Lev Kamenev

Москвада инқилобий сиёсат билан шуғулланадиган оилада туғилган Каменев инқилобчи бўлгунга қадар Москва Император университетида ўқиган, 1901-йилда Россия Социал-демократик Меҳнат партиясига (РСДЛП) қўшилган ва Москва, Санкт-Петербург ва Тифлисда (ҳозирги Тбилиси) фаол бўлган. У 1905-йилдаги муваффақияциз рус инқилобида қатнашган. 1908-йилда чет элга кўчиб ўтган Каменев болшевикларнинг дастлабки аъзоси ва сургун қилинган Владимир Лениннинг яқин шериги бўлди. 1914-йилда у Санкт-Петербургга қайтиб келганида ҳибсга олинди ва Сибирга сургун қилинди, аммо чор монархиясини ағдарган 1917-йил феврал инқилобидан кейин қайтишга муваффақ бўлди. 1917-йилда у Совет Россиясининг биринчи давлат раҳбарининг эквиваленти сифатида қисқа вақт хизмат қилди. Каменев Октябр инқилоби даврида Лениннинг қуролли қўзғолон стратегиясига рози бўлмади, аммо шунга қарамай, Муваққат ҳукумат қулагандан кейин ҳам ҳокимият позициясида қолди. 1919-йилда у биринчи Сиёсий бюронинг тўлиқ аъзоси этиб сайланди.

1923-24-йилларда Лениннинг сўнгги касаллиги пайтида Каменев Совет Иттифоқи раҳбари вазифасини бажарувчи бўлиб, Григорий Зиновев ва Иосиф Сталин билан учлик тузиб, Леон Троцкийнинг қулашига олиб келди. Кейинчалик Сталин ўзининг собиқ иттифоқчиларига қарши чиқди ва Каменевни Совет раҳбариятидан қувиб чиқарди. Зиновев билан бирга у уч марта партиядан чиқарилган. Каменев 1935-йилда Сергей Кировнинг ўлдирилиши ортидан ҳибсга олинган ва 1936-йилда Буюк тозалашнинг бошланиши бўлган ўн олти кишининг судида бош айбланувчи бўлган. У шоу судида айбдор деб топилди ва 25-август куни отишма гуруҳи томонидан қатл этилди. У тасодифан у билан қариндош бўлмаган Сергей Каменев билан бир кунда вафот этди.

Ёшлик йиллари ва мартабаси

Каменев Москвада Лео Розенфелд сифатида туғилган, рус насроний православлигини қабул қилган ва этник рус православ насроний онаси бўлган яҳудий темирйўлчининг ўғли бўлган. Унинг ота-онаси радикал сиёсатда фаол бўлган^[1]. Отаси Боку – Батуми темир йўли қурилишида топган капиталини Левнинг ўқиши учун сарфлаган. Каменев Грузиянинг Тифлис шаҳридаги (ҳозирги Тбилиси) ўғил болалар гимназиясида, кейинроқ Москва университетида ўқиган ва у ерда сиёсий фаолият билан шуғулланган. 1902-йилда ҳибсга олиниши унинг расмий таълимини тўхтатди. Шу вақтдан бошлаб у профессионал инқилобчи сифатида ишлади, пойтахт Петербург, Москва ва Тифлисда фаоллик кўрсатди. Бу даврда у Каменев фамилиясини олди. 1900-йилларнинг бошларида у марксист бўлган Олга Бронштейнга уйланди (ва бошқа фамилияни қабул қилган Леон Троцкийнинг синглиси). Эр-хотиннинг иккита ўғли бор эди.

