Litva madaniyati
Литва маданияти – ўзига хос литва тили билан ифодаланган маҳаллий меросни шимолий маданий жиҳатлар ва Полша билан тарихий алоқалардан келиб чиққан насроний анъаналари билан бирлаштиради. Гарчи тил ўхшашлиги Латвия билан кучли маданий алоқаларни ифодаласа-да, турли тарихий вақтларда Литвага шимолий, герман ва славян маданиятлари таъсир кўрсатган. Литванинг Совет Иттифоқи томонидан босиб олинган мамлакатдан мустақил Болтиқбўйи давлатига айланиши давомида турли маданий ўзгаришлар юз берди.
Этнос ва миллат

Литва Болтиқбўйи давлатларида этник бир ҳил аҳолига эга. 2001-йилги аҳолини рўйхатга олишда аҳолининг 83,45 фоизи ўзларини этник литваликлар, 6,74 фоизи поляклар, 6,31 фоизи руслар, 1,23 фоизи беларуслар ва 2,27 фоизи бошқа этник гуруҳлар вакиллари деб тан олинган[1]. Литвада поляклар Вилнюс вилоятида тўпланган бўлиб, Литвада полякларнинг сайлов ҳаракатларига, уларнинг этник жиҳатдан асосланган партиясига маълум таъсир кўрсатишга имкон беради. Бироқ, руслар Литвада нисбатан тенг равишда тарқалган. Литваликлар одатда 5 гуруҳга бўлинади: Самогитияликлар, Судовияликлар, Аукштаитияликлар, Дзūкианслар ва Лиэтувининкайлар[2]. Лиэтувиникайлар деярли йўқ бўлиб кетган бўлса-да, шаҳар аҳолиси умумий литваликлар деб аталади.
Литванинг этник таркиби тарих давомида сезиларли ўзгаришларга дуч келди. Улардан энг муҳими Холокост пайтида яҳудийларнинг йўқ қилиниши эди. Иккинчи жаҳон урушидан олдин, литваликларнинг тахминан 7,5 %[3][4] яҳудий бўлиб, литваклар деб аталган. Вилнюс аҳолиси 30 % яҳудий эди[4]. Литванинг деярли барча яҳудийлари фашистлар Германияси томонидан ўлдирилган ёки кўчириб юборилган ва 2001-йилги аҳолини рўйхатга олишда атиги 4007 яҳудий бор эди[1].
Тил
Литва тили давлатнинг расмий тилидир. Литва, ҳинд-европа тили, қадимги санскрит тилига жуда ўхшайди ва лотин алифбосида ёзилади. Олимларнинг фикрича, Литва тили энг кам ўзгаришлар билан прото-ҳинд-европа тилининг аксарият элементларини сақлаб қолган[5]. Литванинг турли лаҳжалари мавжуд, масалан, Олий Литва (Аукšтаитиан) ва Паст Литва (Самогитиан)[6].
Литва матбуотини тақиқлаш даврида (1864-1904) Литва руслар томонидан сензура қилинган ва фақат кирилл алифбоси билан ёзилиши мумкин эди. Литва алифбосидаги адабиётлар ёқиб юборилди ва чоп этиш тақиқланди. Агар бу йиллар давомида лотин тилидаги ёзувлар кўрсатилса, мактаблар, черковлар, судлар ва газеталар оғир жазога тортилди, қоидабузарлар ҳатто Сибирга сургун қилинди[7].
Дин
1387-йилда Литванинг бир қисми ва 1413-йилда Самогития насронийлаштирилгач, литваликларнинг аксарияти Рим- католик черковининг аъзолари бўлган. 2001-йилги аҳолини рўйхатга олиш маълумотларига кўра, литваликларнинг 79 % Рим-католикдир, шунингдек, аҳолининг тахминан 4,9 % Шарқий православлар, асосан рус озчилигидир[8]. Литва Конституциясининг 26-моддасига биноан, одамлар ўзлари танлаган динга эркин эътиқод қилишлари мумкин[9].
Совет Иттифоқи даврида Литванинг антикоммунистик қаршилик кўрсатишида католиклик муҳим рол ўйнади. Бир неча католик руҳонийлари антикоммунистик ҳаракатларнинг етакчилари эдилар ва 1961-йилда булдозер билан йиқитилишига қарамай, Шяуляй яқинидаги Хочлар тепалигига минглаб лотин хочлари ўрнатилди.
Таълим

