Lhasa konvensiyasi
Лҳасада имзолаш маросими | |
|---|---|
.png) | |
| Имзоланган санаси | 1904-йил 7-сентябр |
| Имзоланган жойи | Лҳаса, Тибет |
| Томонлар | Буюк Британия Тибет |
Лҳаса конвенсияси[1][2][3] расман Буюк Британия ва Тибет ўртасидаги конвенсия[4]. 1904-йилда Тибет пойтахти Лҳаса шаҳрида Тибет ва Буюк Британия ўртасида имзоланган. У 1903-1904-йиллардаги Британиянинг Тибетга экспедицияси, полковник Френсис Янгхусбанд бошчилигидаги ҳарбий экспедициядан сўнг имзоланган ва 1906-йилги Англия-Хитой конвенсиясидан кейин кучга кирган.
Шартлари
Шартноманинг асосий бандлари инглизларга Ятунг, Гянце ва Гартокда савдо қилиш имконини берди, Тибет эса 7,500,000 рупий миқдоридаги катта товон тўлаши керак эди, кейинчалик товон миқдори учдан иккига камайтирилди, Чумби водийси тўлов олинмагунча Британияга берилди. Кейинги қоидалар Сикким -Тибет чегарасини тан олди ва Тибетнинг бошқа хорижий кучлар билан муносабатларга киришишига тўсқинлик қилди. Натижада Британиянинг Тибетдаги иқтисодий таъсири янада кучайди. Шартнома икки суверен давлат ўртасида бўлиши ва Хитойни бу шартномага аралаштирмаслик зарур эди, аммо Британия ҳукумати кейинчалик Тибет Хитойнинг Қинг сулоласи суверенитети остида қолганлигини тан олди[5]. ИХ моддада Тибет ҳукумати Британия ҳукуматининг олдинги розилигисиз қуйидагиларга рухсат беришини кафолатлаши кўрсатилган:
- 1. "Тибет ҳудудининг ҳеч бир қисми ҳеч қандай хорижий давлатга берилмайди, сотилмайди, ижарага берилмайди, гаровга қўйилмайди ёки бошқа йўл билан босиб олиниши мумкин эмас;
- 2. "Ҳеч бир давлатга Тибет ишларига аралашишга рухсат берилмайди;
- 3. "Ҳеч қандай хорижий давлатнинг вакиллари ёки агентлари Тибетга киритилмайди;
- 4. "Темир йўллар, автомобил йўллари, телеграфлар, тоғ-кон ёки бошқа ҳуқуқлар учун ҳеч қайси чет эл давлатига ёки бирон бир хорижий давлат суб’эктига ҳеч қандай имтиёз берилмайди. Бундай имтиёзлар берилишига розилик берилган тақдирда, Британия ҳукуматига шунга ўхшаш ёки унга тенглаштирилган имтиёзлар берилади;
- 5. „Ҳеч қандай Тибет даромадлари, хоҳ натура ёки нақд, гаровга қўйилмайди ёки бирон бир хорижий давлатга ёки бирон бир хорижий давлат суб’эктига топширилмайди“[6].
Товон миқдори тибетлик музокарачилар учун энг қийин омил бўлган. Британия Ҳиндистони бўйича Давлат котиби Сент-Жон Бродрик товон миқдори „тўлаш учун тибетликларнинг ваколатлари доирасида“ бўлиши кераклигини айтди ва Ёунгҳусбандга „бу масалада вазиятни бошқарадиган“ эркин йўл очиб берди. Талаб қилинган товон 5,900,000 дан 7,500,000 рупийга кўтарилди ва кейинчалик Гянсе шаҳрида жойлашган Британия савдо агентига „маслаҳатлашиш учун“ Лҳасага ташриф буюриш ҳуқуқини талаб қилди. Афтидан, у ҳали ҳам Лорд Керзоннинг Британиянинг Чумби водийсини Британия мулкига айлантириш ва Буюк ўйиннинг бир қисми сифатида русларга рад этиш орқали Тибетдаги Британия таъсирини кенгайтириш учун гео-сиёсий кун тартибига амал қилганга ўхшайди. Тибетликлар ўз қарзларини тўлашлари учун тахминан 75 йил керак бўлар экан. Чумби водийсининг Британия томонидан босиб олиниши тўлов тугагунига қадар кафолат бўлганлиги сабабли, водий Британия қўлида қолган[7].