Каменев 1901-йилда социал-демократлар сафига кирди^[2]. 1902-йилда у чет элга қисқа сафарга чиқди ва сургунда яшаётган рус социал-демократик лидерлари, жумладан Владимир Ленин билан учрашди, унинг тарафдори ва яқин шериги бўлди. У Парижга ҳам ташриф буюрди ва газетани чоп этган „Искра“ гуруҳи билан учрашди. 1905-йил март ойида Лондонда бўлиб ўтган Россия Социал-демократик Меҳнат партиясининг (РСДЛП) 3-сездида қатнашгандан сўнг, Каменев 1905-йил октябр-декабр ойларида Санкт-Петербургда бўлиб ўтган рус инқилобида иштирок этиш учун Россияга қайтиб келди.

У 1907-йил май ойида РСДЛП партиясининг 5-сездида қатнашиш учун Лондонга қайтиб келди, у ерда партия Марказий Қўмитаси ва Болшевиклар Маркази аъзоси этиб сайланди, аммо Россияга қайтиб келгач, ҳибсга олинди. 1908-йилда Каменев қамоқдан озод қилинганидан сўнг, у оиласи билан Ленинга болшевик журнали „Пролетарий“ни таҳрирлашда ёрдам бериш учун чет элга кетди. 1908-йил ўрталарида Ленин бошқа бир юқори мартабали болшевик раҳбари Александр Богданов билан ажралганидан сўнг, Каменев ва Григорий Зиновев Лениннинг чет элдаги асосий ёрдамчиларига айландилар. Улар унга 1909-йил ўрталарида Богданов ва унинг отзовист (Реcаллист) издошларини РСДЛПнинг болшевиклар фраксиясидан чиқариб юборишга ёрдам беришди.

1910-йил январ ойида ленинчилар, Богданов тарафдорлари ва турли меншевиклар фраксиялари Парижда партия Марказий Комитети йиғилишини ўтказиб, партияни қайта бирлаштиришга ҳаракат қилдилар. Каменев ва Зиновев бу ғояга шубҳа билан қарашди, лекин Виктор Ногин каби „келиштирувчи“ болшевиклар босими остида уни синаб кўришга тайёр эдилар. Ленин қайта бирлашишга қатъиян қарши эди, лекин болшевиклар раҳбарияти ичида энг кўп овоз берди. Учрашувда тахминий келишувга эришилди. Унинг қоидаларидан бири сифатида Троцкийнинг Вена шаҳрида жойлашган " Правда " партияси томонидан молиялаштириладиган „марказий орган“ сифатида белгиланди. Троцкийнинг қайни Каменев бу жараёнда болшевиклар вакили сифатида „Правда“ таҳририятига қўшилди. Бирлашишга уринишлар 1910-йил августида, Каменев ўзаро айбловлар туфайли бошқарув кенгашидан истеъфога чиққанида муваффақияцизликка учради.

Қайта бирлашишга уриниш муваффақияцизликка учрагач, Каменев Пролетарийда ишлашни давом эттирди ва Париж яқинидаги Лонгжумо шаҳридаги болшевиклар партия мактабида дарс берди^[3]. У Капри шаҳрида жойлашган Богданов партия мактабига ленинча алтернатив сифатида ташкил этилган. 1912-йил январда Каменев Ленин ва Зиновевга болшевиклар делегатларининг Прага конференсиясини меншевиклар ва отзовистлардан ажралиб чиқишга ишонтиришга ёрдам берди.

1914-йил январда у Санкт-Петербургга " Правда "нинг болшевиклар версияси ва Думанинг болшевиклар фраксияси ишига раҳбарлик қилиш учун юборилди. Ноябр ойида Каменев ҳибсга олинди ва судга тортилди, у ерда у Лениннинг урушга қарши позициясидан узоқлашди. 1915-йил бошида Каменев Сибирга сургунга ҳукм қилинди; у 1917-йил муваффақиятли феврал инқилоби билан озод бўлгунга қадар у ерда икки йил яшади.

Сибирни тарк этишдан олдин Каменев подшоҳнинг укаси Михаилга тахтдан бош тортгани учун миннатдорчилик билдирган телеграмма юборишни таклиф қилди. Кейинчалик у ўз қилмишидан шунчалик хижолат бўлдики, уни юбормаганини рад этди^[4].

