Ziyosfera

Leyla Erbil

Лейла Эрбил (туркча: Лейлâ Эрбил; 1931 -йил 12-январ, Истанбул — 2013-йил 19-июл, Истанбул) — 20-21 -асрлар бўсағасидаги етакчи турк ёзувчиларидан бири, еттита роман, учта ҳикоялар тўплами ва бир иншолар китоби муаллифи. 2002 -йилда адабиёт бўйича Нобел мукофотига халқаро ПЕН-клуб томонидан кўрсатилган биринчи турк ёзувчиси. Эрбил Турк рассомлар уюшмаси ва Туркия ёзувчилар уюшмасининг ҳаммуассиси эди[1].

Биография

Уч фарзанднинг иккинчиси Лейла Эрбил Истанбулда Эмине Ҳурие Ҳаним ва Ҳасан Таҳсин оиласида туғилган. Истанбулнинг Кадикўй туманидаги Қизлар мактабида ўқиган, сўнгра Истанбул университетининг инглиз тили ва адабиёти факултетида таҳсил олган. Эрбил 1951-йилда университетнинг биринчи курсини тугатгандан сўнг биринчи турмуш ўртоғи Айтек Шайга турмушга чиқди. Бу никоҳ, гарчи узоқ бўлмаса-да, Эрбилнинг ўқишдан танаффус қилишига сабаб бўлди. У ажрашгандан кейин университетга қайтди. У бўлажак иккинчи турмуш ўртоғи Меҳмет Эрбил билан 1953-йилда Сcандинавиан Аирлинес авиакомпаниясида котиб-таржимон бўлиб ишлаётганида танишган. Охирги курсда ўқиётганида яна ўқишни тўхтатишга мажбур бўлди ва энди ўқишни якунлаш имкони қолмади. Эр-хотин Измирга кўчиб ўтди, у ерда 1960-йилда Лейла Эрбил ўзининг ягона қизи Фатош Эрбил-Пинарни дунёга келтирди[2]. Кейинроқ Истанбулга қайтди. 2005-йилда ёзувчига Лангерҳанс ҳужайрали гистиёситоз ташхиси қўйилди ва саккиз йил давомида у ўз касаллиги билан жасорат билан курашди. Бироқ, 2013-йилда касаллик ғалаба қозонди. 2013-йилнинг 19-июлида Лейла Эрбил 82 ёшида жигар етишмовчилиги ва нафас олиш йўллари билан боғлиқ муаммолар, касалликнинг ножўя та’сирлари туфайли даволанаётган Истанбул касалхонасида вафот этди[3].

Жамоат ва сиёсий фаолият

1960-йилларда Лейла Эрбил фаолият билан шуғулланиб, ўша даврнинг энг нуфузли социалистик партияси бўлган Туркия Ишчилар партияси[4] Санъат ва маданият бўлимида ишлаган ва 1988-йилда Туркия Коммунистик партиясига қўшилиб кетгунга қадар ва мустақил партиялар сифатида ўз фаолиятини тўхтатди. 1970-йилда Эрбил Турк рассомлар уюшмасининг кам сонли асосчиларидан бирига айланди[5]. Тўрт йилдан сўнг, 1974-йилда у Туркия Ёзувчилар Сйндиcате асосчиси бўлди. Та'сисчи сифатида у ўзининг ҳамфикр дўстлари билан Синдикат низомини ишлаб чиқишда иштирок этди. Шу билан бирга, у халқаро ПЕН клубининг а'зосига айланди. 1999-йилда Эрбил Туркия Буюк Миллат Мажлисига (Туркия Республикаси Парламенти, Мажлиси) Озодлик ва бирдамлик партиясидан (ПСС) номзод бўлган. Эрбил кейинчалик ба'зи ғоялари билан келишмовчиликлар туфайли бу партияни тарк этди.

