Libertarianizm
Либертарианизм (франсузча: либертаире, лотинча: либертас, я'ни 'эркинлик') — сиёсий фалсафа бўлиб, эркинлик, шахсий суверенитет ва озодликни асосий қадрият сифатида қарайди.[1] Кўпгина либертарианлар эркинликни но-агрессия тамойили асосида тушуниб, ҳар бир шахс ўз ҳаётини хоҳлаганча кечириши мумкин, агар бу бошқа одамларнинг ҳуқуқларини бузиш ёки уларга зўравонлик қилишни ўз ичига олмаса, деб ҳисоблайдилар.[2]
Либертарианлар индивидуал автономия ва сиёсий ўз-ўзини бошқаришни кенгайтиришни ёқлайди ҳамда қонун олдида тенглик ва фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тамойилларини та’кидлайдилар. Булар орасида бирлашиш эркинлиги, сўз эркинлиги, фикрлаш эркинлиги ва танлов эркинлиги каби ҳуқуқлар мавжуд. Улар одатда шахсий эркинликни қўллаб-қувватлайдилар ва давлат ҳокимияти, уруш, милитаризм ва миллатчиликка қарши чиқадилар, лекин мавжуд иқтисодий ва сиёсий тизимларга бўлган муносабатларда фарқланишлари мумкин.[3]
Либертарианизмнинг келиб чиқиши
Сиёсий либертарианизмнинг келиб чиқиши
Либертарианизм 19-асрнинг ўрталарида пайдо бўлиб, дастлаб анти-авторитар ва анти-давлат мафкура сифатида ривожланди. Дастлабки либертарианлар (социал анархистлар, либертар коммунистлар ва либертар социалистлар) давлат ҳокимиятини камайтириш ёки йўқ қилишга интилган. Улар капитализм ва ишлаб чиқариш воситаларининг хусусий эгалигига қарши бўлиб, кооператив ёки жамоавий эгаликни афзал кўрганлар.[4]
Либертариан ҳаракатининг ўсиши
20-аср ўрталарида АҚШда анархо-капитализм ва минархизм тарафдорлари "либертариан" атамасини қўллай бошладилар.[4] Минархистлар давлатнинг фақат табиий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш билан чекланиши лозимлигини та’кидлашган бўлса, анархо-капиталистлар барча давлат институтларини хусусий муқобиллари билан алмаштиришни таклиф қилган.
Бу даврда "либертариан" атамаси классик либерализм ан’аналари билан боғланган ҳолда бозор иқтисодиёти ва шахсий мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тарафдорлари томонидан қўлланила бошланди. Бу ҳолат Буюк Депрессия ва Янги Келишув сиёсатидан сўнг кўплаб америкалик либераллар классик либерализм тамойилларидан воз кечиб, прогрес-сиёсат ва иқтисодий интервенсионизмни қўллаб-қувватлашга ўтиши натижасида юзага келди.
1970-йиллардан бошлаб, ушбу либертарианизм шакли АҚШдан ташқарига ҳам тарқалди. Буюк Британия, Исроил, Жанубий Африка ва Аргентина каби мамлакатларда либертариан партиялар ташкил этилди.[5]
Либертарианизмнинг асосий йўналишлари
Либертарианизм бир неча турли оқимларга бўлинади:
- Чап-либертарианизм — табиий ресурсларни ҳамма учун тенг тақсимлаш тамойилини қўллаб-қувватлайди ва капиталистик мулкчилик ҳуқуқларини чеклашга интилади.
- Ўнг-либертарианизм — кучли хусусий мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилади ва бозор иқтисодиёти ҳамда давлатнинг минимал аралашувини ёқлайди.
- Анархо-капитализм — давлат институтларини тўлиқ йўқ қилиш ва уларни бозор асосидаги шахсий келишувлар билан алмаштириш тарафдори.
- Минархизм — давлат фақат мудофаа, қонун устуворлиги ва ҳуқуқни ҳимоя қилиш каби асосий функсияларни бажариши лозим деб ҳисоблайди.
Либертарианизм ва замонавий сиёсат
Либертарианизм бугунги кунда кўплаб мамлакатларда сиёсий ҳаракат сифатида намоён бўлмоқда. Айниқса, АҚШ ва Европада либертариан партиялар мавжуд бўлиб, улар кичик ҳукумат, кам солиқ ва эркин бозорни тарғиб қиладилар.
- АҚШ – Либертариан партия (1971-йилда ташкил этилган)
- Буюк Британия – Либертариан Партй УК
- Аргентина – 2023-йилда президентлик сайловларида ғолиб чиққан Ла Либертад Аванза ҳаракати (Жавиэр Милеи томонидан бошқарилган)
Либертарианизмга танқидий ёндашувлар
Либертарианизм кўплаб файласуф ва иқтисодчилар томонидан танқид қилинади. Ба’зи асосий танқидлар қуйидагича:
- Ижтимоий тенгсизлик – Эркин бозор ҳамма учун тенг шароит яратмаслиги ва бойлик нотекис тақсимланишига олиб келиши мумкин.
- Давлатнинг чекланган роли – Давлат аралашувисиз айрим соҳалар (масалан, соғлиқни сақлаш, та’лим) самарали ишламаслиги мумкин.
- Тартиб ва хавфсизлик масалалари – Минимал давлат мафкураси жиноятчилик ва корпоратив эксплуатация муаммоларини кучайтириши мумкин.
Манбаалар
- ↑ Wолфф, Жонатҳан (2016), „Либертарианисм“, Роутледге Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй (1-нашр), Лондон: Роутледге, дои:10.4324/9780415249126-с036-1, ИСБН 978-0-415-25069-6, қаралди: 2025-02-17
- ↑ „"Нон-Аггрессион Принcипле"“.
- ↑ „Боаз, Давид (30 Жануарй 2009). "Либертарианисм". Энcйcлопæдиа Британниcа.“.
- ↑ 4,0 4,1 Ротҳбард, Муррай (2009) [2007]. Тҳе Бетраял оф тҳе Америcан Ригҳт.
- ↑ „Телес, Стевен; Кенней, Даниэл А. "Спреадинг тҳе Wорд: Тҳе Диффусион оф Америcан Cонсерватисм ин Эуропе анд Беёнд". Ин Копстен, Жеффрей; Стеинмо, Свен, эдс. (2007). Гроwинг Апарт?: Америcа анд Эуропе ин тҳе Тwентй-Фирст Cентурй. Cамбридге Университй Пресс. пп. 136–169.“.