1917-йил 25-мартда Каменев Сибир сургунидан Санкт-Петербургга қайтди (1914-йилда Петроград деб ўзгартирилди). Каменев ва Марказий Қўмита аъзолари Иосиф Сталин ва Матвей Муранов қайта тикланган "Болшевик Правда " ни назорат қилишди ва уни ўнгга ўтказишди. Каменев янги тузилган Россия Муваққат ҳукуматини шартли қўллаб-қувватлаш ва меншевиклар билан ярашиш сиёсатини ишлаб чиқди. 1917-йил 3-апрелда Ленин Россияга қайтганидан сўнг Каменев қисқа муддатда Лениннинг ҳукуматга қарши апрел тезисларига қаршилик кўрсатди, аммо тез орада ўз сафига тушиб, сентябргача Ленинни қўллаб-қувватлади. Каменев ва Зиновев 1917-йил октабрда Совет ҳокимиятини эгаллаб олишига қарши чиққани учун Ленин билан келишмай қолган эди^[5]. 1917-йил 10-октабрда (Эски услуб) Марказий Қўмитанинг ягона икки аъзоси Каменев ва Зиновев қуролли қўзғолонга қарши овоз берди. Уларнинг куч ишлатишга қарши очиқ хатни нашр этиши Ленинни ғазаблантирди ва у уларни партиядан чиқариб юборишни талаб қилди^[6]. Бироқ, болшевиклар бошчилигидаги Адолф Жоффе бошчилигидаги Ҳарбий инқилобий қўмита ва Троцкий бошчилигидаги Петроград Совети қўзғолон кўтарганларида, Каменев ва Зиновев бирга кетишди. Советларнинг Иккинчи Бутунроссия қурултойида Каменев Конгресс раиси ва доимий Бутунроссия Марказий Ижроия Қўмитасининг раиси этиб сайланди. Охирги лавозим совет тузуми даврида давлат раҳбарига тенг эди.

Троцкийга қарши

1918-йилда Каменев Москва Советининг раиси, кейин эса Ленин Халқ Комиссарлари Совети (ҳукумати) ва Меҳнат ва Мудофаа Кенгаши раисининг ўринбосари бўлди. 1919-йил март ойида Каменев биринчи Сиёсий бюронинг тўлиқ аъзоси этиб сайланди. Унинг қайниси Троцкий билан 1917-йил инқилобидан кейин ва Россия фуқаролар уруши даврида яхши бўлган шахсий муносабатлари 1920-йилдан кейин пасайиб кетди. Кейинги 15 йил давомида Каменев Григорий Зиновевнинг дўсти ва яқин иттифоқчиси эди, у шуҳратпарастликда ундан ошиб кетди.

Ленин касал бўлганида Каменев Халқ Комиссарлари Кенгаши раиси ва Сиёсий бюро раиси вазифасини бажарувчи этиб тайинланди. Зиновев ва Иосиф Сталин билан биргаликда у Коммунистик партияда ҳукмрон „триумвират“ (ёки „учлик“) ни тузди ва Троцкийнинг маргиналлашувида муҳим рол ўйнади. Триумвират 1923-йилнинг кузида 13-партия конференсияси арафасида партия ичидаги мунозаралар ва делегатлар танлаш жараёнини пухталик билан бошқариб, ўринларнинг катта қисмини қўлга киритди. 1924-йил январ ойида Ленин ўлимидан олдин бўлиб ўтган конференсия Троцкий ва „троцкизм“ ни қоралади.

