Litosfera
Литосфера (юнонча: λίθος — тош, σφαίρα — ўрам; — тош ўрам) — ернинг қаттиқ ҳолатдаги тош ўрамининг қалинлиги океан тубида 5–7 км, қуруқликда 30–40 км ва тоғли ўлкаларда 70–80 км гача боради, у чўкинди, метаморфик ва магматик тоғ жинсларидан ташкил топган. Ер сатҳида, асосан, чўкинди тоғ жинслари тарқалган бўлиб, уларнинг қалинлиги 20 км гача, океан тубларида эса бир неча юз метрга етади. Улар таркиби бўйича чақиқ, кимёвий ва органик чўкиндилардан ташкил топган бўлиши мумкин. Чўкиндиларнинг остида 10–40 км қалинликдаги гранит қобиғи жойлашган бўлади, океан тубида улар учрамайди. Гранит ва океан чўкиндилари қобиғи остида базал’т қобиғи жойлашгандир. Унинг қалинлиги океан тубида 5–7 км ва қуруқликда 20–30 км га боради.
Ернинг тош ўрами сатхининг ташқи тузилишига рел’эф дейилади. Рел’эфнинг шаклланиши унинг ёшини, морфологик тузилишини, ўзгариши ва тарқалиши қонуниятларини геморфология фанини ўрганади[1][2]. Ер сатҳининг тузилиши, тарихий тараққиёти, унда ҳаётнинг ривожланиши асосан ернинг ички қисмида вужудга келадиган тектоник жараёнларга ва иқлимга боғлиқдир. Ернинг муз қопламаган қуруқлик сатхи 133,4 млн км бўлиб, унинг 55,7 млн км2 тропик, 24,3 млн км2 субтропик, 22,5 млн км2 мў’тадил, 21,2 млн км2 қутб минтақаларига тўғри келади. Қуруқликнинг 10-11 % и деҳқончиликда ва 20 % и яйловлар ўрнида ишлатилади. Дунё аҳолиси жон бошига 0,4 гектар деҳқончилик қиладиган ер тўғри келади. Ер текис, намлик ва ҳарорати етарли бўлган гил, тоғ жинсларидан ташкил топган бўлса, у ерда ўсимлик, ҳашаротлар ва микроорганик қолдиқ чиқиндиларига бойиб, тупроқ қатламининг ҳосил бўлиши тезлашади. Тупроқ қатламининг қалинлиги тахминан 1-3 метр бўлиб, у А, В, С қаватлардан иборат бўлади. Юқорида жойлашган чириндига бой бўлган энг унумдор қисми А-гумусли қават ҳисобланади. Унинг остида тепадан ювилиб тушган карбонат тузли Виллювиал қават жойлашган бўлиб, 1,5-2 метр чуқурликгача кам ўзгарган энг қуйида С-она жинсли қават ётади. Тупроқ турлари қутблардан экваторга ҳамда текисликлардан тоғларга қараб иқлим ўзгариши билан қонуний равишда ўзгариб боради. Мўтадил минтақанинг йиллик ёғингарчилиги 500–600 мм бўлган ўрмон чўлларида чиринди(гумус) га бой (10 % гача) энг унумдор, қўнғир, қора тупроқлар тарқалган. Марказий Осиёнинг дашт ва ярим даштларида ўсимликларнинг табиий шароитда ривожланиши учун намлик етишмаганлиги сабабли[3], кам (1-2 %) гумусли кул ранг, бўз тупроқлар тарқалган. Геологик замин, рел’эф ва иқлимнинг ўзгаришига қараб, ҳар ернинг ўзига хос тупроқлари, ўсимлик турлари ва ҳайвонот дунёси ривожланади[4].
Инсониятнинг деҳқончилик ва қурилиш фаолиятлари билан шуғулланиши натижасида табиий ландшафти ўзгарган ҳудудлар майдони йилдан-йилга ошиб бормоқда. Ҳозирги вақтда қуруқликнинг 10-11 % и ҳайдаб деҳқончилик қилинадиган ва 2 % и ҳар хил иншоотлар қуриб банд қилинган маданий ландшафтларга айлантирилган. европада бу нисбат 30-10 % ни, Осиёда 21–2 %ни, Австралияда 5–2 %ни ташкил қилса, Ўзбекистонда 12,5-6,5 %ни ташкил қилади. Қуруқликнинг 0,3 %ида шаҳарлар жойлашган. Шаҳарлар майдони Германия ҳудудининг 10 %ини, Буюк Британиянинг 12 %ини, Ўзбекистоннинг 2,2 %ини эгаллайди[5].
