногорск |
| Ҳукумат | |
| • мер | Ҳусайнов Рягат Галиагзамович |
| Асос солинган | 1795-йил |
| Майдон | 2,465 км2 (952 кв ми) |
| Маркази баландлиги | 251 м |
| Телефон коди | 85595 |
| Почта индекс(лар)и | 423250, 423260 |
Ўз таркибидаги ягона аҳоли пункти сифатида Лениногорск шаҳри шаҳар аҳоли пункти мақомига эга бўлган муниципалитетни ташкил қилади[1].
Республиканинг саноат ва маданий маркази, Жануби-шарқий иқтисодий зонанинг ҳудудий ишлаб чиқариш мажмуаси таркибига киради[2]. Полисентрик Алмат (Алметевско-Бугулминско-Лениногорск) агломерациясининг учинчи шаҳри. Шаҳар бир неча бор РСФСР ва Россиянинг энг қулай шаҳарларидан бири унвони билан тақдирланган.
Этимологияси
19-асрдан бери Новописмянская аҳоли пункти сифатида танилган. Новописмянская ўз навбатида Писмянка Ясачная номи билан машҳур бўлган Писмянская Старая қишлоғидан Новоя Писмянка номи билан ажралиб чиққан. Ушбу „Писмянка“ номларининг умумий элементи Татаристоннинг гидронимия ва ойконимиясида кенг тарқалган „писмен, печмен“ татар топонимик асосининг русчага мослаштирилган вариантидир. Бу асос қадимги туркий бисе – „ўрмон, тўқай“га бориб тақалади ва мен элементи эса туркман, бесерман этнонимларидаги охиридаги -ман билан таққосланади. 1955-йилда Новая Писмянка (татарча: Яна-Писмен) қишлоғи шаҳарга айлантирилди ва В. И. Ленин шарафига Лениногорск деб номланди, бунда -горск қўшимчаси „шаҳар“ деб тушунилади[3].
Физик-географик хусусиятлари

Шаҳар Татаристоннинг жануби-шарқида, Степной Зай дарёсининг юқори оқимида, Бугулмабелебей қирлари этагида, Ромашкинское нефт кони доирасида, Қозондан 308 км жануби-шарқда ва Москвадан 1126 км шарқда жойлашган[4].
Шаҳар чегаралари қуйидагилардир: шимолдан, давлат ўрмон фондининг ўрмон майдонлари; шарқ ва жанубдан иккита ҳудудий магистрал ва давлат ўрмон қўриқхонасини боғловчи айланма йўл; ғарбдан темир йўл линияси ва давлат ўрмон фондининг ўрмон майдони жойлашган. Қамишла дарёси шаҳар бўйлаб ғарбдан шарққа оқиб ўтади, у Лениногорск шимоли-ғарбидаги жарликлар ёнбағирларида пайдо бўладиган кўплаб булоқлардан бошланади[5].
Шаҳар юқори сайёҳлик ва рекреацион салоҳиятга эга ва ўрмон боғлари ва яшил ўрмон ҳудудлари билан ўралган[5]. Лениногорск фақат кенг ер ости табиий чучук сув омбори ҳудудида жойлашган Сугушлинский ва Старописмянский сув олиш иншоотларидан келадиган артезиан суви билан таъминланади[6].
Экологияси
Шаҳар ҳавосини ифлослантирувчи асосий манбалар стационар манбалар ва автотранспорт воситалари ҳисобланади. Стационар манбалардан атмосферага чиқаётган ифлослантирувчи моддаларнинг 86% ёқилғи, кимё, нефт кимёси ва иссиқлик энергетика комплекслари ҳиссасига тўғри келади. 2009-йилда шаҳарда умумий эмиссияси 0,745 минг тонна бўлган 657 та стационар эмиссия манбалари рўйхатга олинган, бу 2008-йил кўрсаткичларининг ▼ 87% ини ташкил қилади. Эмиссиянинг қисқариши глобал инқироз туфайли нефт қазиб олишнинг камайиши билан боғлиқ[7]. Стационар манбалардан атмосферага зарарли моддалар чиқарилишининг асосий қисми Лениногорскнефт нефт-газ қазиб олиш бошқармаси, Транснефт, Нефтеавтоматика Лениногорск тажриба заводи, Автоспецоборудованиэ заводи, темир-бетон буюмлари заводи, Лениногорск иссиқлик тармоқлари корхонаси, Лест компанияси ҳиссасига тўғри келади[8][9].