Оқибати
Лҳасадаги Қинг императори, Амбан, кейинчалик очиқчасига шартномани рад этди, Британия эса Хитойнинг Тибет устидан ҳокимият ҳақидаги даъволарини қабул қилишини эълон қилди. Виcерой вазифасини бажарувчи лорд Амптҳилл товон пулини учдан иккига қисқартирди ва бошқа йўллар билан шартларни сезиларли даражада енгиллаштирди. Ушбу 1904-йилги шартнома қоидалари 1906-йилги Англия-Хитой конвенсиясида қайта кўриб чиқилган. Инглизлар, Қинг судидан ҳақ эвазига, шунингдек, „Тибет ҳудудини қўшиб олмаслик ёки Тибет бошқарувига аралашмаслик“ га рози бўлди, Хитой эса "бошқа хорижий давлатларнинг Тибет ҳудуди ёки ички маъмуриятига аралашишига йўл қўймасликка „ киришди“[8][9][5].
Манбалар
- ↑ Ламб, Тибет, Чина & Индиа (1989): „Оне ачиэвемент оф Ёунгҳусбанд’с треатй wҳич ҳе сеcуред ин Лҳаса, тҳе со cаллед Лҳаса Cонвентион, сурвивед ин парт ин тҳе шапе оф фуртҳер Траде Марц опенед ат Гарток ин Wестерн Тибет анд Гянце он тҳе роад бетwеэн Ятунг анд Лҳаса.“
- ↑ Ван Ээкелен, Индиан Фореигн Полиcй анд тҳе Бордер Диспуте (1967): „Ас тҳе Бритиш троопс ундер Cолонел Ёунгҳусбанд аппроачед Лҳаса, тҳе Далаи Лама флед то Монголиа. Тҳе Лҳаса Cонвентион оф 1904 wас қуиcклй сигнед wитҳ репресентативес оф ҳис Говернмент.“
- ↑ Норбу, Чина'с Тибет Полиcй (2001): „Бут тҳе труэ сигнифиcанcе оф тҳе Лҳаса Cонвентион лиэс ин тҳе фаcт тҳат Бритаин реcогнизед Тибетъс треатй-макинг поwер ор ат леаст тҳе реализатион тҳат а треатй cонcернинг Тибет wитҳоут Тибетан партиcипатион wоулд бе қуите меанинглесс.“
- ↑ Голдстеин, А Ҳисторй оф Модерн Тибет, Вол. 1 (1989).
- ↑ 5,0 5,1 Поwерс & Ҳолзингер, Ҳисторй ас Пропаганда (2004)
- ↑ Алехандроwиcз-Алехандер, Чарлес Ҳенрй (1954). "Тҳе Легал Поситион оф Тибет". Тҳе Америcан Жоурнал оф Интернатионал Лаw 48 (2): 265–274. дои:10.2307/2194374. ИССН 0002-9300.
- ↑ Аллен, Дуэл ин тҳе Сноwс (2004).
- ↑ Cонвентион Бетwеэн Греат Бритаин анд Чина Респеcтинг Тибет (1906)
- ↑ Белл, Тибет Паст анд Пресент (1924).
Адабиётлар
- Аллен, Чарлес (2004), Дуэл ин тҳе Сноwс: Тҳе Труэ Сторй оф тҳе Ёунгҳусбанд Миссион то Лҳаса, Жоҳн Муррай Пресс, ИСБН 0-7195-5427-6
- Аллен, Чарлес (2015), Дуэл ин тҳе Сноwс: Тҳе Труэ Сторй оф тҳе Ёунгҳусбанд Миссион то Лҳаса, Жоҳн Муррай Пресс, ИСБН 978-1-4736-2754-3
- Белл, Чарлес (1924), Тибет Паст анд Пресент (Фирст-нашр), Охфорд Университй Пресс
- Голдстеин, Мелвйн C. (1989), А Ҳисторй оф Модерн Тибет, 1913-1951: Тҳе Демисе оф тҳе Ламаист Стате, Университй оф Cалифорниа Пресс, ИСБН 978-0-520-91176-5
- Ламб, Аластаир (1989), Тибет, Чина & Индиа, 1914-1950: а ҳисторй оф империал дипломаcй, Рохфорд Боокс
- Норбу, Даwа (2001), Чина'с Тибет Полиcй, Роутледге, ИСБН 978-1-136-79793-4
- Поwерс, Жоҳн; Ҳолзингер, Лутз (2004), Ҳисторй ас Пропаганда: Тибетан Эхилес Версус тҳе Пеопле'с Републиc оф Чина, Охфорд Университй Пресс, УСА, ИСБН 978-0-19-517426-7
- Ван Ээкелен, Wиллем Фредерик (1967), Индиан Фореигн Полиcй анд тҳе Бордер Диспуте wитҳ Чина, Спрингер, ИСБН 978-94-017-6555-8