Lycoris radiata
Лйcорис радиата, қизил ўргимчак нилуфар, сеҳрли қизил нилуфар, ўлик гул ёки тенг кунлик гули сифатида танилган, амарйллис оиласига мансуб ўсимлик. Асл ватани Хитой, Корея, Непал ва Япония[1], АҚСҲ ва бошқа мамлакатларда натурализация қилинган. Сейшел оролларида ва Рюкю оролларида табиийлаштирилган[2]. У ёзнинг охирида ёки кузда гуллайди[3].
| Қизил ўргимчак нилуфар | |
|---|---|
| Илмий таснифлаш | |
| Ўсимликлар | |
| Юксак ўсимликлар | |
| Гулли ўсимликлар | |
| Бир уруғпаллалилар | |
| Аспарагалес | |
| Амарйллидаcеаэ | |
| Амарйллидоидеаэ | |
| Лйcорис | |
Л. радиата
| |
| Бинар номи | |
| Лйcорис радиата (Л’Ҳéр.) Ҳерб.
| |
| Синонимлар | |
| |
Тавсиф


Лйcорис радиата — пиёзбошли, кўп йиллик ўсимлик. Одатда бўйи 30–70 cентиметр (12–28 ин) гача етади. Барглари параллел қиррали, узунлиги 0.5–1 cм (1⁄4–3⁄8 ин). Қизил гуллар соябон тўпгулда жойлашган.
Таксономия
Лйcорис радиатанинг тахминий асл шакли Л. радиата вар сифатида танилган ва фақат Хитойда учрайди. У диплоид бўлиб, 11 жуфт хромосомага эга (2Н = 22). 33 хромосомага эга бўлган, уруғ билан кўпайиш қобилиятига эга триплоид шакллари Л. радиата вар деб номланади. Бу турлар Хитойда, шунингдек, Японияда кенг тарқалган бўлиб, у ердан Америка ва бошқа жойларга киритилган. Триплоид шакллари стерил бўлиб, фақат вегетатив, пиёзчалар орқали кўпаяди. Япон триплоидлари генетик жиҳатдан бир хил. Улар Японияга Хитойдан шоли билан бирга олиб келинган, деган тахминлар бор[4].
Култивация
Ўсимлик Америка Қўшма Штатларига биринчи марта 1854-йилда, япон портлари АҚШ савдоси учун очилганда олиб келинган. Ботаникага қизиқувчи капитан Wиллиам Роберц қизил ўргимчак нилуфарининг учта пиёзчасини олиб келди. Пиёзчаларни унинг жияни ерга экди, ўсимликлар куз мавсумидаги биринчи ёмғиридан кейин яхши гуллашмади. Ўшандан бери ўсимликлар Шимолий Каролина, Техас, Оклахома ва АҚШнинг бошқа жанубий штатларида натурализация қилинган. Япон навлари стерил триплоидлар бўлганлиги сабабли, киритилган ўсимликлар ҳам стерил бўлган ва фақат пиёзчаларни бўлиш билан кўпаяди.

Лйcорис радиата Англия каби мамлакатларда совуққа чидамли эмас ва шунинг учун фақат иссиқхоналарда ўстирилади. Пиёзчаларни қуруқ муҳитда 7–13 °C (45–55 °Ф) гача бўлган ҳароратда сақлаш мумкин. Баҳорда тўлиқ қуёшда, яхши қуритилган тупроқда 20 см чуқурликда ҳар бир пиёзча бутун ҳолда экилади. Ўсимликлар ёз охирида ёки кузнинг бошида гуллай бошлайди.
Фойдаланиш ва афсоналар
Лйcорис радиата пиёзчалари заҳарли ҳисобланади[5][6]. Пиёзчалар асосан Японияда қўлланади. Улар зараркунандалар ва сичқонлар яқинлашмаслиги учун гуруч майдонлари, уйлар атрофига қўйиб чиқилади[3]. Шунинг учун уларнинг аксарияти дарёлар атрофида ўсади. Лйcорис радиата[7] нинг японча умумий номи ҳиганбана (японча: 彼岸花) том маънода „ҳиган гули“ (Санзу дарёсининг бошқа қирғоғи ёки кузги тенгкунлик атрофидаги буддист байрами) деган маънони англатади.
Японияда қизил ўргимчак нилуфарлари кузнинг келишини англатади. Лйcорис радиата нинг яна бир машҳур японча номи Манжушаге (японча: 曼珠沙華, Манжуша-ге ор Манжуша-ке)[8][9]. У Японияда унинг 1000 дан ортиқ маҳаллий номлари бор[10].
Кўпгина буддистлар бу ўсимликни қабрларга экишади, чунки бу ўликларга ҳурмат кўрсатиш рамзидир. Одамлар, қизил ўргимчак лилияларни ўлим билан боғлиқ бўлганлиги сабабли, ҳеч қачон бу гуллардан ясалган гулдастани совға қилмаслик керак, деб ҳисоблашади.

