Ziyosfera

Loch Ness maxluqi

Лоч Несс махлуқи инглизча: Лоч Несс Монстер), Несси, (инглизча: Нессиэ) — Буюк Британиядаги ҳажми бўйича энг катта чучук сув ҳавзаси бўлган Шотландия Лоч Несс кўлида яшайдиган ҳайвон ёки ҳайвонлар гуруҳи. Лоч Несс махлуқи Бигфоот ва Чупаcабра билан бирга криптозоологиянинг сохта фанида ўрганилган энг машҳур криптодидлардан биридир. Аксарият олимлар ҳайвоннинг мавжудлигини тасдиқловчи ҳозирги далиллар базасини ишончсиз деб билишади. Кўпинча одамларнинг Несси билан учрашганлиги ҳақидаги даъволари ёлғон ёки маълум ҳайвон ёки ҳодисани кузатишдир. Бироқ, бутун дунё бўйлаб кўп одамлар бу ҳайвоннинг мавжудлигига ишонишади. Тахмин қилинган ҳайвоннинг табиатини тушунтиришга ҳаракат қиладиган энг машҳур назариялар уни плесиозавр, тюлен, илон балиқ ёки мерсин тури сифатида белгилайди[1]. Кўпинча, Лоч Несс йиртқич ҳайвонининг тавсифларида кичкина бошли узун бўйин, икки думли ёки бир думли жонивор назарда тутилади.

Лоч Несс кўли

Лоч Несс ҳажми бўйича Британия оролларидаги энг катта чучук сув омборидир[2]. Кўл узун ва тор — узунлиги тахминан 38 километр, ўртача кенглиги эса 1,6 километр. Кўл денгиз сатҳидан 16 метр баландликда жойлашган. Бошқа кўл, Лоч Оич билан биргаликда Глен Море деб номланган тектоник депрессияда жойлашган Каледония каналини ҳосил қилади. Сув омборининг четлари анча тик, максимал чуқурлиги эса 230 метрга етади[3]. Кўлга кўплаб тог ʻоқимлари қуйилади, улар торф олиб келади, улар пастки қисмида жойлашган. Бу сувга қуюқ, занглаган ранг беради, бу эса сирт остида кўришни камайтиради. Лоч Несс қишда музламайди ва кўлда ўртача йиллик сув ҳарорати 5,5 °C атрофида[4].

Лоч Несс харитаси

Далил

1933-йилгача

Йиртқич ҳайвон ҳақида биринчи ёзма эслатма Шотландиядаги Ион монастирининг абботи Адамнан томонидан Санкт-Колумбанинг таржимаи ҳолида, тахминан 700-йилга тўғри келади, деб ишонилади[5]. Колумбнинг абботи Шотландиянинг ғарбий қирғоғида жойлашган янги монастирида бутпараст Пиктлар ва Шотландияларни айлантириш билан банд эди. Колумба 565-йилда Пиктиш қироли Брюд И ни сувга чўмдирди; Броднинг пойтахти Инвернесс Лоч Несс яқинида жойлашган. Ҳикоя қайта ҳикоя қилинган ва қайта ёзилган йиллар давомида унинг бир нечта версиялари пайдо бўлди, бироқ уларнинг кўпчилиги 565-йилларда Санкт-Колумба деҳқонни йиртқич ҳайвон ҳужумидан қандай қутқарганини тасвирлайди. Адамнан асаридаги йиртқич ҳайвон ҳақида гапирадиган боб „Авлиё сув йиртқич ҳайвонини ибодат билан қувиб чиқарди“ деб номланади. У бу воқеани қуйидагича тасвирлайди: "Бошқа бир сафар, авлиё Пиктлар провинсиясида бир неча кун тўхтаганида, у Несс дарёсидан ўтиши керак эди. Соҳилга келиб, у бир неча маҳаллий аҳоли бахциз кишини дафн этаётганини кўрди, уларнинг сўзларига кўра, яқинда сув мавжудоти томонидан ўғирлаб кетилган ва зўравонлик билан тишлаган. Жасадни илгаклар билан қуролланган қайиқчилар олиб кетишди. Авлиё ўртоқларидан бирига дарё бўйлаб сузиб, нариги томондан бир парча торф олиб келишни буюрди. Буни эшитган Лугне Мокумин ҳеч иккиланмай кийимларини ташлади ва фақат белбоғда қолиб, сувга сакраб тушди. Дарёда сузувчи сабаб сувнинг тебраниши тўсатдан йиртқич ҳайвоннинг пайдо бўлишига сабаб бўлди, у кучли бўкириш ва очиқ оғиз билан дарёнинг ўртасида бўлганида бу жасурга югурди. Буни кўрган авлиё йиртқич ҳайвонга буюрди: „Сизга айтаман, бу одамга яқинлашманг ва тегманг. Энди орқага қайт!“ Бу сўзлардан сўнг, йиртқич ҳайвон қўрқиб кетди ва Лугнедан „бир эшкак нарида“ бўлса-да, арқонда судралганидан ҳам тезроқ қочиб кетди.

1658-йилда саёҳатчи Ричард Франк ўзининг „Шимолий хотиралар“ асарида Лоч Несс юзасида пайдо бўлган „сузувчи орол“ ҳақида эслатиб ўтган. Бироқ, у буни табиат маҳсули, сув юзаси бўйлаб шамол томонидан олиб ўтиладиган мох ва бошқа ёғочли материаллардан иборат ҳодгеподге деб таърифлайди[6]. 19-аср Шотландия фолклоршуноси Жон Френсис Кемпбелл 1860-йилда сув омборида яшовчи, гўёки ўз шаклини ўзгартириши мумкин бўлган, аммо Фоерс шаршарасига ҳеч қачон яқинлашмаган „сув буқалари“ ҳақидаги ҳикояларни эшитганини ёзган[7][8].

Йиртқич ҳайвонни шахсан кўрганини даъво қилган биринчи одам Жиммй Ҳосак бўлиб, у уни 1862-ёки 1865-йилларда кўрганлигини айтди[9]. 1871 ёки 1872-йил октабр ойида Д. МcCензи кўлда сузувчи ғалати обектнинг кузатувини тасвирлаб берди, обект ағдарилган қайиқга ўхшарди[10]. Кейинчалик, 1888-йилда Абрйчаин резиденти Александр Макдоналд Инвернессга кетаётиб, ҳар куни пароходда кўлда сузиб кетаётганда ниманидир кўрди. У тез-тез ўзи томонидан „саламандер“ деб номланган жонзотни кўришга мажбур бўлди, унда у гўёки жунни кўрган[11].