Ҳавони ифлослантирувчи кўчма манбалар бўлган автотранспорт воситалари сони 2009-йилда 21 087 автомобилни ташкил қилган, уларнинг умумий чиқиндиси 9,4 минг тонна бўлган[7].
„Водоканал“ корхонаси томонидан шаҳарда умумий қуввати кунига 17 минг м ни ташкил этувчи биологик тозалаш иншоотлари ишлайди. Бу дастлабки тозалашдан сўнг оқава сувларни Қамишла дарёсига туширишга рухсат олган ягона корхонадир[6][10].
Шаҳар ҳудудидаги маиший чиқиндилар шаҳардан 9 км жануби-шарқда жойлашган „Био“ қаттиқ маиший чиқиндилар полигонига ташилади. Майдони 13,3 гектар, сиғими 606 минг м бўлган полигон 2003-йилда фойдаланишга топширилган бўлиб, тахминий хизмат муддати 16 йил. Полигонда чиқиндилар сараланади, сараланган қайта ишланадиган маҳсулотлар эса ихтисослашган корхоналарга сотилади[9]. 2009-йилда 26,7 минг тонна чиқиндилар, жумладан, 14,4 минг тонна маиший чиқиндилар ва 12,3 минг тонна ишлаб чиқариш чиқиндилари олиб чиқилган[7].
Вақт минтақаси

Лениногорск, бутун Татаристон каби, халқаро стандартда Мосcоw Тиме Зоне (МСК/МСД) деб белгиланган вақт минтақасида жойлашган. УТCга нисбатан офсет +3:00 ни ташкил қилади.
Иқлими
Шаҳар ИИИ мўтадил континентал иқлим минтақасида жойлашган бўлиб, қиши нисбатан совуқ, аёзли ва ёзи ўртача иссиқлиги билан ажралиб туради. Йиллик ўртача ҳарорат +3,3 °C. Энг совуқ беш кунлик даврнинг ўртача ҳарорати −31 °C. Энг совуқ даврнинг ўртача ҳарорати −19 °C. Энг совуқ ойнинг (январ) ўртача ҳарорати −6,3 °C. Иситиш давридаги ўртача ҳарорат −5,7 ° С. Иситиш даврининг давомийлиги 222 кун. Энг совуқ ой: январнинг ўртача ҳарорати −15 °C, энг иссиқ ой: июл, ўртача ҳарорати +24 °C. Мутлақ ҳарорат максимал +37 °C, мутлақ ҳарорат минимал −37 °C[11].
Тарихи
1795-йил Новая Писмянка қишлоғи сифатида ташкил этилган, 1955-йилда шаҳар мақомини олган[5].
Дастлабки даври

Замонавий Лениногорск ҳудуди 1630-йилларгача Нўғай ўрда таркибига кирган ва бу ерда кўчманчи турклар яшаган[12]. Археологик қазишмалар бу ерда палеолит давридан бери одам яшаб келганини кўрсатади[13].

ХВИИ асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб Рус давлати Кама дарёсининг чап соҳили бўйлаб чегара истеҳкомлари қуришга киришади[14], бундан мақсад кўчманчилар томонидан босқинчиликнинг кейинги уринишларининг олдини олиш ҳамда Қозоғистон ва Ўрта Осиёга кейинги юриш учун бошланғич нуқта яратиш бўлган[15]. Бу истеҳкомлар ўртача ва каттароқ дарахтлардан қурилган тўсиқлар бўлиб, тепалари душманга қараган ҳолда кесилган. Ҳимоя истеҳкомлари тарихга абатис ёки чизиқлар номи билан кирган.