Адабий ижод

Лейла Эрбил котиб ва таржимон бўлиб ишлаган чоғида қисқа ҳикоялар ёзишни бошлаган. Унинг илк ше’рий нашрлари 1945-йилда пайдо бўлган, бироқ у 1950-йилларда турли журналларда чиқа бошлаган қисқа ҳикоялари билан кўпроқ танилган. Унинг ҳикоялари одатда шахс ва жамият ўртасидаги ҳиссий ва социологик тўқнашувларга асосланади[6]. У севги ҳикоясими, оилавий ҳикоями ёки жамиятнинг сиёсий-ижтимоий ҳаётига оид ҳикоями, унда зиддиятли ҳолатлар ва вазиятлар тасвирланган. Турк адабиётининг ан'анавий усулларидан ва турк тилининг таниш синтаксисидан воз кечган Эрбил ўзига хос услубни ишлаб чиқди ва Зигмунд Фрейд та'лимотидан илҳом олиб, ўзига хос ифода шаклларини қўллади. У замонавий инсоннинг жамият олдида турган экзистенсиал курашини тасвирлаш учун янги "ривоят овози" ни топишга ҳаракат қилди. Эрбил инсонни турли ижтимоий позициялардан кузатиш қобилияти билан машҳур ва унинг ҳикоялари ҳақиқатнинг кўп қирралилигини акс эттириш истаги билан ажралиб туради.

Унинг биринчи қисқа ҳикояси (Халлаç/Тҳе Cардер) 1961-йилда нашр этилган. 1971-йилда эса нашр этилган биринчи роман (Туҳаф Бир Кадıн / Ғалати аёл) таниқли дурдонадир[7]. Эркаклар дунёсига кучли аёллик нуқтаи назарини қўйган ва инновацион тилда ёзилган ушбу романнинг танқидий муваффақияти Эрбилни Виржиния Вулф билан солиштиришга ёрдам берди[8]. Бу роман янгилик саналади, чунки унда турк адабиётида биринчи марта қариндош -уруғлар, жинсий ва жисмоний зўравонлик каби баҳсли масалалар кўтарилган. “Ғалати аёл” романи “ феминизм” сўзи туркий тил ва турк менталитетининг луғат бойлигини ҳали тўлдириб улгурмаган бир пайтда нашр этилган[9]. Шунинг учун феминистлар буни биринчи турдаги деб ҳисоблашади. Лейла Эрбил ушбу романида мукаммаллаштирган ўзига хос синтактик конструксиялари ва ўзига хос услуби билан турк адабиётида чинакам бурилиш ясади ва бошқаларга йўл очди.

Тан олиш

2002-йилда Эрбил халқаро ПЕН-клуб томонидан Адабиёт бўйича Нобел мукофотига номзод бўлди ва шу тариқа ушбу номинацияда номзод бўлган биринчи турк ёзувчиси бўлди.

Унинг асарлари инглиз, франсуз ва немис тилларига таржима қилинган. 1979-йилда у Аёва университетининг фахрий а'зоси этиб сайланган.

Манбалар

  1. ↑ „Туркей’с эхқуисителй ʻодд’ анд релентлесслй cреативе wритер Лейла Эрбил пассес аwай“. 2016-йил 21-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 2-август.
  2. ↑ ҳттп://www.радикал.cом.тр/ҳаят/уста-язар-лейла-эрбил-ҳаятини-кайбетти-1142548/
  3. ↑ ҳттп://www.радикал.cом.тр/ҳаят/уста-язар-лейла-эрбил-ҳаятини-кайбетти-1142548/
  4. ↑ „Уста язар Лейла Эрбил ҳаятıнı кайбетти“. 2013-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 1-декабр.
  5. ↑ ҳттпс://www.wики.ру-ру.нина.аз/%Д0%АД%Д1%80%Д0%Б1%Д0%Б8%Д0%ББ%Д1%8C,_%Д0%9Б%Д0%Б5%Д0%Б9%Д0%ББ%Д0%Б0.ҳтмл[сайт ишламайди]
  6. ↑ ҳттп://www.радикал.cом.тр/ҳаят/уста-язар-лейла-эрбил-ҳаятини-кайбетти-1142548/
  7. ↑ ҳттпс://www.wики.ру-ру.нина.аз/%Д0%АД%Д1%80%Д0%Б1%Д0%Б8%Д0%ББ%Д1%8C,_%Д0%9Б%Д0%Б5%Д0%Б9%Д0%ББ%Д0%Б0.ҳтмл[сайт ишламайди]
  8. ↑ ҳттпс://www.wики.ру-ру.нина.аз/%Д0%АД%Д1%80%Д0%Б1%Д0%Б8%Д0%ББ%Д1%8C,_%Д0%9Б%Д0%Б5%Д0%Б9%Д0%ББ%Д0%Б0.ҳтмл[сайт ишламайди]
  9. ↑ „Боокс фром Туркей“. 2019-йил 17-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 2-август. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Leyla_Erbil" dan olindi