Liberalizatsiya
Либерализация ёки либераллаштириш кенг атама бўлиб, қонунлар, тизимлар ёки фикрларни унчалик жиддий бўлмаган ҳолга келтириш амалиётига ишора қилади[1] , одатда муайян ҳукумат қоидалари ёки чекловларини бартараф этиш маъносида келади. Бу тушунча кўпинча иқтисодга нисбатан қўлланади, бу ерд у иқтисодиётни либераллаштириш, иқтисодий фаолиятга (муайян йўналишга) қўйилган чекловларни олиб ташлаш ёки камайтиришни англатади [2]. Бироқ, либераллаштириш, масалан, гиёҳванд моддаларни либераллаштиришни тавсифлашда, декриминализация ёки қонунийлаштиришнинг синоними сифатида ҳам қўлланиши мумкин (илгари ноқонуний бўлганидан кейин бирор нарсани қонуний қилиш ҳаракати).
Иқтисодиёт ва савдо соҳасида
Иқтисодиётни либераллаштириш деганда хусусий тадбиркорлик ва савдога нисбатан давлат томонидан тартибга солинадиган чекловлар ёки чекловларни камайтириш ёки бекор қилиш тушунилади [3]. Одатда эркин бозор ва эркин савдо тарафдорлари томонидан илгари сурилади, уларнинг мафкураси иқтисодий либерализм деб ҳам аталади. Солиқлар, ишсизлик нафақалари ва ижтимоий суғуртани камайтириш ҳам либерализацияни бир қисми бўлиб ҳисобланади.
Иқтисодиётни либераллаштириш кўпинча хусусийлаштириш билан боғлиқ бўлиб, бу бизнес, корхона, агентлик, давлат хизмати ёки давлат мулкига эгалик қилиш ёки ауцорсингни давлат секторидан хусусий секторга ўтказиш жараёнидир. Масалан, Европа Иттифоқи газ ва электр энергияси бозорларини эркинлаштириб, рақобатбардош тизимни жорий қилди. Франсиянинг ЭДФ ва Швециянинг Ваттенфалл каби баъзи этакчи Европа энергетика компаниялари қисман ёки тўлиқ ҳукумат мулкида қолмоқда. Либераллаштирилган ва хусусийлаштирилган давлат хизматлари йирик компаниялар томонидан устунлик қилиши мумкин, айниқса капитал, сув, газ ёки электр энергияси юқори бўлган тармоқларда. Баъзи ҳолларда улар, ҳеч бўлмаганда, истеъмолчилар каби бозорнинг айрим сегментлари учун қонуний монополия бўлиб қолиши мумкин. Либераллаштириш, хусусийлаштириш ва барқарорлаштириш Вашингтон консенсусининг ўтиш давридаги иқтисодлар учун учлик стратегиясидир[3].
Халқаро валюта жамғармаси (ХВФ) ва Жаҳон банки ташкил этилишига сабабчи бўлган Бреттон-Вудс 1944-йилдаги конференсияда Халқаро савдо ташкилотини (ХТО) ташкил этишни тавсия қилди. 1946 йилда ХВФ ва Жаҳон банки ташкил этилган бўлса-да, ИТО таклифи амалга ошмади. Бунинг ўрнига, 1948 йилда Тариф ва Савдо бўйича Бош Битим (ГАТТ), унчалик амбицияга эга бўлмаган институт тузилди. ГАТТнинг асосий мақсади ҳар томонлама иқтисодий фаровонликка эришиш учун савдони эркинлаштириш орқали халқаро савдони кенгайтиришдир. ГАТТ 1947 йилда имзоланган, 1948 йилда кучга кирган ва 1994 йилгача амал қилган. У 1995 йилда Жаҳон савдо ташкилотига алмаштирилди. ГАТТнинг асл матни (ГАТТ 1947) ҳали ҳам ЖСТ доирасида амал қилади. Шундай қилиб, либераллаштириш туғилди[3].
Ижтимоий сиёсатда ва ҳукуматда
Ижтимоий сиёсатда либераллаштириш ажралиш, аборт ёки психофаол дорилар каби муайян амалиёт ёки фаолиятни чекловчи қонунларни юмшатишни назарда тутиши мумкин. Фуқаролик ҳуқуқларига келсак, бу гомосексуализм, ўқотар қурол ёки бошқа нарсаларга хусусий мулкчилик, бир жинсли никоҳ, миллатлараро никоҳ ёки динлараро никоҳни тақиқловчи қонунларни бекор қилишни назарда тутиши мумкин.
Либераллаштириш ва демократлаштириш ўртасида аниқ фарқ бор. Либераллаштириш демократлаштиришсиз ҳам амалга оширилиши мумкин ва маълум бир масалага ихтисослашган сиёсат ва ижтимоий ўзгаришлар, масалан, хусусий сотиб олиш учун давлат мулкини либераллаштириш билан шуғулланади. Демократлаштириш сиёсий жиҳатдан юқори даражада ихтисослашган; у либераллаштиришдан келиб чиқиши мумкин, лекин ҳукуматни либераллаштиришнинг кенгроқ даражасида ишлайди[3].
Манбалар
- ↑ Cамбридге Адванcед Леарнер'с Диcтионарй: Либерализатион
- ↑ Охфорд Энглиш Диcтионарй: Либерализатион
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 О'Сулливан, Артҳур. Эcономиcс: Принcиплес ин Аcтион. Пеарсон Прентиcе Ҳалл, 2003 — 175-бет. ИСБН 0-13-063085-3.