Иккита далил 1920-йилларга тўғри келади. 1919-йилда Маргарет Кемерон ва учта бола ўрмондан сакраб Инчнаcардоч кўрфазидаги кўл сувига шўнғимоқчи бўлган йиртқич ҳайвонни пайқашди. Унинг таърифига кўра, жонзотнинг узунлиги тахминан 6 метр бўлиб, қурт каби ҳаракатланарди. Яна бир гувоҳлик 1923-йил апрел санаси: Алфред Круикшанк Форд Модел Т машинасида кўл бўйида ҳайдаб кетаётиб, қирғоқда тахминан 2 метр баландликда, ундан ўн беш метр узоқликда катта думбали ҳайвонни кўрди. Унинг тавсифига кўра, жонзотнинг тўртта филга ўхшаш оёғи ва катта оёқлари бор эди. Ҳайвон кескин қичқирди ва сувга шўнғиди[10].

1930-йилда Шимолий йилномаларда ўша йилнинг июл ойида Дорес кўрфазида икки дўсти билан балиқ тутаётган балиқчи Ян Милн ҳақида „Лоч Нессдаги ғалати саргузашт“ сарлавҳали мақола чоп этилди. Бир пайт уларнинг олдидан 6,5 метр катталикдаги жисм сузиб кетди, унинг 2 ёки 3 букрилари бор эди.

1933-йил: Йиртқич ҳайвон афсонасининг шаклланишининг бошланиши

Йиртқич ҳайвон 1933-йил 2-майда маҳаллий Инвернесс Cоуриэр газетасида Алехандер Cампбелл томонидан нашр этилган Драмнодрачите меҳмонхонаси эгалари — жаноб ва миссис МcCай (ёки Cайн) ҳисоботи билан халқаро шуҳрат қозонди. Ўша йилнинг 14-апрелида китга ўхшаш жонзот билан учрашиш тасвирланган. Cампбелл бошқа нарсалар қаторида ёзган: "Ўтган ҳафта жума куни Инвернесс яқинида яшовчи таниқли тадбиркор хотини билан кўлнинг шимолий қирғоғи бўйлаб ҳайдаб кетаётган эди. Қайсидир пайт сувда даҳшатли нарса сачрааётганини англаб, иккаласи ҳам ҳайратда қолишди… Жонивор бир дақиқа ўйнади. Шаклида у бироз китга ўхшарди. Бўронли сув кўпикланиб, қайнаётган қозондагидек тошиб кетди… Кузатувчиларда ҳайратланарли воқеада иштирок этаётгандек таассурот пайдо бўлди ва бу тубсизликнинг оддий яшовчиси эмаслигини англаб етди.

Биринчи марта номаълум ҳайвон маҳаллий „Тҳе Нортҳерн Чрониcле“ газетасининг 1933-йил 2-майдаги[10] саҳифаларида „йиртқич ҳайвон“ деб номланган. Ўша йилнинг 11-май куни ҳайвонни кўлдан 50 метр нарида, уй олдидаги майсазорда турган Александр Шоу ва унинг ўғли Алистер кўрган. Бу гувоҳлар, одатда, сузувчи обект томонидан қолдирилган сув юзасида жўякни кўрганини ва кейин қандайдир жонзотнинг умуртқасини кўрганини даъво қилди[12]. Йиртқич ҳайвонни МcЛеннан оиласи Друмнадрочит яқинидаги Темпле Пиэрдан ҳам кузатган. Улар узунлиги тахминан 10 метр бўлган, тўртта қанотли, бўйни сочи ёки сочлари бошига тўғри келадиган, „балиқ“ думи ва бир неча ўркачли[13] ҳайвонни кўрганликларини даъво қилишди.

Йиртқич ҳайвоннинг қуруқликда биринчи пайдо бўлиши 1933-йил 22-июлда ҳисобланади. Ўша куни Георге Спиcер ва унинг рафиқаси Инвернессдан Фоергача бўлган йўлда кетаётган эди. Уларнинг сўзларига кўра, Уайтфилд орқасидаги тепаликдаги йўлда ғалати ҳайвон пайдо бўлган. Машинадан қарийб олтмиш метр нарида „салянгозга ўхшаш жирканч силуэтга эга даҳшатли тўқ кулранг ҳайвон“ йўл бўйлаб судралиб юради[7]. Гувоҳлар жонзотни узун, тўлқинсимон бўйни ва катта, пиёзсимон танаси билан таърифлаган. Аммо улар жонзотнинг бошини ҳам, оёқларини ҳам, думини ҳам кўра олмасди, чунки улар баланд ердан тўсиб қўйилган эди. Шунингдек, улар ҳайвоннинг бошининг орқа қисмида қандайдир ғалати, осилган нарса борлигини даъво қилишди (кейинчалик матбуотда бу йиртқич ҳайвоннинг ов ўлжаси бўлган осилган кийик ёки эчки эканлиги ҳақидаги ақл бовар қилмайдиган тахмин пайдо бўлди). Спиcер хонимнинг айтишича, йиртқич ҳайвоннинг узунлиги 7,5 метрни ташкил қилган. Ушбу учрашув ҳақидаги маълумот 1933-йил 4-августда Инвернесс Cоуриэр[14] даги мақолада пайдо бўлди.

Йиртқич ҳайвон билан қуруқликда учрашганлиги ҳақидаги яна бир маълумот 1933-йил август ойининг бошларига тўғри келади. МcЛеннан хоним черковдан уйига қайтаётганида, тўғридан-тўғри йўл остида, сув сатҳидан тахминан икки метр баландликда чўққида ётган ғалати ҳайвонга дуч келди. Жониворни кўриб қўрқиб кетган аёл: "Эй, она! ", шекилли, жонзот қичқириқдан қўрқиб кетган ва қоядан сирғалиб, сувга тушиб кетган. МcЛеннан унинг кулранг териси туфайли уни фил деб таърифлаган. У айтганидек: "Унинг оёқлари, гарчи калта, қалин ва қўпол бўлса-да, барибир жуда ҳақиқий оёқлар бўлиб, охири чўчқа туёғига ўхшаган, лекин анча каттароқ эди. Қулоқлар йўқ эди, лекин менга ишонинг, ҳайвон эшитди. У олдинги панжаларига чиқди, сўнг туёғидаги тошдан сирғалиб кетди. Сигирдек қаддини ростламади. Унинг орқа оёқлари ерга жуда яқин эди. Унинг танаси оёқлари учун жуда оғир туюлди. Ҳайвон сувга тушиб, шиддатли чайқалишга сабаб бўлди. Мен ўғилларимга қўнғироқ қилдим, лекин улар фақат сув устидаги доираларни кўришди.

Грейнинг фотосурати

1933-йил 12-ноябрда Лоч Несс йиртқич ҳайвонининг биринчи фотосурати пайдо бўлди[15][16]. Ўша куни Фоерсда яшовчи Хю Грей узун, текис бўйинли, катта танали жонзотни суратга олди. Грей йиртқич ҳайвонни Фоердан тахминан 1,5 километр узоқликдаги кўл юзасидан ўн метр баландликдаги қояда суратга олди. Фотосурат олинганидан кейин уч ҳафта ўтгач ишлаб чиқилмади ва кейинчалик Шотландиянинг Даилй Маил газетасида гувоҳларнинг ҳисоби билан бирга пайдо бўлди[17].