1924-йил баҳорида триумвират Троцкий ва сўл мухолифат сиёсатини „антиленинистик“ деб танқид қилган бир пайтда, бир томондан беқарор Зиновев ва унинг яқин иттифоқчиси Каменев, иккинчи томондан эҳтиёткор Сталин ўртасидаги зиддият кучайди. янада аниқроқ ва уларнинг мўрт иттифоқини тугатиш билан таҳдид қилди. Бироқ Зиновев ва Каменев 1924-йилнинг май-июн ойларида бўлиб ўтган ХИИИ партия қурултойида биринчи Ленин васиятномаси бўйича баҳс-мунозаралар пайтида Сталинга Марказий Қўмитанинг Бош котиби лавозимини сақлаб қолишда ёрдам беришди ва бу триумвиратнинг Троцкий ҳисобидан кўпроқ сиёсий устунликка эга бўлишини таъминлади.

1924-йил октябр ойида Сталин Троцкийнинг Доимий инқилоб назариясига қарши ўзининг янги „Бир мамлакатда социализм“ назариясини таклиф қилди, Троцкий эса „Октябр сабоқлари“ ни 1917-йил воқеаларининг кенг хулосасини нашр этди. Мақолада Троцкий Зиновев ва Каменевнинг 1917-йилда ҳокимиятни болшевиклар томонидан эгаллаб олинишига қарши чиққанликларини тасвирлаб берди, бу иккиси эсдан чиқармасликни афзал кўрар эди. Бу партия ичидаги курашнинг янги босқичини бошлади, Зиновев ва Каменев Троцкийга қарши яна Сталин билан иттифоқ туздилар. Улар ва уларнинг тарафдорлари Троцкийни Россия фуқаролар уруши давридаги турли хатолар ва ундан ҳам ёмони айбладилар. Троцкий касал эди ва танқидга кўп жавоб бера олмади ва триумвират Троцкийнинг ҳарбий обрўсига шунчалик путур етказдики, у 1925-йил январида армия ва флот ишлари халқ комиссари ва инқилобий ҳарбий кенгаш раиси лавозимидан четлатилди. Зиновев Троцкийни Коммунистик партиядан чиқариб юборишни талаб қилди, аммо Сталин бунга рози бўлмади ва мўтадил ролини моҳирона ўйнади.

1925-йил апрел ойида бўлиб ўтган Коммунистик партиянинг ХИВ конференсиясида Зиновев ва Каменев озчиликда бўлиб, социализмга фақат халқаро миқёсда эришиш мумкинлигини кўрсатиш ҳақидаги таклифи рад этилди, натижада сўнгги йиллардаги триумвират тарқалди. Бу вақтда Сталин тобора кўпроқ Николай Бухарин ва ўнг мухолифат билан сиёсий иттифоққа ўтмоқда, Бухарин Сталиннинг „Бир мамлакатда социализм“ сиёсати ҳақида батафсил маълумот бериб, уни назарий асослаб берди.

Сталин билан танаффус (1925)

Троцкий доимий касаллик туфайли асосан четда бўлганлиги сабабли, 1925-йил апрел ойида Зиновев-Каменев-Сталин триумвирати қулади, гарчи бутун йил давомида сиёсий вазият мувозанатда эди. 1925-йилнинг кўп қисмини барча томонлар Коммунистик партиянинг декабр сездини парда ортида қўллаб-қувватлаш учун ўтказдилар. Сталин Коммунистик партия назариётчиси, „Правда“ муҳаррири Николай Бухарин ва Совет Бош вазири Алексей Риков билан иттифоқ тузди. Зиновев ва Каменев Лениннинг беваси Надежда Крупская билан иттифоқни мустаҳкамладилар, шунингдек , Молия халқ комиссари ва Сиёсий бюро аъзолигига номзод Григорий Соколников билан иттифоқ туздилар. Уларнинг иттифоқи „Янги мухолифат“ деб номланди.