Литвада таълим мактабгача таълимдан тортиб то катталар таълимигача мавжуд. Литвада коллеж ва университетларда бакалавриат ва олий маълумотга эга бўлишади. Мактабгача таълим муассасаси уч ёшдан олти ёшгача бўлган болалар учун мўлжалланган. Мактабгача таълимдан сўнг болалар етти ёшдан ўн ёшгача бошланғич мактабга қабул қилинади. Ўн бир ёшдан ўқувчилар 18 ёшгача ўрта мактабни бошлайдилар. Умумий таълим тугагач, талабалар коллеж ёки университетга борадилар[10]. Талабалар хорижда ўқиш учун Буюк Британия имтиҳонини топширишлари мумкин. Анъанага кўра, бакалавр даражаси тўрт йил давом этади. Магистратурани тугатиш учун бир йилдан икки йилгача вақт кетади; ва докторлик даражаси тўрт йил давом этади[11]. Литванинг энг қадимги университети 1579-йилда ташкил этилган Вилнюс университетидир ъ[12].
Озиқ-овқат ва турмуш тарзи

Литва ошхонаси ўзининг салқин ва нам шимолий иқлимига мос маҳсулотларни ўз ичига олади: арпа, картошка, жавдар, лавлаги, кўкатлар, резаворлар ва қўзиқоринлар маҳаллий шароитда етиштирилади ва сут маҳсулотлари унинг ўзига хос хусусиятларидан бири ҳамдир. Шарқий Европа билан иқлим ва қишлоқ хўжалиги амалиётини баҳам кўрганлиги сабабли, Литва ошхонаси бошқа Шарқий Европа ва Ашкенази ошхоналари билан жуда кўп умумийликларга эга. Шунга қарамай, у мамлакатнинг узоқ ва мураккаб тарихи давомида турли таъсирлар натижасида шаклланган ўзига хос хусусиятларга эга. Немис анъаналари Литва ошхонасига ҳам таъсир кўрсатиб, чўчқа гўшти ва картошкадан тайёрланган таомларни, масалан, картошка пудингини (кугелис) киритди.
Оммавий ахборот воситалари ва санъат
Санъат ва музейлар


Литва санъат жамоаси Микалюс Константинас Чиурлионис (1875-1911) билан машҳур. Чиурлионис Литвада таниқли мусиқачи ва рассом эди. Унинг „Жūра“ („Денгиз“) ва Миšке („Ўрмонда“) симфоник композициялари литвалик мусиқачининг биринчи тўлиқ метражли асарлари эди. Жура („Денгиз“) ва Миšке („Ўрмонда“) Литва ландшафтини ифодалаш учун яратилган[13]. Cиурлионис ўлимидан сўнг, 2420 Čиурлионис астероиди 1975-йилда кашф этилганидан кейин унинг номи берилган.
Литвада кўплаб музейлар мавжуд. Литва санъат музейи 1933-йилда ташкил этилган ва Литвада энг йирик санъатни сақлаш ва намойиш қилиш музейидир. Паланга Амбер музейи Литва санъат музейининг шўба корхонасидир. Турли хил каҳрабо буюмлар музейнинг асосий қисмини ташкил қилади. Ҳаммаси бўлиб 28 000 дона каҳрабо кўрсатилади ва 15 000 га яқинида ҳашаротлар, ўргимчаклар ёки ўсимликларнинг қўшимчалари мавжуд[14]. Музейдаги 4500 га яқин каҳрабо буюмлари санъат асарлари ва заргарлик буюмлари учун ишлатилади[15].
Литва қадимий асаларичилик музейи асалари қутилари турли шаклларини намойиш этади. Грутас боғида Совет давридаги ёдгорликлар ва ҳайкаллар, шу жумладан Владимир Ленин ва Иосиф Сталин ҳайкаллари мавжуд.
Мусиқаси


Литвада халқ, оммабоп ва классик мусиқа тараққиётининг узоқ тарихи бор. Литва халқ мусиқаси асосан най, зитҳер (канклėс) ва бошқа чолғу асбобларида чалинадиган полифоник мусиқага асосланган.
Фолклор

