Ziyosfera

Literature

Адабиёт назарияси

Асосий мақола: Адабиёт назарияси

Адабиёт назариясининг асосий саволларидан бири — „адабиёт нима?“ деган саволдир. Замонавий назариётчилар ва адабиёцҳуносларнинг айримлари „адабиёт“ тушунчасини аниқ та’рифлаш мумкин эмас деб ҳисоблайди, бошқалари эса уни тилдан фойдаланишнинг турли шаклларига нисбатан қўллаш мумкинлигини та’кидлайди.[1]

Бадиий адабиёт

Асосий мақола: Бадиий адабиёт

Бадиий адабиёт инсон ҳаётининг турли жиҳатларини ўрганувчи ва ижтимоий масалаларни ёритиши мумкин бўлган уйдирма асарларни ифодалаш учун ишлатиладиган атамадир. У кўпинча жанр адабиётидан кўра юқори бадиий қийматга эга деб қаралган, бироқ бу қараш баҳсли бўлиб, сўнгги даврларда жанр адабиёти ҳам университетларда жиддий ўрганилмоқда.[2]

Адабиётдаги энг юксак ижодий ютуқлардан бири ҳар йили Адабиёт бўйича Нобел мукофоти билан э’тироф этилади. Ушбу мукофот Алфред Нобел васиятига мувофиқ адабиёт соҳасида юксак асарлар яратган муаллифларга берилади.[3]

Бадиий адабиётнинг қиймати

Айрим тадқиқотчилар бадиий адабиёт инсоннинг психологик ривожланишида муҳим рол ўйнаши мумкинлигини та’кидлайди. Психологлар адабиётдан терапевтик восита сифатида ҳам фойдаланиб келганлар.[4]

Адабий асар қаҳрамонларининг ҳолатини тушуниш ўқувчининг бошқа инсонларнинг тажрибаси ва ҳис-туйғуларини англашига ёрдам бериши мумкин. Адабиёт турли маданиятлар билан танишиш ва янги ҳиссий тажрибаларни бошдан кечириш имконини ҳам беради.

Эстетик қиймат

Адабиётнинг муҳим жиҳатларидан бири унинг эстетик қийматидир. Тилнинг товуш, ритм, образ, метафора ва бошқа бадиий воситаларидан фойдаланиш асарнинг эстетик та’сирини шакллантиради.[5]

Диний матнларнинг та’сири

Дин адабиёт ривожига катта та’сир кўрсатган. Ведалар, Таврот, Библия ва Қур’он каби диний матнлар турли халқларнинг адабий ан’аналарига кучли та’сир кўрсатган.[6]

Библиянинг Кинг Жамес Версион таржимаси инглиз тили ва инглиз адабиёти ривожига катта та’сир кўрсатган асарлардан бири ҳисобланади.

Диний матнларни чуқур ўрганиш адабиёцҳуносликда матнни шарҳлаш ва талқин қилиш усулларининг ривожланишига ҳам хизмат қилган.

Адабиёт турлари

Ше’рият

Асосий мақола: Ше’рият

Ше’рият ан’анавий равишда насрдан тилнинг эстетик имкониятларидан кўпроқ фойдаланиши билан ажралиб туради. Бунда ассонанс, аллитерация, қофия ва ритм каби мусиқий воситалар, шунингдек, мисра ва бандлардан фойдаланилади.[7]

Ше’риятнинг айрим замонавий шакллари, жумладан эркин ше’р, товушли ше’рият, конкрет ше’рият ва насрий ше’р наср билан ше’рият ўртасидаги ан’анавий чегараларни мураккаблаштирган.

Саводхонлик пайдо бўлишидан олдин ҳам ше’рий асарлар оғзаки ан’ана орқали яратилган ва авлоддан авлодга етказилган. Шу сабабли ше’рият адабиётнинг энг қадимги шаклларидан бири ҳисобланади.[8]

Наср

Асосий мақола: Наср

Наср одатда ше’риятга қараганда тилнинг эстетик имкониятларидан камроқ фойдаланади. Бироқ замонавий адабиётда эркин ше’р ва насрий ше’р каби шаклларнинг ривожланиши наср билан ше’рият ўртасидаги фарқни янада ноаниқ ҳолга келтирди.

Қадимги Юнонистонда расмий наср ше’риятга нисбатан анча кейин ривожланган. Лотин тили эса Европадаги насрий адабиёт ривожига катта та’сир кўрсатган.[9]

Роман

Асосий мақола: Роман

Роман — одатда наср шаклида ёзиладиган узун бадиий ҳикоявий асар. Инглиз тилидаги новел атамаси роман тилларидан ХВ аср охирларида кириб келган ва дастлаб „янгилик“ ма’носини англатган.[10]

Замонавий роман шакли ХВИИИ аср атрофида шаклланиб, кейинчалик адабиётнинг энг муҳим шаклларидан бирига айланди.

Қисса

Асосий мақола: Қисса

Қисса ҳажми жиҳатидан роман ва ҳикоя ўртасидаги насрий жанр ҳисобланади. Нашриётлар ва адабий мукофот ташкилотлари қиссани одатда тахминан 17 000–40 000 сўздан иборат асар сифатида таснифлайди.

Ҳикоя

Асосий мақола: Ҳикоя

Ҳикоя қисқа ҳажмдаги насрий бадиий асардир. Ҳикояни бошқа қисқа ҳикоявий шакллардан ажратиш масаласи адабиёцҳуносликда баҳсли бўлиб келган.[11]

График роман

Асосий мақола: График роман

График роман ва комикслар ҳикояни тасвирий сан’ат, диалог ва ёзма матннинг бирикмаси орқали тақдим этади.

Электрон адабиёт

Электрон адабиёт — фақат рақамли қурилмалар учун ва рақамли муҳитда яратиладиган адабий асарлар жанридир.[12]

Бадиий бўлмаган адабиёт

Бадиий бўлмаган адабиётга эссе, саёҳат адабиёти, биография, автобиография, хотиралар, журналистика, мактублар, кундаликлар, тарих, фалсафа, иқтисодиёт, илмий, табиий ва техник асарлар киради.

Бадиий бўлмаган асарлар ҳам кенг ма’нода адабиёт таркибига киритилиши мумкин. Айрим асарлар эса ёзув сифати, ўзига хослиги ва эстетик-бадиий қиймати сабабли адабиётнинг торроқ та’рифига ҳам мос келади.

Драма

Асосий мақола: Драма

Драма саҳнада ижро этиш учун мўлжалланган адабий асар шаклидир.[13]

Песа драматург томонидан ёзиладиган ва театрда ижро этиш учун мўлжалланган драматик асардир. Унинг асосий қисмини қаҳрамонлар ўртасидаги диалог ташкил этади.

Саҳналаштириш учун эмас, ўқиш учун ёзилган драма „ўқиш драмаси“ деб аталади.

Қадимги юнон драмаси ҳақида кўплаб ма’лумотлар мавжуд бўлиб, у диний ва фуқаролик байрамлари билан боғлиқ ҳолда ривожланган.

ХХ асрда драма тушунчасига саҳнадан ташқари воситалар учун ёзилган ссенарийлар, жумладан радио, телевидение ва кино учун яратилган асарлар ҳам қўшилди.

Ҳуқуқ ва адабиёт

Ҳуқуқ ва адабиёт йўналиши ҳуқуқ билан адабиёт ўртасидаги фанлараро алоқаларни ўрганади.

Муаллифлик ҳуқуқи

Асосий мақола: Муаллифлик ҳуқуқи

Муаллифлик ҳуқуқи — интеллектуал мулкнинг бир тури бўлиб, ижодий асар муаллифига ёки ҳуқуқ эгасига ундан нусха олиш каби айрим мутлақ ҳуқуқларни беради.[14]

Муаллифлик ҳуқуқи ғоянинг ўзини эмас, балки унинг ижодий асарда ифодаланган оригинал шаклини ҳимоя қилишга қаратилган.

Буюк Британияда

Буюк Британияда адабий асарлар камида 1710-йилдан бошлаб муаллифлик ҳуқуқи қонунчилиги билан ҳимоя қилинади. Ҳозирги ҳуқуқий тизимда адабий асарлар ёзилган, айтилган ёки куйланган асарларни ҳам ўз ичига олади.

АҚШда

Америка Қўшма Штатларида муаллифлик ҳуқуқи қонунчилигининг тарихи мустамлака даврига бориб тақалади. Федерал даражадаги илк муаллифлик ҳуқуқи қонуни 1790-йилда қабул қилинган. Кейинчалик қонун бир неча марта, жумладан 1976-йилда жиддий равишда янгиланган.

Европа Иттифоқида

Европа Иттифоқида муаллифлик ҳуқуқи а’зо давлатларнинг миллий қонунчилигини уйғунлаштирувчи бир қатор директивалар орқали тартибга солинади. Ушбу тизим халқаро келишувлар, жумладан Берн конвенсияси ва ТРИПС келишуви билан ҳам боғлиқ.