Мутахассисларнинг ушбу фотосурат ҳақидаги фикрлари ноаниқ бўлиб чиқди. Глазго университетининг зоологи профессори Грем Керрнинг фикрича, „Тирик мавжудотнинг тасвири сифатида фотография ишончсиздир“[7]. Бошқалар, бу фанга маълум бўлган ҳайвон деган хулосага келишди. Британия музейи ходими Ж. Р. Норманнинг таъкидлашича, ҳамма нарса шиша бурунли кит, каттароқ акула ёки, ниҳоят, шунчаки кема ҳалокатига айланиши мумкин[7]. Бошқа олимлар фотосуратдаги обектни сув остидаги газлар томонидан бир зумда ер юзасига сурилган чириган журнал сифатида тасвирлашди. Ҳатто фотосуратда оғзига таёқ билан югураётган ит тасвирланган[18][16].

Ирвине филм

 „Энг аниқ ҳаракатлар дум томонидан амалга оширилган, эҳтимол китнинг думига яқин. Тананинг қолган қисмига қараганда қуюқроқ. Фотосуратчилар жонзотнинг умумий рангини кулранг, думини эса қора деб белгилайдилар. Йиртқич ҳайвоннинг орқасидаги сув тўлқини қанот ёки эшкак каби бир нарсанинг натижасидир.“ Ирвин филми ҳақидаги Тҳе Тимес мақоласидан

1933-йил декабр ойида Малколм Ирвин, Стенли Клинтон ва Скотт Хей кўлга келишди. Уларнинг мақсади Лоч Нессда яшовчи фаунани суратга олиш эди. 12-декабр куни соат 14:00 атрофида Ирвин Лоч Несс йиртқич ҳайвонига тегишли деб ҳисоблаган видеони суратга олди. Уларнинг филмида Лох Несс йиртқич ҳайвони тасвирланган биринчи филм эди. Кино ижодкорлари бу ҳайвон, албатта, балиқларнинг кўплиги билан машҳур бўлган кўрфазда тез-тез пайдо бўлишини тахмин қилишди. Кўлда уч соат вақт ўтказгандан сўнг, улар ўзларидан тахминан 100 метр узоқликда сузаётган обектни суратга олишди, улар узунлиги 5 метр бўлган, тахминан 35 км/соат тезликда сузувчи ҳайвон деб таърифладилар[19].

Филм биринчи марта 2-январ куни Лондонда шахсий намойишда намойиш этилди. 1934-йил 4-январдаги Тҳе Тимес филмнинг тавсифини эълон қилди. Мақолага кўра, филм икки дақиқа давом этган. Кадрда чапдан ўнгга сузаётган жонзотнинг тепалари кўриниб турарди. Шотландия кино архиви Шотландия кино кенгашининг подвалида топилган эски кино роликлари тўпламини аниқлаш ва каталоглашга уринмагунча, филм узоқ вақт давомида йўқолган деб ҳисобланган. Кадрлар 2001-йилда қайта топилган. Лентадан топилган видеонинг давомийлиги 60 сониядан кам[20].

Қўшимча кузатишлар

1934-йилнинг 5-январида жонзотни қуруқликда яна бир бор кўриши ҳақида хабар берилган. Артур Грант йиртқич ҳайвон билан кечаси Инвернессдан Друмнадрочитга, Лошенддан тахминан 5 км узоқликда мотосикл ҳайдаб кетаётганда дуч келган. Бир пайт Грант йўлнинг ўнг томонида ҳайвонга ўхшаган қоронғи нарсаларни кўрди. Унинг сўзларига кўра, жонивор икки сакрашда катта йўлни кесиб ўтган ва кўл қирғоғида, зич буталар ўсиб кетган ҳолда ғойиб бўлган. Грант тахмин қилинган йиртқич ҳайвонни таъқиб қилмоқчи бўлди, лекин у фақат сувнинг сачрашини эшитди. Кейинчалик у буни қуйидагича таърифлади:

Артур Грантнинг Лоч Несс йиртқич ҳайвони билан учрашуви тасвири.
Артур Грант томонидан йўлда учрашган мавжудот тасвирланган расм.

Грант ўзи кўрган жонзотнинг расмини чизди. Чизма 1934-йил 8-январда Абердинда жойлашган Пресс анд Жоурнал[21] да чоп этилган.

1934-йил 26-майда Форт Август шаҳридан Бернардине Ричард Хоран беш дақиқа давомида кўл сувларида секин сузаётган ҳайвоннинг боши ва бўйнини кузатди. Кейинчалик у айтганидек, яқинлашиб келаётган қайиқдан қўрқиб кетган жонзот шўнғиди ва сув сатҳидан бироз пастроқда сузиб, шимоли-шарқга қараб, сезиларли тўлқинларни кўтарди[10].

Ли/Адамс сурати

Яна бир сурат 1934-йил 3-августда олинган[22] ва кўпчилик уни Лоч Несс жонзотига тегишли деб ҳисоблайди. Сурат 1934-йил 25-августда Даилй Маил газетасида, 1934-йил 1-сентабрда Иллустратед Лондон Неwс нашрида чоп этилган, нашрларда суратга тушган шахс Уркҳарт қал’аси жойлашган жойда бўлгани таъкидланган. Бироқ муаллифнинг исми тилга олинмаган, аммо кейинроқ бу доктор Жеймс Ли ёки Ф. С. Адамс эканлиги маълум қилинган. Суратда сувдан чиқиб кетаётган қуюқ учбурчак обект кўрсатилган. Фотосуратни таҳлил қилганлар уни тез-тез қотил китнинг дорсал финига қиёслаганлар[9].

Ўша ёзда, 1934-йил 5-июнда бу жонзот яна қуруқликда кўрилган. Борлум кўрфазидаги Килчумеин ложасида ишлайдиган хизматчи Маргарет Мунро эрталаб соат 7 ларда дурбин орқали ҳайвонни кўрди, кейинчалик у ўзи кўрган энг катта ҳайвон деб таърифлади. Унинг сўзларига кўра, кузатув тахминан 25 дақиқа давом этган ва у тахмин қилинган йиртқич ҳайвонни жирафага ўхшаш бўйни, кичкина боши ва улкан, номутаносиб кулранг танаси, олд томонида иккита қаноти ва орқа томонида бир нечта думли йиртқич ҳайвон сифатида тасвирланган[21].

Ҳайвоннинг кўриниши ҳақидаги қуйидаги хабар 1937-йилга тегишли. Бир вақтнинг ўзида учта жонзотнинг пайдо бўлишини 1937-йил 13-июлда Брачла шаҳридаги меҳмонхонада яшаган жаноб ва миссис Стивенсон айтиб беришди — гўё улар қирғоқдан 250 метр узоқликда мавжудотларни кузатган. "Марказда узунлиги бир ярим метрдан ошиқ иккита ялтироқ қора ўркачлари бор эди, улар сувдан ярим метр баландликда чиқди. Уларнинг икки томонида кичикроқ йиртқич ҳайвонлар сузиб кетишди, улардан бири шовқин билан сувга сачратиб, қарама-қарши қирғоққа йўл олди. Кейин энг катта ҳайвон, иккинчиси кичикроқ ҳайвон Аркҳарт қалъаси томон йўл олди.