Бу қип-қизил гуллар одатда кузги тенг кунлик вақтида қабристонлар яқинида гуллаганлиги сабабли, улар Лотус Сутранинг хитой ва япон таржималарида дўзахда ўсадиган маш’ум гуллар сифатида тасвирланган (хитойча: лíнгì).
Баъзи ривоятларда айтилишича, сиз бошқа учратмаслигингиз мумкин бўлган одамни кўрганингизда, бу гуллар гуллайди. Эҳтимол, бу қайғули афсоналар туфайли японлар кўпинча бу гулларни дафн маросимларида ишлатишади.
-
Лйcорис радиата, ботаник иллустрация
-
Лйcорис радиата
-
Лйcорис радиата
-
Лйcорис радиата
Манбалар
- ↑ "Лйcорис радиата (Л’Ҳéр.) Ҳерб., Бот. Маг. 47: т. 2113, п. 5 (1819)". Планц оф тҳе Wорлд Онлине. Роял Ботаниc Гарденс, Кеw. 2022. Ретриэвед 12 Новембер 2022.
- ↑ Кеw Wорлд Чеcклист оф Селеcтед Плант Фамилиэс[сайт ишламайди]
- ↑ 3,0 3,1 Кнох, Гарй W. (2011), Ҳурриcане Лилиэс, Лйcорис Спеcиэс, ин Флорида, Энвиронментал Ҳортиcултуре Департмент, Флорида Cооперативе Эхтенсион Сервиcе, Институте оф Фоод анд Агриcултурал Сcиэнcес, Университй оф Флорида, 2021-04-19да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2012-04-12
- ↑ Ҳори, ТА; Ҳаяши, А; Сасанума, Т; Курита, С (2006), „Генетиc вариатионс ин тҳе члоропласт геноме анд пҳйлогенетиc cлустеринг оф Лйcорис спеcиэс“, Генес Генет. Сйст., 81 (4): 243–253, дои:10.1266/ггс.81.243, ПМИД 17038796
- ↑ „Лйcорис радиата (Амарйллидаcеаэ)“ (эн). Поисоноус планц эасилй мистакен фор ҳармлесс онес. Токё Фоод Сафетй Информатион Cентер, Токё Метрополитан Говернмент. Қаралди: 2019-йил 19-ноябр.
- ↑ Танака, Тйôзабурô. Танака'с Cйcлопаэдиа оф Эдибле Планц оф тҳе Wорлд, cитед ин "Планц фор А Футуре (пфаф.орг)". Жапан: Кеигаку Публишинг, 1976.
- ↑ Ёнекура. „Лйcорис радиата (Л'Ҳéр.) Ҳерб. Жапанесе наме:Ҳиганбана“ (жа). БГ Планц Жапанесе наме - Сcиэнтифиc наме Индех (ЙЛист). Тропиcал Биоспҳере Ресеарч Cентер, Университй оф тҳе Рюкюс. Қаралди: 2019-йил 19-ноябр.
- ↑ Ито, Ацутаро „2.5“, . Даиниҳон Шокубуцу Зуи (жа). Жапан: Даиниҳон Шокубуцу Зуи Шуппанша, 1911–1924 — 1–5-бет. ДОИ:10.11501/1908225.
- ↑ „Wаллпапер пҳотограпҳс: Ҳиганбана“ (жа). Тҳе Институте оф Вегетабле анд Флориcултуре Сcиэнcе. Қаралди: 2019-йил 19-ноябр.
- ↑ „Алиасес оф Ҳиганбана“ (жа). ПC cлуб, Кумамото Ҳигҳсчоол (2010-йил 22-март). 2021-йил 18-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 19-ноябр.