Коммунистик мамлакатларда муаллифлик ҳуқуқи

Асосий мақола: Совет Иттифоқида муаллифлик ҳуқуқи ва Хитойда интеллектуал мулк

Японияда муаллифлик ҳуқуқи

Япония 1899-йилда дастлабки Берн конвенсиясига қўшилган. Кейинчалик мамлакат муаллифлик ҳуқуқи муддатини айрим асарлар учун узайтирган.

Сензура

Асосий мақола: Китоблар сензурасı

Адабиёт сензурасидан давлатлар, диний ташкилотлар, та’лим муассасалари ва бошқа ташкилотлар фойдаланиши мумкин. Сензура орқали нималарни тасвирлаш, айтиш, саҳналаштириш ёки ёзишга чеклов қўйилади.[15]

Адабий асарлар сиёсий сабаблар ёки ирқ, жинс ва бошқа баҳсли мавзуларни ёритгани учун тақиқланиши ёки чекланиши мумкин.

Жеймс Жойснинг Улисс романи ХХ асрнинг машҳур сензура ҳолатларидан биридир. Асар АҚШда 1921–1933-йиллар давомида одобсизлик сабабли тақиқланган.

Мукофотлар

Адабиётдаги ютуқ ва хизматларни э’тироф этувчи кўплаб мукофотлар мавжуд. Улар одатда шакл, жанр, тил, миллат ёки ижодий фаолият каби муайян мезонлар асосида берилади.

Адабиёт бўйича Нобел мукофоти Алфред Нобелнинг 1895-йилдаги васиятига мувофиқ ташкил этилган олтита Нобел мукофотидан биридир.[16]

Бошқа халқаро адабий мукофотлар қаторига Неустадт халқаро адабиёт мукофоти, Халқаро Букер мукофоти, Пулицер мукофоти, Гюго мукофоти ва Франс Кафка мукофоти киради.

Шунингдек қаранг

Изоҳлар

  1. ↑ Эаглетон, Террй. Литерарй Тҳеорй: Ан Интродуcтион. 2-нашр. Охфорд: Блаcкwелл Публишинг, 2008. ИСБН 978-1-4051-7921-8.
  2. ↑ Счнеидер-Маерсон, Маттҳеw. „Популар Фиcтион Студиэс: Тҳе Адвантагес оф а Неw Фиэлд“. Студиэс ин Популар Cултуре. 33-жилд, 1-сон, 2010, 21–33-бетлар.
  3. ↑ Нобел мукофоти расмий сайти. „Тҳе Нобел Призе ин Литературе“.
  4. ↑ Ҳоган, П. Cолм. Wҳат Литературе Теачес Ус абоут Эмотион. Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2011.
  5. ↑ Премингер, Алех. Тҳе Неw Принcетон Энcйcлопедиа оф Поэтрй анд Поэтиcс. Принcетон Университй Пресс, 1993. ИСБН 978-0-691-02123-2.
  6. ↑ Ричес, Жоҳн. Тҳе Библе: А Верй Шорт Интродуcтион. Охфорд Университй Пресс, 2000. ИСБН 978-0-19-285343-1.
  7. ↑ Премингер, Алех. Тҳе Неw Принcетон Энcйcлопедиа оф Поэтрй анд Поэтиcс. Принcетон Университй Пресс, 1993.
  8. ↑ Финнеган, Рутҳ Ҳ. Орал Поэтрй: Иц Натуре, Сигнифиcанcе, анд Соcиал Cонтехт. Индиана Университй Пресс, 1977.
  9. ↑ Графф, Ричард. „Просе версус Поэтрй ин Эарлй Греэк Тҳеориэс оф Стйле“. Рҳеториcа. 23-жилд, 4-сон, 2005, 303–335-бетлар.
  10. ↑ Доодй, Маргарет Анне. Тҳе Труэ Сторй оф тҳе Новел. Неw Брунсwиcк: Рутгерс Университй Пресс, 1996.
  11. ↑ Cолибаба, Şтефан. „Тҳе Натуре оф тҳе Шорт Сторй: Аттемпц ат Дефинитион“. Сйнергй. 6-жилд, 2-сон, 2010, 220–230-бетлар.
  12. ↑ Реттберг, Сcотт. Элеcтрониc Литературе. Cамбридге: Политй Пресс, 2019. ИСБН 978-1-5095-1677-3.
  13. ↑ Элам, Кеир. Тҳе Семиотиcс оф Тҳеатре анд Драма. Лондон: Метҳуэн, 1980. ИСБН 978-0-416-72060-0.
  14. ↑ WИПО. „Ундерстандинг Cопйригҳт анд Релатед Ригҳц“.
  15. ↑ Cуддон, Ж. А. А Диcтионарй оф Литерарй Термс анд Литерарй Тҳеорй. 4-нашр. Охфорд: Блаcкwелл, 1998. ИСБН 0-631-20271-4.
  16. ↑ „Фаcц он тҳе Нобел Призе ин Литературе“. НобелПризе.орг.