Бошқа далиллар

1936-йил 22-сентабрда Малcолм Ирвин Лоч Несс йиртқич ҳайвонининг сузиши ҳақида иккинчи видеони суратга олди. Ўша куни соат 15:30 да Ирвин Инверфоригеигдан 5 км узоқликда жойлашган кўрфаз устида жой олди ва у ерда Фоердан яқинлашиб келаётган тез ҳаракатланувчи обектни суратга олишга муваффақ бўлди. Бу рекорд ҳам бугунги кунгача тўлиқ сақланиб қолмаган. Ирвиннинг сўзларига кўра, видеода сузувчи жонзотнинг бўйни ва боши тасвирланган, у қанотлари ҳаракати билан вақтида йиқилиб, кўтарилган. Линнаэан жамияти аъзоси ва табиацҳунос Эрик Фокстон филмни томоша қилгандан сўнг филмда кўрсатилган ҳайвонни аниқлай олмаганини айтди[23][19].

1936-йил 28-октабрдаги хабарда Аркҳарт қалъаси яқинидаги кўл сувларида ўн уч дақиқа давомида кузатилган бўлиши керак бўлган кичик бошли, узун бўйни ва орқасида иккита қора думбали ҳайвон кўрилгани ҳақида хабар берилган. Бу жонзотни биринчи бўлиб яқин атрофда яшовчи Дункан Макмиллан кўрди. Бироз вақт ўтгач, унга иккита сайёҳлик автобусининг йўловчилари қўшилди ва улар сайёҳлар кўлга қарашлари учун тўхташди. Ҳаммаси бўлиб 50 га яқин одам ҳайвонни кузатди[10].

Йиртқич ҳайвонни кўрсатишга қаратилган яна бир филм 1938-йил 28-майда Г. Э. Тейлор томонидан суратга олинган. У оператордан тахминан 200 метр узоқликда сув юзасида ҳаракациз ётган обектни тасвирга олди. Тайлор тахмин қилинган мавжудотни шундай тасвирлаган: "Унинг танаси катта ва юмалоқ бўлиб, бўйнига торайиб кетган ва сув остида қолган ва ҳали ҳам ердан ярим метр пастда кўриниб турарди. Бўйин кависли бўлиб, сувдан бир неча сантиметр юқорига чиқди ва кейин яна сув остида қолди. Ҳамма нарса бошнинг ёй қисми сувга кирадиган жойида эканлигини кўрсатди. Тўқ кулранг рангнинг бутун танаси тахминан ярим метр эди.

Тейлорнинг сўзларига кўра, у ҳайвонни тушда кузатган, сўнг уни яна кўриш ва суратга олиш учун соат 12:45 атрофида кузатув жойига қайтиб келган. Филм зоолог Бертон Морис томонидан ўрганилган ва таҳлил қилиш учун Миллий океанография институтига (ҳозирги Саутгемптондаги Миллий океанография маркази) тақдим этилган. Мутахассислар кадрлар кўл сувларида сузаётган оддий, жонсиз жисмни кўрсатиши ҳақида келишиб олдилар[19].

1940, 1950 ва 1960-йилларда номаълум ҳайвоннинг гўё кўрилгани ҳақида кейинги хабарлар пайдо бўлди. 1936-йил октабр ойида Маржори Моир бу номаълум ҳайвонларнинг сув юзасида тахминан 14 дақиқа сузишини кузатди. 1941-йил 10- августда одамларнинг катта гуруҳи ғалати нарсани кўрди, Даилй Маил хабар берди — йиртқич ҳайвоннинг узун бўйни серпантин ва узунлиги тахминан 5 метр бўлиши керак эди. Иккинчи жаҳон уруши тугаганидан кўп ўтмай, 1946-йил август ойида ҳайвон Дорес яқинидаги жаноб ва миссис Аткинсонга, 1947-йил 4-апрелда Ж. В. МакКиллопга (Инвернесс Боро Кенгаши котиби) ва 1948-йил декабрда пайдо бўлгани айтилади. Рассел Эллис ва унинг икки фарзанди томонидан Брачлей[10] яқинида кузатилган.

Кичкина жонзотни 1952-йил 20-августда Грета Финлей Лоч Нессда кўргани айтилади. Ғалати товушлардан безовталаниб, у ўз трейлери орқасида йиртқич ҳайвонни кўрган. Кейинчалик у бу ҳақда шундай деди: "Мен унинг боши ва бўйинининг ғалати кўринишига шунчалик берилиб кетдимки, қолган қисмларини диққат билан кўриб чиқмадим. Икки ёки учта думғаза бор эди ва бутун ҳайвоннинг узунлиги тўрт ярим метр бўлиши мумкин эди. Бўйин тўғри ва уни сув остида яширинган бочка шаклидаги танага боғлайдиган қисмида бироз қалинроқ эди. Бўйин бош билан бирга узунлиги тўртдан уч метр, бошнинг ўзи эса тахминан ўн беш сантиметр эди. Бошнинг кенглиги бўйиннинг кенглигидан ошмади. Бошнинг жирканч кўринишига қўшимча равишда, мен, айниқса, кўз ёши шаклида тугайдиган ўн беш сантиметрлик иккита жараённи ҳайратда қолдирди. Тери қора ва ялтироқ, салянгоз терисига ўхшарди.

1954-йил декабр ойида биринчи марта кўл қаърини ўрганаётган акс-садо берувчининг экранида сирли ўқиш қайд этилди. Питерхеддан Лоч Нессни кесиб ўтувчи „Ривал ИИИ“ дрифт қайиғи шундай мослама билан жиҳозланган ва экипаж аъзолари тахминан 150 метр чуқурликдаги ғалати обектнинг тасвирини ёзишга муваффақ бўлишди. Тасвир Келвин институти ва Хюз институти ходимлари томонидан ўрганилган. Улар бу аниқ балиқ тури эмас, балки қаттиқ обект бўлганига ишонишади[24].

Йиртқич ҳайвоннинг яна бир сурати 1955-йил 9-июлда, Питер МакНаб Аркхарт қалъаси устидаги йўлда сув сатҳининг тўлқинини пайқаганида олинди. У телефото линзалари ёрдамида сув бўйлаб ҳаракатланаётган қорамтир чўзилган жисмга ўхшаш обектни суратга олди[14][25]. МcНабнинг суратида иккита чўзинчоқ тепалик ва Аркҳарт қалъаси харобалари кўрсатилган. Йиртқич ҳайвоннинг мавжудлигининг кўплаб тарафдорлари таъкидлашича, бу икки обект сув юзасида алоҳида жўяклар ҳосил қилади ва улар Лох Нессда бир нечта ҳайвонларнинг яшашидан далолат беради. Суратда қалъа харобалари мавжудлиги ҳайвоннинг ёки филмга олинган ҳайвонларнинг тахминий ҳажмини тахмин қилиш имконини берди. Миноранинг кўл сатҳидан баландлиги деярли 20 метрни ташкил этади, яъни суратдаги обектнинг узунлиги 12-15 метрни ташкил қилади. Кўпгина денгиз ҳайвонлари сузаётганда танасининг 1/3 қисмини сиртда кўрсатишини ҳисобга олсак, МcНаб фотосуратидаги жонзотнинг узунлиги 36 метрдан ортиқ бўлиши керак (дунёдаги энг катта ҳайвон бўлган катталар кўк китдан узунроқ)[26]. Фотосуратнинг яна бир версияси Констанс Уайтнинг „Афсонадан ҳам кўпроқ“ китобида пайдо бўлган (инглизча: Море Тҳан а Легенд) 1957-йилда чиқарилган Рой Маккал ўзининг „Лоч Несс йиртқичлари“ („Монстер оф Лоч Несс“) нашрида бунга эътибор қаратади. 1976-йилдан бошлаб, бу фотосурат ретушланганлигини кўрсатиши мумкин[27].

1957-йил 8-октабрда Кристин Фрейзернинг ҳикояси ёзиб олинди, у автобусда саёҳат қилаётган бошқа сайёҳлар билан биргаликда Страwн яқинидаги кўл сувидан 8 футлик жониворнинг орқа томонида учта ўркачи қандай чиққанини кўрган[10].

1960-йиллар

1960-йилларда тахмин қилинган йиртқич ҳайвон билан учрашиш ҳақида жуда кўп хабарлар бўлган ва унинг мавжудлиги тарафдорларига кўра, у ўша пайтда жуда фаол эди. 1960-йил 28-февралда Торкил МакЛеод дурбин орқали Инвермористондан уч километр узоқликда жойлашган ғалати обектни кузатди. МcЛеод ҳайвоннинг узунлигини тахминан 13 метрга баҳолаган. Кузатувчи обектни қуйидагича таърифлади: "Мен дурбинни ҳаракатланувчи обектга қаратдим ва катта кулранг-қора массани кўрдим (менимча, баъзи жойларда тери ҳўл бўлган), олдида эса улкан фил танасига ўхшаган нарса бор эди. Иккала томонда мен эшкакка ўхшаш қанотларни пайқадим, лекин тананинг орқа (танага қарама-қарши) қисмида жойлашганки, улар торайган ва сувга ботган. Ўша йили Питер ЎКоннор томонидан 27-май куни олинган фотосурат Wеэклй Сcоцман журналида пайдо бўлди, унда қирғоқдан тахминан 25 метр узоқликда сузаётган ҳайвоннинг орқа ва боши тасвирланган. ЎКоннор уларни кўл қирғоғи бўйлаб сайр қилаётганида флешка билан камерага олди. Кўп ўтмай, Лоч Несс Монстер тадқиқотчиси Морис Буртон ЎКоннор ўзининг фотосуратини олган кўл бўйида пластик тўрва ва ёғоч устунни топиб олганини эълон қилди. Фотосурат яратувчиси бу айбловга жавоб бермади, аммо Буртон кўлда топилган нарсаларнинг мавжудлигини исботламади[28].

Динсдале филми

1960-йилда афсонавий йиртқич ҳайвонни қидириш учун ишини ташлаб кетган авиация муҳандиси Тим Динсдале томонидан яна бир видео суратга олинган. Ўша йилнинг 23-апрелида у Фоер яқинида эди, у ерда кўл устидаги тепаликдан сув бўйлаб жуда тез ҳаракатланаётган битта тепаликни суратга олди. Бироқ, доктор Морис Буртоннинг таъкидлашича, Динсдаленинг видеотасвирларида канвас палто кийган йўловчилар билан 4,5 метр узунликдаги қайиқ тасвирланган. Бироқ, йиртқич ҳайвоннинг мавжудлиги тарафдорларининг таъкидлашича, ўша куни Динсдале яна бир видео суратга олган, унда фақат қайиқ қўлга олинган ва бу икки обект томонидан сувда қолдирилган излар тубдан фарқ қилади[29].

1962-йил 25-августда ёзувчи В. „Тед“ Ҳолидай Фоерс дарёсининг оғзи яқинидаги кўл сувида 13-15 метр узунликдаги кулранг-қора ҳайвонни кўрганини хабар қилди[10].

1970—1980-йиллар

1979-йил 8-июлда Доналд МакКиннон қуруқликда Лоч Несс махлуқини кўрганини хабар қилди. Унинг сўзларига кўра, у ўрмондан чиқиб, кўлга тушиб, сувга шўнғиб кетган, узунлиги тахминан 8 метр бўлган йирик кулранг ҳайвонга дуч келган. МcКиннон ҳайвоннинг тўртта уч бармоқли панжаси борлигини таъкидлади[10].

Барбара Грант ва Мери Апплебининг хабар беришича, 1987-йил 21-июн куни улар Абрайчейна шимолидаги чиқиб кетаётган қизил-жигарранг устунга ўхшаш обектни кўл қирғоғи бўйлаб ҳаракатланаётганда кўрган. Грант ҳайвонни яхшироқ кўриш учун машинани тўхтатди. Кейин жонзот анча тезликда ҳаракатлана ва сузишни бошлади[10].

Кейинчалик далиллар

Тахмин қилинган йиртқич ҳайвон яна кўп марта кўрилган, аммо кўлнинг оммавийлиги туфайли кейинги воқеалар катта шубҳа билан қаралади. Масалан, 1993-йил 17-июнда Инвернесслик Эдна Макиннес ва Девид Маккей узунлиги тахминан 12 метр, узун бўйни сувдан катта баландликка чиқиб турган очиқ жигарранг йиртқич ҳайвонни кўрдилар[30]. Сув юзасида анча масофани сузгандан сўнг, ҳайвон сув остига шўнғиди ва ғойиб бўлди. Жонивор қирғоқдан бир мил узоқликда жойлашган бўлса-да, Макиннес у билан визуал алоқани сақлаб қолиш учун қирғоқ бўйлаб югуриши кераклигини айтди. „Унинг изидан тўлқин қирғоққа борганида қўрқиб кетдим, лекин барибир унинг орқасидан югурдим. У сув остига шўнғиганда, мен имкон қадар тезроқ югурдим“, — дея қўшимча қилди у. Тўрт дақиқадан сўнг улар яна тахмин қилинган йиртқич ҳайвонни кўришди ва Маккей ҳатто суратга олишга ҳам муваффақ бўлди, аммо бу сувда фақат оёқ изларини кўрсатади[31].

Ўша куни жонзотни Инвернесслик Жеймс Маккинтош ўғли (Жеймс деб ҳам аталади) билан кўрди. Ёш Макинтош ҳайвонни биринчи бўлиб кўриб: „Дада, бу қайиқ эмас“, деди. Шунингдек, улар жонзотни узун бўйинли очиқ кулранг ҳайвон сифатида тасвирлашди. Бу сафар у қирғоқдан тескари йўналишда сузиб юрди[31].

„Жарроҳнинг фотосурати“

Лоч Несс кўли
Лоч Несс Монстер музейи
Лоч Несс монстери телевизор учун яратилган

Бора-бора бу таърифларга кўра, халқ тасаввурида сув омбори қаърида яшовчи қандайдир тарихдан олдинги мавжудот образи пайдо бўла бошлади. 1934-йилда бу тасвир „жарроҳ фотосурати“ (Жарроҳ фотосурати) туфайли ҳақиқатга айланди. Унинг муаллифи, таниқли лондонлик шифокор Р.Кеннет Уилсон қуш кузатуви билан шуғулланаётганда, йиртқич ҳайвонни тасодифан суратга олганини даъво қилди. 1994-йилда бу фотосурат Уилсон ва учта шериги — 1934-йилда йиртқич ҳайвонни овлаган ва унинг „изларини“ топган Монтаг Веторл, материалларни қўлга киритган ўз ўғли Ян ва Веторлнинг ўгай ўғли Кристофер томонидан яратилган сохта эканлиги аниқланди. Вилсоннинг икки шериги ўз қилмишларига ихтиёрий равишда иқрор бўлди ва биринчи иқрор (1975-йил) доктор Уилсоннинг ҳалоллигига ишончи туфайли жамоатчилик эътиборидан четда қолди.

Несситерас рҳомбоптерйх

1972-йилда Амалий фанлар академиясининг америкалик тадқиқотчиси доктор Роберт Рейнс бошчилигидаги бир гуруҳ экспертлар сонар ва фотография ускуналари комбинациясидан фойдаланган ҳолда бир қатор тадқиқотлар ўтказдилар. Синовлар давомида кутилмаган тасвирлар олинди, улардан бири — олмос шаклидаги улкан фин — 1975-йилда нашр этилган ва шов-шувга сабаб бўлган. Рейнс ва инглиз табиацҳуноси сер Питер Скотт биргаликда „Нессиэ“ га илмий ном беришни таклиф қилишди: Несситерас рҳомбоптерйх (юнонча: „олмос шаклидаги қанотли йиртқич ҳайвон (монстер) Нессиэ“). Скептиклар бор эди, улар нафақат товуш ва фотографик тадқиқотлар маълумотларини компютерда қайта ишлаш натижаларини шубҳа остига қўйишди, балки „илмий“ атамадаги анаграммани ҳам кўрдилар: „Монстер ҳийласи сер Питер С“ („Монстер ҳийласи сер Питер С.“)

Лоч Несс лойиҳасининг фахрий тадқиқотчиси Адриан Шине, одатда Рейнснинг топилмаларига шубҳа билан қарайди, ҳеч бўлмаганда қасддан фирибгарлик эҳтимолини истисно қилди. „Менимча, тадқиқотчилар кўл туби ва камералар кўриш майдонига тушиб қолган баъзи обектлар тасвирларини шунчаки нотўғри талқин қилишди“, деди у. Психологик тажрибалар ўтказган Шине (масалан, субъэктлар гуруҳлари олдида сувдан қутб пайдо бўлган) автотаклиф омилининг ҳал қилувчи аҳамиятга эга эканлигига ишонч ҳосил қилади. Аммо — „… тадқиқотчилар томонидан қайд этилган барча ғалати нарсаларни тушунтирмайди.“

2003-йилда Би-би-си томонидан юборилган бир гуруҳ мутахассислар 600 та овоз чиқарувчидан фойдаланиб, кўлни тўлиқ ўрганишди ва унда ғайриоддий нарса топилмади. Аммо уч йил ўтгач, кўлда тушунарсиз нарсалар содир бўлгани ҳақида янги ҳужжатли далиллар пайдо бўлди[32].

Гордон Холмс филми

2007-йил май ойида ҳаваскор тадқиқотчи Гордон Холмс кўлга микрофонлар жойлаштиришга ва чуқурликдан келаётган товуш сигналларини текширишга қарор қилди. Ғарбий қирғоқ яқинида у сувдаги ҳаракатни пайқади ва дарҳол кўлнинг шимолий қисмига қараб кетаётган сув остидаги узун қоронғи нарсанинг ҳаракатини ёзиб олган видеокамерани ёқди. Жониворнинг танаси асосан сув остида қолган, бироқ унинг боши вақти-вақти билан юқорига кўтарилиб, орқасида тўлқин изи қолдирган.

Бир неча кундан сўнг, дунёнинг кўплаб мамлакатларидаги теледастурларнинг хабарларида отишманинг парчалари пайдо бўлди. Филмни текширган мутахассислар унинг ҳақиқийлигини тасдиқладилар ва тахминан 15 метр узунликдаги мавжудот соатига 10 километр тезликда ҳаракатланаётгани ҳақидаги хулосага келишди. Бироқ, Холмснинг суратлари кўлда тарихдан олдинги йиртқич ҳайвон мавжудлигига ишончли далил ҳисобланмайди. Бу улкан қўнғиз ёки қурт, ёруғлик иллюзияси ёки ички оқим билан ҳаракатга келган лог бўлиши мумкин деган фикрлар мавжуд эди[32].

2016-йил ўрганиш

Буюк Британиядан келган бир гуруҳ мутахассислар Мунин номли роботдан фойдаланган ҳолда, тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, Лоч Несснинг ҳозирги кунгача (2016-йил апрел) энг батафсил тадқиқотини ўтказдилар. Адриан Счеин бошчилигидаги Лоч Несс лойиҳаси вакили бўлган олимлар 2016-йил бошида маълум бир балиқчи томонидан кўл тубида улкан ёриқ борлиги ҳақидаги маълумотни текширишга қарор қилишди. Балиқчининг сўзларига кўра, у афсонавий йиртқич ҳайвонни яхши қабул қилиши мумкин эди. Тадқиқотчиларнинг сўзларига кўра, робот сонар усуллардан фойдаланган ҳолда кўлнинг 1500 метргача чуқурликдаги ушбу қисми ҳақида жуда батафсил маълумот олишга муваффақ бўлган. Шу билан бирга, кўлнинг максимал чуқурлиги „атиги“ 230 метрга этади (бу Шотландиядаги энг чуқур кўллардан бири). Шунга қарамай, мутахассислар вақти-вақти билан пайдо бўладиган тахминни текширишга қарор қилишди, деб ёзади Скй Неwс.

Тадқиқот давомида ҳеч қандай аномалия топилмади, яъни йиртқич ҳайвон яшириниши мумкин бўлган ёриқ йўқ. Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, бу Лоч Несс йиртқич ҳайвони ҳали ҳам мавжуд эмаслигини кўрсатади[33][34]. Аммо робот кўл туби бўйлаб ҳаракатланар экан, 1969-йилда „Тҳе монстер“ филмини суратга олиш учун яратилган сохта йиртқич ҳайвонга қоқилиб қолган. Шерлок Холмснинг шахсий ҳаёти. Суратга олиш пайтида модел кўлга чўкиб кетди — режиссор Билли Уайлдер ундан иккита думбани кесиб олишни талаб қилганлиги сабабли, бу унинг сузиш қобилиятини ёмонлаштирди[35][36].

