Madeyra (arxipelag)
Мадейра (португалча: Мадеира — ёғоч) — Атлантика океанида, Марокашдан 680 км ғарбда ва Канар оролларидан 450 км шимолда жойлашган вулқон келиб чиқиши бўлган архипелагидир. Архипелагда Португалия — Мадейра автоном вилояти жойлашган. Архипелаги марказий орол Мадейра, Порту-Санто ороли, Илҳас Десертаснинг учта қўриқланадиган ороллари гуруҳи, шунингдек Мадейра ва Порту Санто қирғоқларидаги бир нечта кичик ороллардан иборат. Кичик Селвагенс архипелаги (3,6 км²), жанубдан 230 км узоқликда жойлашган, автоном вилоят таркибига киради, лекин одатда архипелагга кирмайди. Архипелагнинг майдони 797 км², аҳолиси 267 785[1] киши (2011).
| География | |
|---|---|
| Майдони | км2 |
| Денгиз сатҳидан баландлиги | м. |
| Ма'мурият | |
| Демография | |
| Қо'шимча ма'лумот | |
Мадейра ороли
Мадейра ороли — архипелагнинг энг катта ороли бўлиб, майдони 740,7 км² (архипелагнинг умумий майдонининг 90 % дан ортиғи), унинг узунлиги 57 км ва кенглиги — 22 км, энг кенг жойида қирғоқ чизиғи 150 км. Энг узун ўқ шарқ ва ғарб ўртасида жойлашган бўлиб, унинг бўйлаб баландлиги 1220 метргача бўлган тоғлар занжири жойлашган бўлиб, улардан қирғоққа қараб кўплаб чуқур даралар бошланади. Кабо Гирао — оролининг энг машҳур қояси Эвропадаги энг баланд жарликлардан биридир. Оролнинг энг баланд нуқтаси — Пико Руиво, денгиз сатҳидан 1862 метр баландликда[2].
Жанубда жуда кам маҳаллий Монтеверде, субтропик ўрмонлар мавжуд бўлиб, улар бутун оролни қоплаган (Португаллар уларни деҳқончилик қилиш учун ёқиб юборишган) ва унга ўз номини берган (Португал тилида Мадейра ёғоч деган маънони англатади). Шимолда кўплаб маҳаллий ўрмонлар водийларда қолмоқда, хусусан Мадейранинг шимолий ён бағирларидаги ўрмонлар ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси об’экти сифатида тан олинган. 2019-йилда архипелаг сайёҳлар ташриф буюрадиган энг яхши Европа ороли деб топилди ва нуфузли Wорлд Травел Аwардс мукофоти билан тақдирланди[3].
Архипелаг ороллари

- Мадейра (740,7 км²)
- Агостинё (шарқда)
- Сан Лоуренçо (шарқда)
- Моли (шимоли-ғарбда)
- Порту Санто (42,5 км²)
- Баихо й да Cал (жанубда)
- Ферроу (жанубий-ғарбий қисмида)
- Сенураш (шимолда)
- Фора (Сенураша шимолида)
- Сима (шарқда)
- Иляш-Дезертас (14,2 км²)
- Илҳа Десерта Гранде
- Бужиу
- шанг
Маъмурий бўлиниш
Мадейра автоном вилояти 10 та муниципалитетдан иборат:
- Санта-Круз;
- калҳета;
- Cамара-де-Лобос;
- Фунчал;
- Сантана;
- Сан-Висенте;
- Мачиcо;
- Понта-до-Сол;
- Порто-Маниш;
- Рибеира-Брава;
- Порту-Санто.
Иқлим
Мадейра оролининг географик жойлашуви ва тоғли ландшафти шимолдан жанубга ва архипелаг оролига қараб бир оз фарқ қиладиган жуда ёқимли иқлимни яратади. Мадейра субтропик-Ўрта эр денгизи иқлимига эга (Кöппен иқлим таснифи: Cсб)[4] бу оролни дунёдаги энг юмшоқ иқлимлардан бири билан таъминлайдиган Форс кўрфази оқимининг катта таъсирида. Денгизнинг ўртача йиллик ҳарорати 20 °C Қишда ва 23 °C Ёзда. Ёз мавсуми деярли бутун йил давомида давом этади, гарчи декабр ва апрел ойлари орасида ҳарорат кўпинча 20 °C даражадан пастга тушади.
Геологик келиб чиқиши ва вулканизм
Мадейра ороли — Африка плитасидаги Торе тоғ тизмасидаги Атлантика океани тубидан тахминан 6 км баландликда кўтарилган йирик қалқон вулқонининг чўққиси. Вулқон океан қобиғидаги ёриқда ҳосил бўлган. Вулқоннинг шаклланиши 5 миллион йил олдин Миосен даврида бошланган ва тахминан 700 000 йил олдин плейстосенда тугаган. Бунинг ортидан оролнинг марказий қисмида иккита катта доира ҳосил бўлган кучли эрозия содир бўлди.
Кейинчалик вулқон фаоллиги қайта тикланиб, янги чўққиларни ҳосил қилди ва эски қатламлар устида лава оқимлари пайдо бўлди. Энг сўнгги вулқон отилиши оролнинг ғарбий-марказий қисмида 6500 йил олдин содир бўлган.
Табиат


Мадейрада учта эндемик қуш турлари яшайди: Мадейра тайфуну, Мадейра каптари ва Мадейра қироллиги.
Орол бошқа денгиз қушларини, жумладан Мадейран қуши ва Атлантика қушини кўпайтириш учун ҳам жуда муҳимдир.
Макаронезия муҳим табиий хилма-хиллик жойидир. Архипелагдаги ўрмонлар миллион йиллар олдин Жанубий Европа ва Шимолий Африкани қамраб олган учинчи давр ўрмонларига жуда ўхшайди.
Мадейранинг улкан биологик хилма-хиллиги фитогеографик жиҳатдан Ўрта ер денгизи, Африка, Америка ва Австралия билан боғлиқ. Сўнгги пайтларда ўсимликлар географиясига бўлган қизиқиш жуда бошқача ривожланишга эга эпифитларнинг янги турларининг кашф этилиши туфайли ортди.
Мадейра жуда кўп эндемик турларга эга, асосан умуртқасизлар, шу жумладан жуда кам учрайдиган Мадейра карамлари, шунингдек, юқорида айтиб ўтилган калтакесаклар ва қушлар каби баъзи умуртқали ҳайвонлар. Европадаги энг катта тарантула Иляш-Десерташ чўлларида яшайди ва инсон қўлининг ўлчамига етади. Худди шу оролларда қуруқлик моллюскаларининг 250 дан ортиқ турлари (салянгозлар ва шилимшиқлар) яшайди, уларнинг баъзилари ғайриоддий қобиқ нақшлари ва рангларига эга. Уларнинг аксарияти эндемик ва йўқолиб кетиш хавфи остида (Боэттгериа обесиусcула салянгози каби).
Манбалар
- ↑ Населениэ Португалии (2011) (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-06-22 санасида архивланган) Институто Наcионал де Эстатíстиcа
- ↑ „Геограпҳй“ (эн). ҳттпс://www.мадеира-wеб.cом/эн/. Қаралди: 2019-йил 13-ноябр.
- ↑ „Остров вечной весны“ (ру). ҳттпс://риа.ру/. Қаралди: 2019-йил 13-ноябр.
- ↑ „Мировая карта Климатической Классификации Кёппен-Гейгера“ (эн). 2011-йил 24-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 8-январ.