Литосфера сатҳидан инсониятнинг яшаши учун зарур бўлган қишлоқ хўжалик маҳсулотлари (иншоотлар қуришда фойдаланишдан ташқари) ва қазилма бойликлар қазиб олишда фойдаланилади. Очиқ усулда қазиладиган конларнинг чуқурлиги 800 метрга, ёпиқ усулда қазиладиган конларнинг чуқурлиги эса 3–4 км га этади. БМТнинг маълумотига кура, 1972-йилда дунё бўйича 3,231,100 минг тонна кўмир, 2,646,290 минг тонна нефт, 600,200 минг тонна темир рудаси, 75,180 минг тонна боксит, 3,660 минг тонна хром рудаси, 7,300 минг тонна мис, 3,350 минг тонна қўрғошин рудаси, 5,430 минг тонна рух рудаси, 159,200 минг тонна туз, 118,500 минг тонна фосфорит ва бошқалар қазиб олинган. Йирик металлургия саноат корхоналари атрофида ландшафтларнинг ўзгариши, ўсимликларнинг қуриб даштга айланиши юз берган, Европада биринчи марта калмиклар ерида 500 минг гектарли дашт пайдо бўлган(у ҳар йили 50 минг гектарга кенгайиб бормоқда). Мутахассисларнинг фикрича, ХХИ асрда қуруқликнинг 6/1 қисми кон, йўл ва ҳар хил иншоотлар билан банд бўлади. Аҳоли сонининг ошиб бориши, қурилишларнинг кенгаииши деҳқончиликка яроқли ерларнинг камайишига сабаб бўлмоқда. Мутахассисларнинг фикрича, ХХИ асрда ерларнинг унумдорлигини 3,5-4 % га оширилмаса, сайёрамизда йилига 200 млн тонна дон етишмовчилиги ҳолати юз бериши мумкин[6].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Жордан, Тҳомас Ҳ. (1978). "Cомпоситион анд девелопмент оф тҳе cонтинентал теcтоспҳере". Натуре 274 (5671): 544. дои:10.1038/274544а0. ИССН 0028-0836. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1978-08-10_274_5671/паге/н26.
- ↑ О'Реиллй, Сузанне Й.; Зҳанг, Минг; Гриффин, Wиллиам Л.; Бегг, Граҳам; Ҳронскй, Жон (2009). "Ултрадеэп cонтинентал рооц анд тҳеир оcеаниc ремнанц: А солутион то тҳе геочемиcал "мантле ресервоир" проблем?". Литҳос 112: 1043. дои:10.1016/ж.литҳос.2009.04.028.
- ↑ Бурке, Кевин; Торсвик, Тронд Ҳ. (2004). "Дериватион оф Ларге Игнеоус Провинcес оф тҳе паст 200 миллион еарс фром лонг-терм ҳетерогенеитиэс ин тҳе деэп мантле". Эартҳ анд Планетарй Сcиэнcе Леттерс 227 (3–4): 531. дои:10.1016/ж.эпсл.2004.09.015.
- ↑ Парсонс, Б. анд МcКензиэ, Д. (1978) "Мантле Cонвеcтион анд тҳе тҳермал струcтуре оф тҳе платес" Жоурнал оф Геопҳйсиcал Ресеарч 83 (Б9): 4485 дои:10.1029/ЖБ083иБ09п04485 арчивед фром тҳе оригинал он 2020-09-23 ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20200923223723/ҳттп://www.эартҳ.ох.аc.ук/~жоҳне/теачинг/пдфс/парсонс-мcкензиэ78.пдф. Қаралди: 2013-09-17.Литосфера]]
- ↑ Далй, Р. (1940) Стренгтҳ анд струcтуре оф тҳе Эартҳ. Неw Ёрк: Прентиcе-Ҳалл.
- ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил