Ф-22 „Раптор“ (инглизча: Раптор — хищная птица) — бешинчи авлод кўп мақсадли қирувчи самолёти, Лоcкҳеэд Мартин, Боэинг ва Генерал Дйнамиcс томонидан душман самолётларига қарши курашиш, қўшинлар ва орқадаги обектларни ҳаво ҳужумларидан ҳимоя қилиш, коддий ва мураккаб об-ҳаво шароитида кечаю кундуз душман ҳаво разведкасига қарши туриш учун ишлаб чиқилган. Ф-22 ҳарбий ҳизматга қабул қилинга дунёдаги биринчи бешинчи авлод қирувчиси ҳисобланади.

Лоcкҳеэд/Боэинг Ф-22 Раптор
Ишлаб чиқарувчи Лоcкҳеэд Мартин Аэронаутиcс, Боэинг Дефенсе, Спаcе & Дйнамиcс
Миллий келиб чиқиши АҚШ
Биринчи парвоз ЙФ-22: 29-сентабр 1991, Ф-22: 7-сентабр 1994
Хизматга кириш 2005
Фойдаланувчилар АҚСҲ ҲҲК
Бирликнинг нархи 146,2 млн$ (қо'шимча солиқларсиз)
Лойиҳанинг нархи 66,7 млрд$ (серияли ишлаб чиқариш билан нархи 74 млрд$)
Ишлаб чиқариш йиллари 1997 — 2011

Тарихи

Бешинчи авлод қирувчиси устида иш бошланиши

ГЕ ЙФ120 ва П&W ЙФ119 двигателларига эга бўлган ЙФ-22 прототиплари жуфтлиги

1981-йилда АҚШ ҳарбий ҳаво кучлари Ф-15 Эагле ўрнини босадиган янги қирувчи самолёт — Форwард Фронтлине Фигҳтер (АТФ) учун талабларни ишлаб чиқди. Янги қирувчи самолёт барча сўнгги ишланмаларни, шу жумладан илғор авионикани, янги рақамли бошқариладиган двигателларни ўз ичига олиши керак эди, шунингдек у радарлада кам сезиладиган ва кўп функсияли бўлиши ҳам керак эди.

1986-йил июл ойида бешинчи авлод қирувчи лойиҳаси учун танлов эълон қилинди. Ўша йилнинг октабр ойида иккита жамоа танланди — Лоcкҳеэд/Боэинг/Генерал Дйнамиcс ва Нортҳроп/МcДоннелл Дуглас, улар 50 ой ичида янги қирувчи самолётни яратиши керак эди. 1986-йилга келиб, ҳар бир жамоа иккита прототип самолётни — ЙФ-22 ва ЙФ-23 самолётларини яратишди; 80-йилларнинг охирига келиб АТФ дастурини ишлаб чиқиш учун катта маблағ сарфланди, шунинг учун компаниялар ён кўриш радари, оптик жойлашув станцияси ва ракета ҳужумидан огоҳлантириш тизимидан (Ф-22 самолётларида ўрнатилган АН/АЛР-94 тизими) воз кечишга мажбур бўлдилар. Самолётга бўлган талаблар ривожланиш дастурининг нархини оширмаслик учун туширилди, кейин эса серияли самолётлар учун ҳам шундай қилинди[1].

1990-йил 23-апрелда АҚШ Ҳарбий-ҳаво кучлари Лоcкҳеэд/Боэинг/Генерал Дйнамиcс компаниялар гуруҳини бешинчи авлод қирувчи самолётлари учун танлов ғолиби деб эълон қилди.

АТФ дастури ва Ф-22 Раптор

Серияли ишлаб чиқаришдан олдинги илк машина 1994 йил 7-сентабрда ҳавога кўтарилди. Прототип билан солиштирганда, Ф-22 вертикал равишда бошқариладиган тортиш векторига эга кучлироқ двигателлар билан жиҳозланган (прототипда 18 920 кгф га нисбатан 19 748 кгф), самолётнинг корпуси қисман ўзгартирилди: қанот шакли, баандлик руллари, бурун пардаси, учувчи кабинаси фонари олдинга сурилди[2].

Самолётнинг серияли ишлаб чиқарилиши 1997-йилда бошланган. 1999 йил 14-январда биринчи серияли Ф-22 Невада чўлида жойлашган Неллис ҳарбий базасига етказиб берилди. 2004-йилда биринчи марта Ленгли ҳаво базасида жойлашган[3] 27-тактик қирувчи эскадрилия жанговар бўлинмаси бутунлай янги қирувчиларга эга бўлди.

2006-йилда еттита жанговар навбатчи эскадрилияни жиҳозлаш учун 382 та самолёт сотиб олиш режалаштирилган бўлса, 2008-йилда сотиб олиш режаси 188 та самолётга қисқартирилди, улардан 127 таси аллақачон қурилган. Иқтисодий инқироз ва самолётнинг катта нархи АҚШ ҳукуматини ушбу самолётни сотиб олишдан воз кечишга ва Ф-35 дастурига эътибор беришга мажбур қилди.

2009-йил 21-январда бир гуруҳ АҚШ конгрессменлари Президент Барак Обамага мактуб юборишди, унда улар С-200/300 ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини дунё бўйлаб тарқатиш Ф-22 ишлаб чиқаришни давом эттиришнинг учун асосий аргумент эканлигни таъкидлашди.

2009-йил 6-апрелда Пентагоннинг 2010-йилги бюджети лойиҳасини эълон қилиш доирасида АҚШ Мудофаа вазири Роберт Гейц 2011-йилда 187 та машинадан иборат Ф-22 қирувчи самолётларини ишлаб чиқаришни якунлаш режаларини эълон қилди [1]. Ўша йилнинг июл ойида Конгресс Ф-35 кўп мақсадли қирувчи самолётларини ишлаб чиқиш дастурига ҳаражатларни кўпайтириш фойдасига 2010-йилдан бошлаб[4] қирувчи самолётни сотиб олишни кўпайтиришдан бош тортди. Июл ойида АҚШ Сенати 2010-йилги ҳарбий бюджетни Ф-22 Раптор[5] ишлаб чиқариш учун ажратилган 1,75 миллиард долларга қисқартириш учун овоз берди.

2011-йил декабр ойида сўнгги ишлаб чиқарилган Ф-22А қирувчи самолёти Лоcкҳеэд Мартин корпорациясининг йиғиш сехини тарк этди; у 1997-йилдан бери ишлаб чиқарилган 195-Ф-22А бўлди ва 2012-йил 2-майда у АҚШ ҳарбий-ҳаво кучларига етказиб берилган сўнгги, 187-ишлаб чиқариш қирувчиси бўлди.

Манбалар