Замонавий Татаристон ҳудудида иккита истеҳкомлар чизиғи қурилган. Уларни бир-биридан ажратиш учун биринчи чизиқ ХИХ аср ўрталаридан бошлаб Эски Кама орти (1652—1656-йиллар), иккинчиси эса Янги Кама орти (1731—1736-йиллар) деб аталган[16].
Манбалар
- ↑ „Закон Республики Татарстан от 31 января 2005 года № 34-ЗРТ «Об установлении границ территорий и статусе муниципального образования „Лениногорский муниципальный район“ и муниципальных образований в его составе»“. 2018-йил 4-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 22-март.
- ↑ „Концепция территориальной экономической политики Республики Татарстан“. Министерство экономики Республики Татарстан. 2012-йил 14-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 6-ноябр.
- ↑ Поспелов 2008.
- ↑ „АвтоТрансИнфо“. 2016-йил 31-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 23-декабр.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 „Проект генерального плана города Лениногорска, пояснительная записка“. Портал муниципальных образований Республики Татарстан. 2011-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 6-ноябр.
- ↑ 6,0 6,1 „Информация о предоставлении водных объектов в пользование на основании договоров водопользования и решений о предоставлении водных объектов в пользование по зоне деятельности Нижне-Волжского БВУ (Республика Татарстан) по состоянию на 16.12.2010 г.“. Министерство природных ресурсов и экологии Российской Федерации. 2011-йил 6-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 6-ноябр.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 ГУП «Татинвестгражданпроект». „Пояснительная записка (охрана окружающей среды)“. Министерство строительства, архитектуры и ЖКХ Республики Татарстан. 2014-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 19-июн.
- ↑ „Охрана окружающей среды“. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан. 2016-йил 5-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 16-ноябр.
- ↑ 9,0 9,1 „Информация о работе по обеспечению экологической безопасности, рационального недропользования и санитарно-эпидемиологического благополучия в Альметьевском, Бугульминском, Лениногорском, Нурлатском, Черемшанском муниципальных районах Республики Татарстан“. Министерство экологии и природных ресурсов РТ. 2014-йил 30-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 16-ноябр.
- ↑ „ООО «Водоканал»“ (деадлинк). Портал муниципальных образований РТ. 2011-йил 12-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 12-ноябр.
- ↑ „Лениногорск Cлимате Профиле“. Wеатҳер2. 2012-йил 11-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 15-ноябр.
- ↑ Исхаков Д. М. От средневековых татар к татарам нового времени (этнологический взгляд на историю волго-уральских татар ХВ—ХВИИ вв.). Научное издание. — Казань: «Мастер Лайн», 1998. — 276 с.
- ↑ Калинин Н. Ф., Халиков А. Х. Итоги археологических работ за 1945—1952 гг. // Труды Казанского филиала АН СССР. — Казань, 1954.
- ↑ Касимов Ф. Д. „Закамская засечная черта“ (деадлинк). Древности Симбирского края. 2011-йил 27-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 15-ноябр.
- ↑ Хузин Ф. Х., Гилязов И. А., Пискарёв В. И., Султанбеков Б. Ф., Харисова Л. А., Иванов А. А., Галлямова., А. Г. История Татарстана (учебное пособие) — Казань: ТаРИХ, 2001. — 544 с. — ИСБН 5-900004-68-6
- ↑ „Закамская засечная черта“. Сайт Тиинского сельского поселения. 2016-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 15-ноябр.
Ҳаволалар
- Лениногорск в энсиклопедии „Мой город“
- Портал муниципалних образований РТ (Wайбаcк Мачине сайтида 2012-11-16 санасида архивланган)
- Новости Лениногорска (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-04-08 санасида архивланган)
- Краэведческий музей г. Лениногорска
- Фотогалерея г. Лениногорск на „Фотосайте о Земле“