Литва халқ мусиқаси қўшиқлар (даинос), романтик, тўй қўшиқлари, шунингдек, иш қўшиқлари ва кўпроқ архаик уруш қўшиқларини ўз ичига олади. Анъанавий вокал мусиқаси жаҳон миқёсида юксак ҳурматга сазовор: Литва қўшиқ фестиваллари ва сутартинėс кўп қисмли қўшиқлар ЮНЕСКОнинг Инсониятнинг оғзаки ва номоддий мероси дурдоналари рўйхатига киритилган . Халқ қўшиқлари гуруҳ бўлиб ёки якка ҳолда, параллел аккорд ёки унсонда ижро этилади. Дуофоник қўшиқлар машҳур сутартинėс кенг тарқалган Аукšтаитижа анъанаси . Литва халқ мусиқасининг яна бир услуби рателиаи деб аталади, думалоқ рақснинг бир тури.
Рок
1980-йилларда Фоже, Антис ва Бих рок гуруҳлари Литвада катта таассурот қолдирди.
Кино ва театр

Литвада жонли драма саҳнаси бор. Кино Павасарис ва АХХ тижорат филмлари фестивали танлови каби кўплаб кинофестиваллар мавжуд. Кино анъаналари Литванинг Совет Иттифоқи томонидан босиб олиниши даврида пайдо бўлган[16]. Литва киносининг машҳур классикаси Велнио Нуотака бўлиб, у халқ эртакларига асосланган[17].
Литванинг йирик театри — Литва Миллий драма театри . Яна бир театр — Вилнюс кичик театри Римас Туминас томонидан асос солинган. Вилнюс кичик театри Шекспир спектакллари ва бошқа спектаклларни ишлаб чиқаради[17]. Актёрлар 1919-йилда Юозас Наужалис томонидан Каунас мусиқа мактаби сифатида асос солинган Литва мусиқа ва театр академиясида сабоқ олади. 2004-йилда академия номи ўзгартирилди[18].
Литва театр саҳнаси учун бир нечта режиссёрлар муҳим аҳамиятга эга. Эймунтас Некрошиус Литва театр ҳаракатининг асосий қисмидир ва Мено Фортас номли театр компаниясига эга. У Макбет, Отелло ва Гамлет каби Шексперий песалар яратган. Оскарас Коршуновас яна бир машҳур режиссёр бўлиб, у мусиқий филмлар, студия спектакллари ва спектаклларни, жумладан, " Гамлет „ ва “Ёз ўртаси орзуси" ни ишлаб чиқаради[17].
Телевидение
Литва тилидаги биринчи канал 1957-йилда жорий этилган. Литвада 8 та асосий канал, 24 та минтақавий ва 2 та литва бўлмаган каналлар мавжуд бўлиб, улар Литва тилига таржима қилинади. Миллий канал — Литва миллий радио ва телевидениеси (Лиэтувос телевизижа ; Литва телевидениеси).
Адабиёт ва журналистика
Литва адабиёти фолклор анъаналарига асосланган. Қўшиқ китоблари ХВИ асрда нашр этила бошланди. Биринчи Литва тилида ёзилган китоб 1547-йилда Мартйнас Маžвйдас томонидан ёзилган Катекизмас (Катекизмнинг оддий сўзлари) эди[18]. Литва адабиёти ва фолклори архиви Вилнюсдаги Литва адабиёти ва фолклор институти ҳисобланади.
Литвада газета ва журналлар машҳур. Литванинг энг кўп сотиладиган газетаси Лиэтувос Рйтас . " Республика „ ва “Вакаро Зиниос " эса таблоид журналлари[17]. Маҳаллий истеъмолчилар учун инглиз тилидаги журнал нашрлари литва тилига таржима қилинади[19].
Байрамлар

