Lyutna klavesini

Люта клавесини, шунингдек, лутенверк, лютна-клавир, арпикитаррон (италянча: арпиcордо леутато, арпичитарроне, олмонча: Лаутенклавиэр, Лаутенwерcк, Тҳеорбенфлüгел ,инглизча: луте-ҳарпсичорд) — бу мусиқий чолғу асбоби бўлиб, барокко даврида кенг тарқалган тор томирли клавесиннинг бир тури ҳисобланади. Асбобнинг овози лютнага ўхшайди (унинг номи шундан чиққан).
Тузилма хусусиятлари
Лютна клавесини бир мануал ёки бир неча (икки, камдан-кам ҳолларда уч) бўлиши мумкин. Қобиғи раковинага ўхшар эди (лютна каби). Тор томирлари ўрта ва юқори регистрлар учун мўлжалланган (масалан, лют ёки арфа каби). Клавсиндан фарқли ўлароқ, торлар паски қисмидан анча узоқроқда узилиб, товушнинг анча юмшоқ ҳужумига олиб келди.
Тарихий тасаввур
Лютна клавесиннинг тарихий намуналари сақланиб қолмаган. Тахминларга кўра, айнан ҳарпвентиф номи билан аталган асбобни немис назариётчиси Себастян Вирдунг таърифлаган („Мусиcа гетуцчт“, 1511) эди; бошқа нуқтаи назарга кўра, Вирдунг „арфа“ клавесинни тасвирлаган, яъни арфа товушига тақлид қилувчи клавиатурали асбоб.[1] Арпиcордо леутато деб номланган лют клавесин италиялик Адриано Банкиэри томонидан „Овозли орган“ („Л’органо суонарино“, 2-нашр, 1611) органистлар қўлланмасида тасвирланган. Кўринишидан, лютна клавесин Банкери даврида жуда кенг тарқалган, чунки муаллиф рисола саҳифаларида чолғунинг янги бас модификациясини таклиф қилганди (бассо cонтинуо ўйини учун). У ушбу модификацияни арпиcордо (клавесин) ва читарроне (китаррон, лютнанинг басс тури) сўзларининг бирикмасидан келиб чиққанлиг туфайли арпитарроне деб атаган.[2] ХВИИИ асрда Германияда турли дизайндаги лютна клавесинлари Иоган Кристоф Флейшер (уни „теорба-клавир“, Тҳеорбенфлüгел деб атаган), Захария Хилдебрандт, Иоганн Николаус Бахлар томонидан яратилган. Якоб Адлунг ўзининг „Мусиcа мечаниcа органоэди“ (ИИ қисм, 1768) рисоласидаги бир бобни лютна клавесинга бағишлаган. У Лаутенwеркни „органадан кейинги энг чиройли клавишли асбобдир… у нафақат тембри, балки товуш диапазони ва нафислиги билан ҳам лютнага яқин дея таърифлаган“.[3] Лаутенверкнинг ягона камчиликлари динамик палитранинг йўқлигида эди — одатий лютна учун мавжуд бўлган овоз баландлигининг сояларидир.
Икки лютна клавесини И.С.Бахнинг ўлимидан сўнг мулкини инвентаризация қилишда қайд этилган. Унинг шогирди И.Ф.Агриколанинг сўзларига кўра, Бахнинг ўзи лаутенверкнинг бас модификациясининг расмини чизиб, уни ясаттириш учун уста Хилдебрандтга буюртма қилган. Агриколанинг ёзишича, Бахнинг асбоби „теорбага ўхшаган“ ва лютнани шу қадар яхши тақлид қилганки, у товуши билан „ҳатто профессионал лютначиларни ҳам адаштириши мумкин“. Бахнинг камида битта композицияси, э-молл сюити (БWВ 996) лаутенверк учун ёзилган (автограф сақланмаган). Баҳоведларнинг фикрига кўра, c-молл сюити (БWВ 997) ва Прелюдия, фуга ва аллегро (БWВ 998)[4] тўплами ҳам ушбу асбоб учун ёзилган бўлиши мумкин. Аутентистлар лаутенверкда дастлаб бошқа асбоблар учун ёзилган асарларнинг лютналарининг аранжировкаларини, шунингдек, лют учун композицияларни ўйнаганлар (БWВ 995, БWВ 999, БWВ 1000, БWВ 1006а).
Манбалар
- ↑ Рипин Э.М., Wраигҳт Д. Луте-ҳарпсичорд // Тҳе Неw Грове Диcтионарй оф Мусиc анд Мусиcианс. Лондон; Неw Ёрк, 2001.
- ↑ В других своих трудах Банкьери именовал свой новый инструмент также арпичитарроне.
- ↑ Адлунг Ж. Мусиcа мечаниcа органоэди, ИИ, п.133.
- ↑ Бач Wерке Верзеичнис. Клеине Аусгабе. Леипзиг, 1998, С.407-410.
Адабиётлар
- Хеннинг У. Клавиерлар орасида энг гўзал: Рудолф Рихтернинг барокко лют-арпсичордни қайта қуриши', Эрта мусиқа 10 (1982), 477-486-бет.
- Ҳеннинг У. Зур Фраге дес Лаутенклавиэрс беи Иоганн Себастиан Бах // Алте Мусик алс äстҳетисче Гегенwарт: Бах, Ҳäндел, Счüтз. Штутгарт 1985, С.465-469.
- Рипин ЭМ, Wраигҳт Д. Луте-арпсичорд // Мусиқа ва мусиқачиларнинг янги Грове луғати. Лондон; Ню-Ёрк, 2001-йил.
- Недоспасова А. Луте Cлавиэр // Қадимги мусиқа, 2005-йил Но 1-2 (27-28), п. 16-22.
Ҳаволалар
- Эл Лаутенwерк ёки cлаве-лауд[сайт ишламайди] (мавжуд ҳавола)
- Барок Луте-клавесин: унутилган асбоб (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-04-16 санасида архивланган)
- Анна Недоспасова. Луте Клавиэр (русча) // Илк мусиқа. — 2005-йил. — № 1-2 (27-28). — С. 16-22. Архивланган 9 2013-йил март йилнинг.
- Бахнинг лавта клавесин учун мусиқаси (Марта Голдштейн)