1925-йил сентябр ойида бўлиб ўтган Марказий Қўмитанинг йиғилишида кураш янада очиқроқ бўлди ва 1925-йил декабр ойида бўлиб ўтган ХИВ партия сездида Каменев Сталинни Бош котиб лавозимидан четлатилишини оммавий равишда талаб қилганида авж олди. Уларнинг орқасида фақат Ленинград делегацияси (Зиновев томонидан бошқариладиган) билан Зиновев ва Каменев озчиликка тушиб қолишди ва қаттиқ мағлубиятга учрадилар. Троцкий Конгресс давомида сукут сақлади. Зиновев Сиёсий бюрога қайта сайланди, аммо Каменев тўлиқ аъзоликдан овоз бериш ҳуқуқига эга бўлмаган аъзоликка туширилди, Соколников эса бутунлай тарк этилди. Сталин кўпроқ иттифоқдошларини Сиёсий бюрога сайлашга муваффақ бўлди.

Сталинга қаршилик (1926-1927)

1926-йил бошида Зиновев, Каменев ва уларнинг тарафдорлари Троцкий тарафдорларига яқинлашдилар; икки гуруҳ иттифоқ тузиб, Бирлашган мухолифат номи билан машҳур бўлди. 1926-йил июл ойида бўлиб ўтган Марказий Қўмитанинг йиғилиши ва 1926-йил октябр ойида бўлиб ўтган ХВ партия конференсияси ўртасидаги партия ичидаги курашнинг янги даврида Бирлашган мухолифат мағлубиятга учради ва Каменев Конференсиядаги Сиёсий бюро ўрнини йўқотди.

Каменев 1926 ва 1927-йиллар давомида Сталинга қарши туришда давом этди, натижада у 1927-йил октябр ойида Марказий Қўмитадан ҳайдалди. 1927-йил 12-ноябрда Зиновев ва Троцкий Коммунистик партиядан чиқариб юборилгандан сўнг, Каменев 1927-йил декабрда бўлиб ўтган ХВ партия қурултойида Бирлашган мухолифатнинг партия ичидаги асосий вакили бўлди. Каменев фурсатдан фойдаланиб, гуруҳларни яраштиришга чақирди. Унинг нутқи 24 марта рақиблари – Бухарин, Рютин ва Каганович томонидан тўхтатилиб, Каменевнинг уринишлари беҳуда эканлигини яққол кўрсатди. Конгресс Бирлашган мухолифат қарашларини Коммунистик партияга аъзоликка мос келмаслигини эълон қилди; Каменев ва ўнлаб етакчи мухолифатчиларни партиядан чиқариб юборди. Бу 1928-йилда оддий мухолифатчиларни оммавий сургун қилиш, шунингдек, таниқли сўл мухолифатчиларни ички сургунга юбориш учун йўл очди.

Каменевнинг 1920-йилда инглиз ҳайкалтароши Клер Шеридан билан машҳур муносабатлари натижасида парчалана бошлаган биринчи никоҳи 1928-йилда Олга Каменева билан ажрашиб, Татяна Глебова билан турмуш қуриши билан якунланди^[7]^[8]. Уларнинг Владимир Глебов (1929-1994) исмли ўғли бор эди^[9].

Сталинга бўйсуниши ва қатл қилиниши

Троцкий партиядан чиқариб юборилганидан ва кейинчалик сургун қилинганидан кейин Сталинга қарши ўзининг қаттиққўллигини сақлаб қолган бўлса-да, Зиновев ва Каменев деярли дарҳол таслим бўлишди ва ўз тарафдорларини унга эргашишга чақирдилар. Улар ўз хатоларини тан олган ҳолда очиқ хат ёздилар ва олти ойлик совиб кетишдан сўнг яна Коммунистик партияга қабул қилиндилар. Улар ҳеч қачон Марказий Қўмита ўринларини қайтариб олишмади, лекин уларга Совет бюрократиясида ўрта даражадаги лавозимлар берилди. Каменев ва билвосита Зиновев, 1928-йил ёзида Сталин билан қисқа ва бахциз курашининг бошида Бухарин томонидан овора бўлди. Тез орада бу фаолият Иосиф Сталинга хабар қилинди ва Бухаринга қарши унинг фраксиявийлигининг исботи сифатида ишлатилган.