2016-йилги расм

Ҳаваскор 58 ёшли фотограф Иан Бремнер[37] ўша пайтдаги Лоч Несс йиртқич ҳайвонининг энг ишончли кўринишларидан бири бўлган суратга тушган. Бремнер кийик излаб баланд тоғларни кезиб чиқди, лекин бунинг ўрнига ҳайратланарли манзарага гувоҳ бўлди: у Лох-Несснинг сокин сувларида сузиб юрган Нессини кўрди. Иан дам олиш кунларининг кўп қисмини кўл атрофида ўтказади, ажойиб табиий гўзалликни суратга олади. Аммо у уйига қайтиб келганида, у расмда ўзи ишонганидек, ўша тутиб бўлмайдиган йиртқич ҳайвон бўлиши мумкин бўлган жонзотни пайқади.

2016-йилда йиртқич ҳайвон билан „учрашув“ ҳолатлари беш марта қайд этилган, шу жумладан Иан берган кўрсатмалар. Бу 2002-йилдан бери кузатилган энг юқори кўрсаткичдир. Ианнинг баъзи дўстлари фотосуратда сувда ўйнаётган учта муҳр кўрсатилган деб ҳисоблашади.

Йиллар давомида сувда яширинган Лоч Несс йиртқич ҳайвонининг 1081 та кузатуви қайд этилган[38].

Қарши аргументлар

  • Лоч Несс, кўпинча чўл сифатида тақдим этилган ва чўлда жойлашган бўлиб, аслида жуда интенсив навигацияга эга бўлган Каледония каналининг бир қисмидир; у ҳам машҳур туристик диққатга сазовор жой бўлиб қолмоқда. „Нессиэ“ афсонаси тахминан 80 йил давомида оммавий ахборот воситаларида фаол муҳокама қилиниб, маҳаллий туризм бизнеси томонидан тарғиб қилинмоқда. Тасаввур қилиш қийинки, бундай шароитда ҳақиқий ҳайвон учун бир неча ўн йиллар давомида аниқ фотосурат олиш ёки унинг мавжудлигини тасдиқловчи ашёвий далилларни (мурдалар, скелетлар ёки ҳеч бўлмаганда ўлган шахсларнинг алоҳида суяклари, тухум қўйиш) топиш мумкин бўлмайди.
  • Ўнлаб йиллар давомида деярли узлуксиз олиб борилган кўлда олиб борилган тадқиқотлар, шу жумладан профессионал биологлар томонидан олиб борилган йирик ҳайвонларнинг мақсадли қидирувлари аниқ натижа бермади. Палеонтолог Кирилл Есковнинг сўзларига кўра, замонавий биология фанининг методологияси ва асбоб-ускуналари фанга номаълум ҳайвонларни мунтазам излаш пайтида, агар улар тадқиқот принсипиал равишда олиб борилмаётган жойда яширилмаса, уларни аниқлашдан қочиш учун ҳеч қандай имконият қолдирмайди. У систематик изланишлар натижасида анча қисқа вақт ичида топилган селакант каби ҳақиқий „тирик қазилмаларга“ эътибор қаратади.
  • Кўлдаги биомасса миқдори (кўлда доимий ишлайдиган биологик стансия маълумотларига кўра ҳисоблаб чиқилган ва замонавий экология жуда аниқ баҳоланган) унда йирик ҳайвонлар колониясининг мавжудлигини истисно қилади, узоқ вақт давомида яшаш учун этарлича кўп.
  • Лоч Несс жойлашган ҳудуд, бутун Шотландия сингари, сўнгги музликлар пайтида доимий муз қатлами билан қопланган (2-расмга қаранг). охирги музлик даври). Фан бундай шароитда яшай оладиган йирик ҳайвонларни билмайди.

Академик А. Б. мйгдал Унинг исмини айтмасдан, машҳур океанологнинг фикрини келтиради:[39]

Лоч Несс ва Бигфоот йиртқич ҳайвони ҳақида у шундай деди: „Мен ҳақиқатан ҳам ишонишни хоҳлайман, лекин ҳеч қандай сабаб йўқ“. „Далил йўқ“ сўзлари масала ўрганилганлигини билдиради ва ўрганиш натижасида асл баёнотларга ишониш учун асос йўқлиги аниқланди. Бу илмий ёндашувнинг формуласи: „Мен ишонишни хоҳлайман“, лекин „асослар“ йўқлиги сабабли, бу эътиқоддан воз кечиш керак.

Версиялар

Реликт плесиозавр

Кўпчилик тарафдорлар йиртқич ҳайвоннинг мавжудлиги кўриб чиқилди унинг плесиозавр қолдиғи, аммо 70 йиллик кузатувлар натижасида бирорта ҳам ҳайвоннинг жасади топилмади. Шубҳалар, шунингдек, Адомнаннинг 7-асрда роҳиб Колумба томонидан ҳайвонни кузатиш ҳақидаги хабари билан ҳам кўтарилади. Плезиозаврлар илиқ тропик денгизларнинг аҳолиси бўлган ва уларнинг Лоч Несснинг совуқ сувларида мавжудлиги жуда шубҳали. Криптидлар — фанга номаълум ҳайвонлар (катта балиқ, узун бўйинли муҳр, улкан моллюска) ҳақида ҳам фаразлар билдирилди. Несси келиб чиқишининг бошқа версиялари таклиф қилинган, улар илм-фан учун реликт ёки номаълум мавжудотлар гипотезасини талаб қилмайди.

Сузувчи чўкиб кетган ёғочлар

Электротехника муҳандиси Роберт Крейгнинг сўзларига кўра, йиртқич ҳайвоннинг пайдо бўлиши учун кузатувчилар кўл қирғоқлари бўйлаб мўл-кўл ўсадиган Шотландия қарағай Пинус силвестриснинг илгари сув босган танаси юзасига чиқиш ҳолатларини олди. Бу дарахт ўта қатронли бўлиб, унинг сувга тушиб қолган танаси ғайриоддий тарзда ҳаракат қилиши мумкин.

Крейгнинг фикрига кўра, барча ёки кўпчилик гувоҳлар уларнинг кўз ўнгида содир бўлган бундай журналларнинг ҳолатларини тасвирлайдилар: охирида қатронли „сузувчи“ дарахт танаси узун бўйнидаги йиртқич ҳайвоннинг боши ва қочиш натижасида пайдо бўлган товушлар билан адашади. газлар „нафас олиш“ ёки йиртқич ҳайвоннинг „бўкириши“ сифатида талқин қилинади. Крейгнинг таъкидлашича, тасвирланган эффект учун деярли фақат шотланд қарағайи мос келади ва қирғоқда ўсади — бошқа дарахтлар, этарли миқдордаги қатронлар туфайли, сувга ботгандан кейин бутунлай чирийди, улар „сузувчи“ ҳосил бўлиши учун шароит яратмайди. Бундан ташқари, Крейгнинг таъкидлашича, йиртқич ҳайвонлар ҳақидаги афсоналар ярим мингдан ортиқ Шотландия кўлларидан фақат учтаси — Лоч Тай, Лоч Морар ва Лоч Несс билан боғлиқ, аммо бошқа кўллар орасида жуда катта ва чуқурлари ҳам бор. Аммо фақат юқоридаги учта кўлнинг қирғоқларида Пинус сйлвестрис ўрмонлари ўсади.

Манбалар

  1. ↑ Гордон Руттер. „Wҳат ис тҳе Лоч Несс Монстер? - Монстер тҳеориэс - Сcотландс Cултуре“ (эн). Эдуcатион Сcотланд (2012-йил 2-июл). 2012-йил 2-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  2. ↑ „Батҳйметриcал Сурвей оф тҳе Фреш-Wатер Лочс оф Сcотланд, 1897-1909 - Мапс - Натионал Либрарй оф Сcотланд“ (эн). Натионал Либрарй оф Сcотланд (2007-йил 8-феврал). 2007-йил 8-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  3. ↑ Павел Бобров. „Выходные в Шотландии на озере Лох-Несс“ (ру-РУ). ГҚ Россия (2016-йил 14-октябр). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  4. ↑ „Абоут Лоч Несс - тҳе Дептҳ анд Сизе оф Лоч Несс анд Отҳер Фаcц“ (эн). Нессиэланд (2013-йил 8-май). 2013-йил 8-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  5. ↑ Динсдале 1982.
  6. ↑ Франcк 1821.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Моррис 1993.
  8. ↑ Cампбелл 1862.
  9. ↑ 9,0 9,1 Бауэр 1986.
  10. ↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 Эберҳардт 2002.
  11. ↑ Неwтон 2009.
  12. ↑ Ҳаррисон 1999.
  13. ↑ „Cзй Нессиэ истниаłа напраwдę? Жак потwóр з Лоч Несс зостаł легендą“ (пл). насзаҳисториа.пл (2015-йил 11-декабр). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  14. ↑ 14,0 14,1 Радфорд, Ниcкелл 2006.
  15. ↑ Ира Соломонова. „Монстр, которого видели все. История легенды о лох-несском чудовище“ (ру). републиc.ру. 2021-йил 21-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  16. ↑ 16,0 16,1 Гласгоw Бой. „ЛОCҲ НЕСС МОНСТЕР: Тҳе Ҳугҳ Грай Пҳотограпҳ Ревиситед“. ЛОCҲ НЕСС МОНСТЕР (2011-йил 26-июн). 2021-йил 11-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  17. ↑ Делрио 2001.
  18. ↑ метроwебукметро. „Риддле оф 75-еар-олд Нессиэ пиcтуре“ (эн). Метро (2008-йил 12-ноябр). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 „Легенд оф Нессиэ - Ултимате анд Оффиcиал Лоч Несс Монстер Сите - Тҳе Эвиденcе“ (эн). нессиэ.cо.ук. 2021-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  20. ↑ Паул Келбиэ. „Редисcоверед, тҳе филм тҳат 'провед' Нессиэ эхисц“ (эн). Тҳе Индепендент (2014-йил 20-март). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 16-июн.
  21. ↑ 21,0 21,1 „Тҳе Онгоинг Сеарч фор Нессиэ“ (эн). сансилке.фреэсерве.cо.ук (2007-йил 11-ноябр). 2007-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-июн.
  22. ↑ Неал Бакер. „Ис тҳе Лоч Несс Монстер реаНессиэ пҳотос, сигҳтингс, тҳеориэс анд мйтҳс“ (эн). Тҳе Сун (2021-йил 16-апрел). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-июн.
  23. ↑ „Фулл реcорд фор 'ТҲИНГС ТҲАТ ҲАППЕН НО. 1' (0373) - Мовинг Имаге Арчиве cаталогуэ“. мовингимаге.нлс.ук. 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 19-июн.
  24. ↑ „Тҳе Онгоинг Сеарч фор Нессиэ“ (эн) (2014-йил 28-декабр). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 24-июн.
  25. ↑ Давид Трайнер. „Лоч Несс Монстер фоунд? Тоурисц снап ʻбиг анд фаст Нессиэ мовинг тҳроугҳ wатер’“ (эн). Даилйстар.cо.ук (2017-йил 27-июн). 2021-йил 24-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 24-июн.
  26. ↑ Ҳармсwортҳ 2012.
  27. ↑ Маcкал, Рой П.. Тҳе Монстерс оф Лоч Несс. Сwаллоw Пресс, 1980 — 95-бет. ИСБН 9780804007047. 
  28. ↑ Гласгоw Бой. „ЛОCҲ НЕСС МОНСТЕР: Тҳе Петер О' Cоннор Пҳотограпҳ (Парт И)“. ЛОCҲ НЕСС МОНСТЕР (2015-йил 14-август). 2021-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-июл.
  29. ↑ „Легенд оф Нессиэ - Ултимате анд Оффиcиал Лоч Несс Монстер Сите - Тҳе Эвиденcе“. www.нессиэ.cо.ук. 2020-йил 2-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 14-июл.
  30. ↑ Лоч Несс Дисcоверед. Дисcоверй, Инc. 1993
  31. ↑ 31,0 31,1 Чорвинскй, Марк. „Нессиэ, Тҳе Лоч Несс Монстер“ (эн). странгемаг.cом. 2007-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 6-июл.
  32. ↑ 32,0 32,1 ББC Фоcус, Аутумн 2007. Тҳе Wорлд’с Греатест Мйстериэс. Тҳе Лоч Несс Монстер. Роберт Матҳеwс, п. 71-75
  33. ↑ „Британские исследователи подвели итоги охоты на Лох-несское чудовище — Наука — МК“. 2016-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 13-апрел.
  34. ↑ „Обнаружены останки «Лох-Несского чудовища» (171): Яндекс. Новости“. 2017-йил 19-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 13-апрел.
  35. ↑ Леноблинформ. „На дне озера Лох-Несс обнаружили останки «чудовища»“. ИА Леноблинформ (2016-йил 13-апрел). 2016-йил 23-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 13-апрел.
  36. ↑ „Филм’с лост Нессиэ монстер проп фоунд ин Лоч Несс — ББC Неwс“. 2016-йил 13-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 13-апрел.
  37. ↑ „Архивированная копия“. 2016-йил 2-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-сентябр.
  38. ↑ „Самое убедительное фото лохнесского чудовища? | Общэство | ИноСМИ — Все, что достойно перевода“. 2016-йил 28-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-сентябр.
  39. ↑ {{{заглавие}}}.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Loch_Ness_maxluqi" dan olindi