Madaniy determinizm

Маданий детерминизм (инглизча cултурал детерминисм; немис културеллер Детерминисмус) — бу инсон хатти-ҳаракатларини фақат ижтимоий-маданий сабабларга кўра тушунтириш, маданият бизнинг кимлигимизни ҳиссий ва хулқ-атвор даражасида белгилайди. Шунингдек, жамиятдаги тузилмалар ва институтлар иқтисодий, ижтимоий, сиёсий шаклланади, деган ишонч.

Маданий детерминизм иккита асосий омилдан шаклланади: ирқ ва дин . Инсон ва унинг ўзига хос маданиятини шакллантиришда мафкура, муҳит, об-ҳаво шароити ҳам катта рол ўйнайди. Маданий детерминизм вақт ўтиши билан хулқ-атвор намуналарининг узлуксизлигини таъкидлайди, чунки ўрганилган хатти-ҳаракатлар авлоддан кейинги авлодга ўтади. Маданий детерминизм инсоният тарихи давомида маданиятлар ва цивилизацияларнинг кўп хилма-хиллигини яратувчи сабабларни тавсифлайди.

Ижтимоий ривожланиш назариясида бир элемент барча қолганларини белгиловчи омил деб ҳисоблайдиган бир қанча қарашлар мавжуд. Энг машҳурларидан бири К. Маркснинг иқтисодий детерминизм назариясидир. Ишлаб чиқариш воситаларида шахс ёки синфнинг роли дунёқараш ва маданий ролларни белгилайди.

Маданий детерминизм тушунчаларини кўриб чиқишнинг яна бир усули — уни атроф-муҳит детерминизми ғоясига қарама-қарши қўйишдир. Охирги ҳодиса жисмоний дунё ўзининг барча чекловлари ва доимий ўзгарувчан элементлари билан ҳар бир мавжуд маданиятнинг шаклланиши ва характери учун жавобгардир, деган ғояда ётади.

Маданият иқтисодий ва сиёсий механизмларни белгилайди деган тушунча ҳақида ҳам гапириш одатий ҳолдир. Бу ғоя инсоният тарихи давомида, қадимги цивилизациялардан то ҳозирги кунгача кўплаб маданиятларда такрорланган.

Маданий детерминизм сиёсий ва иқтисодий таъсир сифатида

Ижтимоий ривожланишнинг бир қанча назариялари мавжуд бўлиб, улар маданиятни ҳамма нарсани белгиловчи омил сифатида тавсифлайди. Улар Маркснинг иқтисодий детерминизм назарияларидан фарқ қилади, яъни ишлаб чиқариш воситаларида шахс ёки синфнинг роли дунёқараш ва маданий ролларни белгилайди (баъзи марксистлар Маркс қарашларининг тўғри тавсифи сифатида „иқтисодий детерминизм“ ёрлиғини рад этадилар). . Маданий детерминизмга асосланган сиёсий ҳаракатлар сиёсий ва иқтисодий мафкураларга қарши чиқиш ёки дин, ирқ, миллат каби омилларга қараганда камроқ аҳамиятга эга деб ҳисоблашади. Бироқ, маданий детерминистлар Маркснинг ижтимоий синф муҳим детерминант эканлиги ҳақидаги фикрига қўшилмайдилар. Маданий детерминизм ғояси жуда кенг тарқалган: кўплаб жамиятлар ўзларининг одатлари, ғоялари ва урф-одатлари сиёсий ва иқтисодий механизмлар шаклини белгилаб беради ва уларнинг ўзига хослигининг манбаи ҳисобланади. Буни миллий достонларга, ўзига хос диний урф-одатларга риоя қилиш, тилнинг миллий ўзликни белгиловчи омил сифатидаги аҳамиятида ҳам кўриш мумкин.

Тарихдан мисоллар

Қадимги юнонлар фақат ўз тилида сўзлашувчилар ўзларининг фикрлари ва сиёсий механизмларини тушунишларига ишонишган, бошқаларни „барбарои“ деб аташган, инглизча " барбар " сўзидан олинган.

Никколо Макиавелли сиёсий хулқ-атвор универсал эканлигини таъкидлаган бўлса-да, у маданият элементлари, хусусан, дин фойдали сиёсий механизмларни ташкил қилиши мумкинлигини ҳам таъкидлади.

Социолог Макс Вебер протестантизм ва капитализм ўртасидаги муносабатлар ҳақида ёзар экан, иқтисодий механизмларнинг пайдо бўлишида диннинг маданий жиҳатлари, жумладан протестантлик одоб-ахлоқи ҳал қилувчи рол ўйнаганлигини таъкидлаган.

Романтизм Иоганн Волфганг Гёте, Иоганн Фичте, Август Стриндберг ва Фридрих Шлегел каби ёзувчилар томонидан тасвирланган маданий детерминизмнинг кўплаб элементларини ўз ичига олган. Романтизм контекстида география шахсни ва вақт ўтиши билан у билан боғлиқ бўлган урф-одатлар ва маданиятни шакллантирди. Улар жамиятнинг ўрни билан уйғун бўлиб, ўзбошимчалик билан киритилган қонунлардан кўра кўпроқ кучга эга эди.

Оммавий ахборот воситалари назариясида кўплаб муаллифлар сиёсий механизмлар одамлар кўрадиган оммавий ахборот воситаларининг тасвирлари билан белгиланади ва улар маданиятнинг бошқа шаклларини сиқиб чиқариш орқали иқтисодий ва сиёсий механизмларни белгилайди, деган фикрга эга.

Замонавий консерватизмда шарҳловчи Патрик Бюкенан ва иқтисодчи Роберт Барро каби одамлар маданий меъёрлар сиёсий тартибларнинг хатти-ҳаракатларини белгилайди, деб таъкидлайдилар.

Маданий детерминизм кўплаб ёзувчилар ва мутафаккирлар томонидан қўлланиладиган парадигмадир. Рут Бенедикт болалар ўз ҳаётларини бошқарадиган маданиятнинг бир қисмига айланишларини ёзган эди.