Зиновев ва Каменев 1932-йил октябригача коммунистик партиядан чиқариб юборилгунга қадар, мухолифатчи гуруҳнинг мурожаатини олгандан кейин, лекин Рютин иши давридаги фаолияти тўғрисида партияни хабардор қилмаганидан кейин сиёсий фаолияциз қолишди. Ўзларининг даъво қилинган хатоларини яна тан олганларидан сўнг, улар 1933-йил декабрда қайта қабул қилинди. Улар 1934-йил январ ойида бўлиб ўтган ХВИИ партия сездида ўзини-ўзи қораловчи нутқ сўзлашга мажбур бўлдилар, у ерда Сталин ўзининг собиқ сиёсий рақибларини мағлубиятга учратган ва ташқи кўринишидан пушаймон бўлганлигини кўрсатган.

1934-йил 1-декабрда Сергей Кировнинг ўлдирилиши Сталиннинг буюк тозалашлари деб аталадиган жараённинг катализатори бўлди, чунки у кўргазмали суд жараёнлари ва рақибларини қатл этишни бошлади. Григорий Зиновев, Каменев ва уларнинг энг яқин шериклари яна Коммунистик партиядан чиқариб юборилди ва ҳибсга олинди.

Бу вақт ичида Каменев Сталинга хат ёзди:

Кўнглим партия ва унинг раҳбариятига бўлган муҳаббатдан бошқа нарсага тўлиб кетган бир пайтда, иккиланиш ва шубҳаларни бошидан кечириб, Марказий Комитетнинг ҳар бир қадами ва қарорига, ўртоқ Сталин, сизга юксак ишонишни ўргандим, деб дадил айта оламан. Мен учун ғалати ва жирканч одамлар билан алоқаларим учун ҳибсга олинганман.

Эркаклар 1935-йил январ ойида судланган ва Кировнинг ўлдирилишида „маънавий шериклик“ ни тан олишга мажбур бўлган. Зиновев ўн йилга, Каменев эса беш йилга озодликдан маҳрум этилди. Каменев 1935-йил бошида Кремл иши бўйича алоҳида айбланган ва у ўз айбини тан олишдан бош тортган бўлса-да, ўн йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган. 1936-йил август ойида Совет махфий полицияси қамоқхоналарида бир неча ой давом этган репетициядан сўнг Зиновев, Каменев ва яна 14 киши, асосан эски болшевиклар яна судга тортилди. Бу сафар Кировни ўлдирган, Сталин ва Совет ҳукуматининг бошқа раҳбарларини ўлдиришга уринган террорчилик ташкилотини тузиш каби айбловлар қўйилди. Ўн олти кишининг бу судлови (ёки „Троцкийчи-Зиновевчи террористик маркази“нинг суд жараёни) Москва шоу судларидан бири бўлиб, кейинги шоу судлари учун замин яратди. Қадимги болшевиклар тобора мураккаб ва даҳшатли жиноятларни, шу жумладан жосуслик, заҳарланиш ва саботажни тан олишга мажбур бўлишди. Бошқа айбланувчилар сингари, Каменев ҳам айбдор деб топилди ва 1936-йил 25-августда отиб ўлдирилган. Унинг жасадининг тақдири номаълум. 1988-йилда қайта қуриш даврида Каменев, Зиновев ва унинг айбланувчилари Совет Иттифоқи Олий суди Ҳарбий коллегияси томонидан расман реабилитация қилинди^[10].

