Litva zorechkasi
Литва зоречкаси (лотинча: Атоcион литҳуаниcум) — атоcион туркумига мансуб ўт ўсимлик тури. Европа Қизил рўйхатига[1], Полшанинг Қизил китобига[2], Украина[1] ва Литва Қизил китобларига киритилган ноёб тур.
| Литва зоречкаси | |
|---|---|
| Илмий таснифлаш | |
| Олам: | Эукариотлар |
| Тип: | Юксак ўсимликлар |
| Синф: | Икки уруғпаллалилар |
| Туркум: | Атоcион |
| Бинар номи | |
| Атоcион литҳуаниcум | |
Тавсиф



Бир йиллик, камдан-кам ҳолларда икки йиллик , баландлиги 20-50 см бўлган ўт ўсимлик, ҳаёт циклининг давомийлигига қараб, термофитлар[1] ёки ҳемикриптофитлар деб таснифланади. Одатда битта ингичка поядан иборат тик, юзаси яланғоч, юқори қисми ёпишқоқ. Барглари қарама-қарши. Барглари шпателсимон шаклда, пояси ўсимтасимон, лансецимон, ўткир учли. Пояси ва барглари мумсимон қоплама туфайли мовий рангга эга.
Тўпгули шохлари ва поясининг учларида жойлашган ярим соябонсимон. Гуллар актиноморф, беш аъзоли, бинафша ранг, кенглиги 15 мм гача.
Мева узунлиги 8-10 мм бўлган силиндрсимон кўсак . Уруғлари майда ва жигарранг тусда.
Тарқалиш
Ўсимлик ареали Шарқий Европанинг шимоли-ғарбий қисмини қамраб олади. Литванинг жанубий қисмида Дзукия деб номланган тарихий минтақа, шарқда Белоруссия ва Россия ҳудудида (Брянск вилояти), жанубда Украинанинг шимоли-ғарбий вилоятларида ўсади.
Бироқ, Литва зоричкасининг асосий ўсадиган жойлари Литвада, Даинава текислигидир. Литвада Алйтус, Лазди, Шалcининки, Тракай, Варена ва Вилнюс вилоятларида ўсиши қайд этилган.
Украинада ўсимлик Волин, Ривне, Житомир, Киэв ва Чернигов вилоятларида рўйхатга олинган[1]. Полшада Ғарбий Полезияда, Влодава шаҳри яқинида ўсади. Бундан ташқари, Масуриан кўли округида алоҳида ўсадиган жойлар мавжуд.
Экология
Ўсимлик совуққа чидамли, ёруғликни яхши кўради ва тупроқ намлигининг етишмаслигига жуда чидамли, чунки у озуқа моддалари кам бўлган қуруқ қумли жойларга мослашган. Шу билан бирга, у ҳаво қурғоқчилигига ва ёзнинг юқори ҳароратига чидамли эмас. Кўпинча табиий ёки сунъий эрозия натижасида ҳосил бўлган қумли ёнбағирларда учрайди[1].
Тур фақат уруғлар билан кўпаяди. Июл-август ойларида гуллайди. Гуллаш даврида кундузи ҳам, кечаси ҳам чанглатувчиларни, биринчи навбатда капалакларни ўзига жалб қилади. Кундузги ҳашаротлар орасида унинг гулларига кўпинча махаонлар, қорақулоқлар ва нимфалилар киради, чанглатувчилар орасида тунги капалаклар, тунламлар ва пилла куялари бор. Мевалар август-сентабр ойларида пишади. Уруғлар нотекис униб чиқади. Баъзи уруғлар кейинги йилнинг баҳорида, баъзилари бир йилдан кейин униб чиқиши мумкин.
Тур ҳолати

Кашф этилганидан ярим аср ўтгач, бу тур ўз ватанида Қизил китобга киритилган (1962 йилда). Бироқ, бу ҳимоя чораси бир неча ўн йиллар ўтиб самарасиз бўлиб чиқди, бу ўсимлик Украина Қизил китобига, Полша Қизил Рўйхатига[2] ва охир-оқибат Европа Қизил Рўйхатига киритилган. Популяция сонининг камайишига турларнинг муҳит ўзгаришларга сезгирлиги, шунингдек, сунъий ўрмонлар ҳосил қилиш, ўсимликларни оёқ ости қилиш ва юлиб олиш салбий таъсир кўрсатмоқда[1]. Литва банки ўсимлик тасвири тасвирланган эсдалик тангалар чиқарган.
Бу турнинг иқтисодий аҳамиятга эга эмас. Баъзан манзарали ўсимлик сифатида боғларда ўстирилади. Ўзининг жозибали кўринишига қўшимча равишда, у бўшашган қумни мустаҳкамлаш хусусиятига эга, шунинг учун у эрозияга учраган майдонларни қайта тиклаш учун ишлатилиши мумкин.
Синонимлар
- Силене литҳуаниcа Запаł. (1911) басионйм
- Атоcион армериа вар. литҳуаниcум (Запаł.) Никетиć & Стеван. (2007)
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 „Смілка литовська Силене литҳуаниcа Запаł.“. редбоок-уа.орг. 2017-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 20-июн.
- ↑ 2,0 2,1 Каźмиэрcзакоwа Р., Блоч-Орłоwска Ж., Cелка З., Cwенер А., Даждок З., Мичалска-Ҳеждук Д., Паwликоwски П., Сзcзęśниак Э., Зиарнек К.: Полска cзерwона листа папротникów и роśлин кwиатоwйч. Полиш ред лист оф птеридопҳйтес анд флоwеринг планц. Кракów: Инстйтут Очронй Прзйродй Полскиэж Академии Наук, 2016.(пол.)
| Викиомборда „Литва зоречкаси“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |