Lockheed/Boeing F-22 Raptor sahifasining manbasini koʻrish

{{Samolyot
|nomi = Lockheed/Boeing F-22 Raptor
|tasvir = [[File:F-22_Raptor_edit1_(cropped).jpg|thumb|center|250px|]]
|tip = kam seziluvchi ko'p maqsadli qiruvchi
|yaratuvchi = Lockheed Martin Corporation
|ishlab_chiqaruvchi = Lockheed Martin Aeronautics, Boeing Defense, Space & Dynamics
|davlat = [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]]
|birinchi_parvoz = YF-22: 29-sentabr 1991, F-22: 7-sentabr 1994
|xizmatga_kirish = [[2005]]
|holati = foydalanilmoqda
|konstruktor = 
|foydalanuvchilar = AQSH HHK
|birlikning_narxi = 146,2 mln$ (qo'shimcha soliqlarsiz)
|loyiha_narxi = 66,7 mlrd$ (seriyali ishlab chiqarish bilan narxi 74 mlrd$)
|ishlab_chiqarish_yillari = [[1997]] — [[2011]]
|ishlab_chiqarilgan soni = jami: 197, seriyali: 187
|asos model = 
YF-22}}
'''F-22 „Raptor“''' ({{lang-en|Raptor — хищная птица}}) — beshinchi avlod koʻp maqsadli qiruvchi samolyoti, Lockheed Martin, [[Boeing]] va General Dynamics tomonidan dushman samolyotlariga qarshi kurashish, qoʻshinlar va orqadagi obyektlarni havo hujumlaridan himoya qilish, koddiy va murakkab ob-havo sharoitida kechayu kunduz dushman havo razvedkasiga qarshi turish uchun ishlab chiqilgan. F-22 harbiy hizmatga qabul qilinga dunyodagi birinchi beshinchi avlod qiruvchisi hisoblanadi.

== Tarixi ==

=== Beshinchi avlod qiruvchisi ustida ish boshlanishi ===
[[Fayl:Two_Lockheed-Boeing-General_Dynamics_YF-22s.jpg|right|thumb|200x200px| GE YF120 va P&W YF119 dvigatellariga ega boʻlgan YF-22 prototiplari juftligi]]
1981-yilda AQSh harbiy havo kuchlari F-15 Eagle oʻrnini bosadigan yangi qiruvchi samolyot — Forward Frontline Fighter (ATF) uchun talablarni ishlab chiqdi. Yangi qiruvchi samolyot barcha soʻnggi ishlanmalarni, shu jumladan ilgʻor [[Avionika|avionikani]], yangi raqamli boshqariladigan [[Aviatsiya dvigateli|dvigatellarni]] oʻz ichiga olishi kerak edi, shuningdek u radarlada kam seziladigan va koʻp funksiyali boʻlishi ham kerak edi.

1986-yil iyul oyida beshinchi avlod qiruvchi loyihasi uchun tanlov eʼlon qilindi. Oʻsha yilning oktabr oyida ikkita jamoa tanlandi — Lockheed/[[Boeing]]/General Dynamics va Northrop/McDonnell Duglas, ular 50 oy ichida yangi qiruvchi samolyotni yaratishi kerak edi. 1986-yilga kelib, har bir jamoa ikkita prototip samolyotni — YF-22 va [[Northrop/McDonnell Douglas YF-23|YF-23]] samolyotlarini yaratishdi; 80-yillarning oxiriga kelib ATF dasturini ishlab chiqish uchun katta mablagʻ sarflandi, shuning uchun kompaniyalar yon koʻrish radari, optik joylashuv stantsiyasi va raketa hujumidan ogohlantirish tizimidan (F-22 samolyotlarida oʻrnatilgan AN/ALR-94 tizimi) voz kechishga majbur boʻldilar. Samolyotga boʻlgan talablar rivojlanish dasturining narxini oshirmaslik uchun tushirildi, keyin esa seriyali samolyotlar uchun ham shunday qilindi<ref>{{Veb manbasi|url=https://books.google.com/books?id=uCI5KhlGM4kC&pg=PA108&lpg=PA108&dq=F-22+IRST&source=bl&ots=qYDD_BkP4a&sig=jMI4iv4XEqLRBDfCeo5letwe3fE&hl=en&ei=uZ63Su-CFo-e6gPzp9DpCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1|sarlavha=Advanced tactical fighter to F-22 raptor: origins of the 21st century air … by David C. Aronstein, Michael J. Hirschberg, стр. 108|kirish sanasi=2017-09-28|arxivsana=2021-01-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210112153323/https://books.google.com/books?id=uCI5KhlGM4kC&pg=PA108&lpg=PA108&dq=F-22+IRST&source=bl&ots=qYDD_BkP4a&sig=jMI4iv4XEqLRBDfCeo5letwe3fE&hl=en&ei=uZ63Su-CFo-e6gPzp9DpCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1}}</ref>.

1990-yil 23-aprelda AQSh Harbiy-havo kuchlari Lockheed/Boeing/General Dynamics kompaniyalar guruhini beshinchi avlod qiruvchi samolyotlari uchun tanlov gʻolibi deb eʼlon qildi.

=== ATF dasturi va F-22 Raptor ===

Seriyali ishlab chiqarishdan oldingi ilk mashina [[1997|1994]] [[7-sentabr|yil 7-sentabrda]] havoga koʻtarildi. Prototip bilan solishtirganda, F-22 vertikal ravishda boshqariladigan tortish vektoriga ega kuchliroq dvigatellar bilan jihozlangan (prototipda 18 920 kgf ga nisbatan 19 748 kgf), samolyotning korpusi qisman oʻzgartirildi: qanot shakli, baandlik rullari, burun pardasi, uchuvchi kabinasi fonari oldinga surildi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/images/f-22_yf-22_comp.jpg|sarlavha=YF-22/F-22A comparison diagram|kirish sanasi=2010-03-26|arxivsana=2011-06-23|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110623125734/http://www.globalsecurity.org/military/systems/aircraft/images/f-22_yf-22_comp.jpg}}</ref>.

Samolyotning seriyali ishlab chiqarilishi [[2001|1997-yilda]] boshlangan. [[2003|1999]] [[14-yanvar|yil 14-yanvarda]] birinchi seriyali F-22 Nevada choʻlida joylashgan Nellis harbiy bazasiga yetkazib berildi. 2004-yilda birinchi marta [[Langley (Virginia)|Lengli]] havo bazasida joylashgan<ref name="af.mil">[https://web.archive.org/web/20120624091835/http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123022371 F-22 excels at establishing air dominance] {{недоступная ссылка|число=12|месяц=08|год=2013|url=http://www.af.mil/news/story.asp?storyID=123022371|id=20100326}}</ref> 27-taktik qiruvchi eskadriliya jangovar boʻlinmasi butunlay yangi qiruvchilarga ega boʻldi.

2006-yilda yettita jangovar navbatchi eskadriliyani jihozlash uchun 382 ta samolyot sotib olish rejalashtirilgan boʻlsa, 2008-yilda sotib olish rejasi 188 ta samolyotga qisqartirildi, ulardan 127 tasi allaqachon qurilgan. Iqtisodiy inqiroz va samolyotning katta narxi AQSh hukumatini ushbu samolyotni sotib olishdan voz kechishga va F-35 dasturiga eʼtibor berishga majbur qildi.

2009-yil 21-yanvarda bir guruh AQSh kongressmenlari Prezident [[Barack Obama|Barak Obamaga]] maktub yuborishdi, unda ular S-200/300 havo hujumidan mudofaa tizimlarini dunyo boʻylab tarqatish F-22 ishlab chiqarishni davom ettirishning uchun asosiy argument ekanligni taʼkidlashdi.

2009-yil 6-aprelda Pentagonning 2010-yilgi byudjeti loyihasini eʼlon qilish doirasida AQSh Mudofaa vaziri Robert Geyts 2011-yilda 187 ta mashinadan iborat F-22 qiruvchi samolyotlarini ishlab chiqarishni yakunlash rejalarini eʼlon qildi [1]. Oʻsha yilning iyul oyida Kongress F-35 koʻp maqsadli qiruvchi samolyotlarini ishlab chiqish dasturiga harajatlarni koʻpaytirish foydasiga 2010-yildan boshlab<ref>{{Veb manbasi|url=http://news.bigmir.net/world/169194/|sarlavha=Конгресс США отказался финансировать закупки истребителей пятого поколения|kirish sanasi=2009-07-31|arxivsana=2009-08-04|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090804000812/http://news.bigmir.net/world/169194}}</ref> qiruvchi samolyotni sotib olishni koʻpaytirishdan bosh tortdi. Iyul oyida AQSh Senati 2010-yilgi harbiy byudjetni F-22 Raptor<ref>{{Veb manbasi|muallif=|sana=2009-07-22|url=http://www.lenta.ru/news/2009/07/22/fighter/|sarlavha=Сенат США отказался выделить средства на производство F-22|nashriyot=[[Lenta.ru]]|kirish sanasi=|til=ru|arxivsana=2012-02-12|arxivurl=https://web.archive.org/web/20120212122722/http://www.lenta.ru/news/2009/07/22/fighter/}}</ref> ishlab chiqarish uchun ajratilgan 1,75 milliard dollarga qisqartirish uchun ovoz berdi.

[[2011|2011-yil dekabr oyida]] soʻnggi ishlab chiqarilgan F-22A qiruvchi samolyoti Lockheed Martin korporatsiyasining yigʻish sexini tark etdi; u 1997-yildan beri ishlab chiqarilgan 195-F-22A boʻldi va 2012-yil 2-mayda u AQSh harbiy-havo kuchlariga yetkazib berilgan soʻnggi, 187-ishlab chiqarish qiruvchisi boʻldi.

== Manbalar ==

[[Turkum:Beshinchi avlod qiruvchilari]]
[[Turkum:Lockheed samolyotlari]]