Оила тақдири

Каменев қатл этилганидан кейин унинг қариндошлари ҳам худди шундай тақдирга дуч келишди. Каменевнинг иккинчи ўғли Ю. Л. Каменев, 1938-йил 30-январда 17 ёшида қатл этилган. Унинг тўнғич ўғли Ҳарбий ҳаво кучлари зобити А. Л. Каменев 1939-йил 15-июлда 33 ёшида қатл этилган. Унинг биринчи рафиқаси Олга 1941-йил 11-сентябрда Кристиан Раковский, Мария Спиридонова ва бошқа 160 нафар таниқли сиёсий маҳбуслар билан бирга Орёл яқинидаги Медведев ўрмонида қатл этилган^[9]. Фақат унинг кенжа ўғли Владимир Глебов Сталин қамоқхоналари ва меҳнат лагерларида 1994-йилгача яшаб омон қолди^[11].

Изоҳлар

↑ русча: Лев Борисович Каменев.

Манбалар

↑ Линдеманн, Алберт С.. Эсау'с Теарс: Модерн Анти-Семитисм анд тҳе Рисе оф тҳе Жеwс. Cамбридге Университй Пресс, 1997 — 430-бет. ИСБН 0-521-79538-9.
↑ Фор а кей профиле оф Каменев сеарч тҳе АҚА Охфорд Ҳисторй 'Револутион анд Диcтаторшип: Руссиа 1917–1953' – Пг 18 „кей профиле оф Лев Борисович Каменев“
↑ Сеэ Адам Бруно Улам. Сталин: Тҳе Ман анд Ҳис Эра, Бостон, Беаcон Пресс, 1973, ИСБН 0-8070-7005-Х п.112
↑ Симон Себаг Монтефиоре, Ёунг Сталин, п. 262
↑ Давид Эванс анд Жане Женкинс, Еарс оф Руссиа анд тҳе УССР 1851–1991, Ҳоддер Муррай, 2001, п.221.
↑ В. И. Ленин, ЛЕТТЕР ТО БОЛСҲЕВИК ПАРТЙ МЕМБЕРС
↑ Сеэ Элисабетҳ Кеҳоэ. Тҳе Титлед Америcанс: Тҳреэ Америcан Систерс анд тҳе Энглиш Аристоcратиc Wорлд Инто Wҳич Тҳей Марриэд, Атлантиc Монтҳлй Пресс, 2004, ИСБН 0-87113-924-3, п.325.
↑ Сеэ Роберт Cонқуэст. Тҳе Греат Террор: А Реассессмент, Неw Ёрк, Охфорд Университй Пресс, 1990, ИСБН 0-19-505580-2 анд ИСБН 0-19-507132-8 (пбк), п. 76.
↑ ^9,0 ^9,1 Сеэ Мичаэл Парриш. Тҳе Лессер Террор: Совиэт Стате Сеcуритй, 1939–1953, Wестпорт, CТ: Праэгер Публишерс, 1996, ИСБН 0-275-95113-8 п. 69. Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "пургес" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент
↑ Билл Келлер. „Cоурт Виндиcатес 2 Сталин Виcтимс Wҳо Wере Cлосе Аллиэс оф Ленин'с“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1988-йил 14-июн). Қаралди: 2022-йил 29-март.
↑ Геэрт Мак, Ин Эуропа, 2009. Эписоде „1933, Руссиа“