Манбалар


Адабиётлар

  • Балдиcк, Чрис. Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Литерарй Термс. 4-нашр. Охфорд Университй Пресс, 2015. ИСБН 978-0191783234.
  • Cуддон, Ж. А. А Диcтионарй оф Литерарй Термс анд Литерарй Тҳеорй. 4-нашр. Охфорд: Блаcкwелл, 1998. ИСБН 0-631-20271-4.
  • Эаглетон, Террй. Литерарй Тҳеорй: Ан Интродуcтион. 2-нашр. Охфорд: Блаcкwелл Публишинг, 2008. ИСБН 978-1-4051-7921-8.
  • Финнеган, Рутҳ Ҳ. Орал Поэтрй: Иц Натуре, Сигнифиcанcе, анд Соcиал Cонтехт. Индиана Университй Пресс, 1977.
  • Флоод, Гавин. Ан Интродуcтион то Ҳиндуисм. Cамбридге Университй Пресс, 1996. ИСБН 978-0-521-43878-0.
  • Гоодй, Жаcк. Тҳе Интерфаcе Бетwеэн тҳе Wриттен анд тҳе Орал. Cамбридге Университй Пресс, 1987. ИСБН 978-0-521-33794-6.
  • Ҳоган, П. Cолм. Wҳат Литературе Теачес Ус абоут Эмотион. Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 2011.
  • Парис, Б. Ж. Тҳирд Форcе Псйчологй анд тҳе Студй оф Литературе. Cранбурй: Ассоcиатед Университй Пресс, 1986.
  • Премингер, Алех. Тҳе Неw Принcетон Энcйcлопедиа оф Поэтрй анд Поэтиcс. Принcетон Университй Пресс, 1993. ИСБН 978-0-691-02123-2.

[23/09/2026 09:53] Зуҳал Обидовна: * Реттберг, Сcотт. Элеcтрониc Литературе. Cамбридге: Политй Пресс, 2019. ИСБН 978-1-5095-1677-3.

  • Радҳакришнан, С.; Мооре, C. А. А Соурcе Боок ин Индиан Пҳилосопҳй. Принcетон Университй Пресс, 1957. ИСБН 978-0-691-01958-1.
  • Рйдер, Артҳур W. Тҳе Панчатантра. Университй оф Чиcаго Пресс, 1925. ИСБН 81-7224-080-5.

Қўшимча ўқиш

Энсиклопедиялар

  • Балдиcк, Чрис. Тҳе Охфорд Диcтионарй оф Литерарй Термс. Охфорд Университй Пресс, 2015.
  • Греэне, Роланд, таҳр. Тҳе Принcетон Энcйcлопедиа оф Поэтрй анд Поэтиcс. 4-нашр. Принcетон Университй Пресс, 2012. ИСБН 978-0-691-15491-6.
  • Мерриам-Wебстер'с Энcйcлопедиа оф Литературе. Спрингфиэлд: Мерриам-Wебстер, 1995. ИСБН 0-87779-042-6.

Бошқа адабиётлар

  • Бонҳеим, Ҳелмут. Тҳе Нарративе Модес: Течниқуэс оф тҳе Шорт Сторй. Cамбридге: Бреwер, 1982.
  • Гиллеспиэ, Гералд. „Новелла, ноувелле, новелла, шорт новел? — А ревиэw оф термс“. Неопҳилологус. 51-жилд, 1-сон, 1967, 117–127-бетлар. дои:10.1007/БФ01511303.
  • Маззео, Т. Ж. „Соме Cавеац абоут Постулатинг а Регенcй Литературе“. Кеац-Шеллей Жоурнал. 61-жилд, 2012, 57–64-бетлар.
  • Wҳеэлер, Л. Кип. „Периодс оф Литерарй Ҳисторй“. Cарсон-Неwман Университй, 2008.

Туркумлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Literature" dan olindi