Расмий байрамлар Литва Республикаси Меҳнат кодексининг 162-моддасида келтирилган. Дам олиш кунлари қуйидагилардир[20]:
- 1-январ: Янги йил куни
- 16-феврал: Литва давлатининг қайта тикланган куни (1918)
- 11-март: Литва мустақиллигини тиклаш куни (Совет Иттифоқидан, 1990-йил)
- Тўлин ой Пасха билан баҳорнинг биринчи якшанбаси ва душанбаси
- 1-май: Халқаро меҳнат куни
- Май ойининг биринчи якшанбаси: оналар куни
- Июн ойининг биринчи якшанбаси: Оталар куни
- 24-июн: Авлиё Юҳанно куни [христиан номи], шудринг куни [асл бутпараст номи] анъаналари. (ака: ёз ўртаси куни, Санкт-Жонас куни)
- 6-июл: Давлатчилик куни
- 15-август: Фараз куни
- 29-август, Ражониšкėс
- 1-ноябр: Барча азизлар куни
- 25-декабр ва 26-декабр: Рождество.
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Популатион бй Этҳниcитй“. Департмент оф Статистиcс то тҳе Говернмент оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа (2005). 2009-йил 5-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 17-сентябр.
- ↑ Вйšниаускаитė, Ангелė. „ЛИЭТУВИŲ ЭТНИНĖ КУЛТŪРА – АКCЕНТАС ДАУГИАЛЙПĖЖЕ ЭУРОПОС КУЛТŪРОЖЕ“ (лт). 2008-йил 25-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 26-январ.
- ↑ Левин, Дов, 1925-2016.. Балтиc Жеwс ундер тҳе Совиэц, 1940-1946. Cентре фор Ресеарч анд Доcументатион оф Эаст Эуропеан Жеwрй, Авраҳам Ҳарман Институте оф Cонтемпорарй Жеwрй, Ҳебреw Университй оф Жерусалем, 1994 — 257-бет. ОCЛC 31408903.
- ↑ 4,0 4,1 Унитед Статес Аир Форcе Cултуре анд Лангуаге Cентер, аутҳор.. Эхпедитионарй cултуре фиэлд гуиде.. ОCЛC 973735056.
- ↑ Фручт, Ричард. Эастерн Эуропе: Ан Интродуcтион то тҳе Пеопле, Ландс, анд Cултуре. АБC-CЛИО, 2005 — 188-бет. ИСБН 1-57607-800-0.
- ↑ Минаҳан, Жамес. Миниатуре Эмпирес: А Ҳисториcал Диcтионарй оф тҳе Неwлй Индепендент Статес. Wестпорт, CТ: Греэнwоод Публишинг Гроуп, 1998. п. 62. ИСБН 0-313-30610-9
- ↑ "Тҳе Неw Ёрк Тимес Cуррент Ҳисторй". Тҳе Неw Ёрк Тимес. Неw Ёрк:Тҳе Неw Ёрк Тимес Cомпанй, 1918. п. 503.
- ↑ „Популатион бй Религиоус Cонфессион“. Департмент оф Статистиcс то тҳе Говернмент оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа (2005). Қаралди: 2008-йил 17-сентябр.
- ↑ „Cонститутион оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа“. Сеимас оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа (2003-йил 20-март). Қаралди: 2008-йил 19-сентябр.
- ↑ Эдуcатион Статистиcс: Литҳуаниа (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-09-23 санасида архивланган). Чилдинфо. Ретриэвед Септембер 28, 2008.
- ↑ Литҳуаниа Эдуcатион Сйстем. Мйколас Ромерис Университй. Ретриэвед Септембер 28, 2008.
- ↑ Wелcоме. Вилниус Университй. Ретриэвед Септембер 28, 2008.
- ↑ Боусфиэлд 2004, Балтиc Статес: Эстониа, Латвиа & Литҳуаниа, п. 54.
- ↑ Плаcес оф интерест. Паланга Амбер Мусеум (Wайбаcк Мачине сайтида 2015-09-24 санасида архивланган). Ретриэвед он Марч 29, 2007.
- ↑ Палангос гинтаро музиэжус. Антанас Транйзас: Тҳе Амбер Мусеум оф Паланга (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-05-13 санасида архивланган). Ретриэвед он Марч 29, 2007.
- ↑ Жуоделйте, Карина. „Литҳуаниан cинема стривес то финд иц ниче“. Балтиc Тимес. Септембер 14, 2005. Ретриэвед он Оcтобер 17, 2008.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Боусфиэлд 2004, Балтиc Статес: Эстониа, Латвиа & Литҳуаниа, п. 55.
- ↑ 18,0 18,1 Интродуcтион. Литҳуаниан Аcадемй оф Мусиc анд Тҳеатре. Ретриэвед он Оcтобер 17, 2008.
- ↑ Боусфиэлд 2004, Балтиc Статес: Эстониа, Латвиа & Литҳуаниа, п. 56.
- ↑ „Лабоур Cоде оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа“. Легал Аcц оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа. Сеимас оф тҳе Републиc оф Литҳуаниа (2005-йил 20-декабр). Қаралди: 2008-йил 19-сентябр.