Адабиёт

Корни, Фредерик C., эд. Троцкийнинг муаммоси: 1924-йилдаги „адабий мунозара“ ва болшевиклар инқилоби учун кураш. (Чикаго: Ҳаймаркет китоблари, 2017).
Дебо, Ричард Кент. „Литвинов ва Каменев – фавқулодда элчилар: Совет Иттифоқининг чет элдаги ваколатхонаси муаммоси“. Славян шарҳи 34.3 (1975): 463-482. онлайн
Исаак Деуцчер . Сталин: сиёсий биография (1949)
Исаак Деуцчер . Пайғамбар қуролланган: Троцкий, 1879-1921 (1954)
Исаак Деуцчер . Пайғамбар қуролсиз: Троцкий, 1921-1929 (1959)
Ҳаупт, Жорж ва Жан-Жак Мари. Россия инқилоби яратувчилари: Биографиялар (Роутледге, 2017).
Коткин, Стивен. Сталин: Куч парадокслари, 1878-1928 (2015) парчаси
Лиҳ, Ларс Т. „Тўлиқ қуролланган: 1917-йил март ойида Каменев ва Правда“. НЕП даври: Совет Россияси 1921–1928, 8 (2014), 55–68 (2014). онлайн
Қувурлар, Ричард. Россия болшевиклар тузуми остида (2011)
Погорелскин, Алексис. „Каменев ва деҳқон саволи: мухолифатга бурилиш, 1924-1925“. Россия тарихи 27.4 (2000): 381–395. онлайн
Рабинович, Александр.Инқилоб дебочаси: Петроград болшевиклари ва 1917-йил июл қўзғолони (1968).
Волкогонов, Дмитрий. Ленин. Янги Биография (1994),

Ҳаволалар

Мархисц.орг сайтидаги Лев Каменев архиви
Каменевни суд жараёнида текшириш, 1936-йил 20-август.
Леон Троцкий Каменев ва Григорий Зиновев ҳақида
20 Лев Каменев Неwспапер cлиппингс абоут Лев Каменев

[1] русча: Лев Борисович Каменев.

[2] Линдеманн, Алберт С.. Эсау'с Теарс: Модерн Анти-Семитисм анд тҳе Рисе оф тҳе Жеwс. Cамбридге Университй Пресс, 1997 — 430-бет. ИСБН 0-521-79538-9.

[3] Фор а кей профиле оф Каменев сеарч тҳе АҚА Охфорд Ҳисторй 'Револутион анд Диcтаторшип: Руссиа 1917–1953' – Пг 18 „кей профиле оф Лев Борисович Каменев“

[4] Сеэ Адам Бруно Улам. Сталин: Тҳе Ман анд Ҳис Эра, Бостон, Беаcон Пресс, 1973, ИСБН 0-8070-7005-Х п.112

[5] Симон Себаг Монтефиоре, Ёунг Сталин, п. 262

[6] Давид Эванс анд Жане Женкинс, Еарс оф Руссиа анд тҳе УССР 1851–1991, Ҳоддер Муррай, 2001, п.221.

[7] В. И. Ленин, ЛЕТТЕР ТО БОЛСҲЕВИК ПАРТЙ МЕМБЕРС

[8] Сеэ Элисабетҳ Кеҳоэ. Тҳе Титлед Америcанс: Тҳреэ Америcан Систерс анд тҳе Энглиш Аристоcратиc Wорлд Инто Wҳич Тҳей Марриэд, Атлантиc Монтҳлй Пресс, 2004, ИСБН 0-87113-924-3, п.325.

[9] Сеэ Роберт Cонқуэст. Тҳе Греат Террор: А Реассессмент, Неw Ёрк, Охфорд Университй Пресс, 1990, ИСБН 0-19-505580-2 анд ИСБН 0-19-507132-8 (пбк), п. 76.

[purges-10] 9,0 ^9,1 Сеэ Мичаэл Парриш. Тҳе Лессер Террор: Совиэт Стате Сеcуритй, 1939–1953, Wестпорт, CТ: Праэгер Публишерс, 1996, ИСБН 0-275-95113-8 п. 69. Манба хатоси: Инвалид <реф> таг; наме "пургес" дефинед мултипле тимес wитҳ дифферент cонтент

[11] Билл Келлер. „Cоурт Виндиcатес 2 Сталин Виcтимс Wҳо Wере Cлосе Аллиэс оф Ленин'с“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1988-йил 14-июн). Қаралди: 2022-йил 29-март.

[12] Геэрт Мак, Ин Эуропа, 2009. Эписоде „1933, Руссиа“

[а]

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]