Mafkura
 | Бу мақолада ички ҳаволалар жуда кам. |
Мафкура (араб. – фикрлар мажмуи. ёки идеология) – муайян ижтимоий гуруҳ, қатлам, миллат, жамият, давлатнинг манфаатлари, орзулари, мақсадлари ифодаланган қарашлар ва уларни амалга ошириш тизими. Унда манфаатлари ифодаланаётган гуруҳ ва қатламларнинг ўтмиши, бугунги куни ва истиқболи ўз ифодасини топади. Мафкура ҳар қандай жамият ҳаётида зарур. Инсоният тарихида турли-туман мафкуралар бўлган. Турли халқлар ва ижтимоий кучларнинг ғоявий раҳнамолари, мутафаккир ва арбоблари ўзларининг манфаат ва мақсадларидан келиб чиқиб мафкуравий таълимот ва дастурлар ишлаб чиққанлар. Ҳар қандай Мафкуравий жамиятда янги пайдо бўлган ижтимоий-сиёсий кучларнинг талаб-эҳтиёжлари, мақсадларини ифода этувчи янги ғоявий тизим сифатида вужудга келади ва, асосан, қуйидаги вазифаларни ўз олдига қўяди: муайян ғояни одамларнинг онгига ва руҳиятига сингдириш; аҳолининг турли гуруҳларини бирлаштириш; кўзланган мақсад ва ниятларга эришиш учун одамларни сафарбар этиш; уларни маънавийруҳий рағбатлантириш; аҳолини, айниқса, ёш авлодни ғоявий тарбиялаш ва мафкуравий иммунитетни шакллантириш; бошқа мафкуравий ва ғоявий таъсирлардан ҳимоя қилиш ва шаҳрик. Мафкура муайян фалсафий, диний таълимотлар асосида яратилади, маълум илмий қарашлар, ахлоқий тамойилларга таянади. Мафкура ўз моҳияти ва таъсир кучига кўра, жамиятни бирлаштириши ёки уни бир-бирига қарама-қарши тарафларга бўлиб юбориши, давлатнинг жаҳондаги обрў ва мавқеини ошириши ёки тушириши, халқларни юксакликка кўтариши ёки таназзулга дучор этиши мумкин. Юксак мақсадлар, бунёдкор ғояларга асосланган мафкура ижтимоий-иқтисодий тараққиётга туртки бўлади, маънавиятни юксалтиради, инсонларни улуғвор ишларга сафарбар этади. Озодлик, эркинлик, мустақиллик, тинчлик, ҳамкорлик ғоялари асосида шаклланган, эзгу мақсадларга хизмат қиладиган мафкура бунёдкорлик хусусиятига эга бўлади. Ҳукмронлик, мустабидлик, тажовузкор, босқинчилик, экстремистик, ақидапарастлик ғоялари асосида шаклланган, миллат ва халқларни асоратга соладиган мафкура вайронкорлик хусусиятига эгадир.
Мафкуранинг диний, дунёвий, миллий, сиёсий ва бошқа кўринишлари бор. Аксарият ривожланган мамлакатлар халқдари эркинлик, адолат, қонун, инсон ҳуқуқлари, миллатлараро ҳамжиҳатлик, диний бағрикенглик каби ғояларга асосланган мафкурага таянмоқда.
Мафкура тушунчасининг келиб чиқиши
"Мафкура" сўзи ўзининг замонавий шаклида Европада, айниқса, Франсияда ХВИИИ асрда шакллана бошлаган. Франсуз мутафаккири Антон Дестют де Траси (Антоине Дестутт де Траcй) илк бор “идеология” атамасини илгари суриб, уни инсон фикрлашини ўрганувчи фандек тушунтирган. Бироқ, бу тушунча кейинчалик сиёсий ва ижтимоий назария сифатида шаклланиб, “мафкуравий тизим” ёки “ғоялар тизими” сифатида кўриладиган бўлди.
Мафкура турлари
Мафкурани ўз ичига олувчи турлар ва йўналишлар кўплаб жиҳатларда турлича шаклланган. Қуйида асосий мафкура турларидан ба’зиларини санаб ўтамиз:
1. Сиёсий мафкура
- Сиёсий мафкура давлат бошқаруви, қонунлар ва жамиятдаги ижтимоий тартиб ҳақида қарашларни ифодалайди.
- Асосий йўналишлари:
- Либерализм: Эркинлик ва шахсий ҳуқуқларга асосланган мафкура.
- Консерватизм: Ан’анавий қадриятларни сақлаш ва ўзгармас тартибни қўллаб-қувватлаш.
- Социализм: Ижтимоий адолат, тенглик ва мулкнинг умумий назоратига урғу беради.
- Коммунизм: Тўлиқ тенглик, мулкчиликнинг йўқлиги ва жамиятдаги барча ресурсларнинг бирга фойдаланилишини та’минлаш.
- Миллатчилик (национализм): Миллий ўзликни, миллий қадриятларни ва маданиятни ҳимоя қилишга асосланган.
2. Диний мафкура
- Диний мафкура турли динларнинг асосий ғоялари, та’лимотлари ва ахлоқий қадриятларига асосланади. Бу қарашлар кишиларнинг ахлоқий ҳаётига, жамиятда ўзини тутишига ва бошқалар билан муносабатига та’сир этади.
- Мисоллар:
- Исломий мафкура: Ислом та’лимотига асосланиб, Қур’он ва ҳадислар йўналишида шаклланган.
- Христианлик мафкураси: Христианлик динига асосланган бўлиб, Инжил ва черков та’лимотларини ўз ичига олади.
- Буддист мафкура: Буддизм ғояларига асосланган бўлиб, ички тинчлик ва юксак ахлоқий қадриятларга урғу беради.
3. Иқтисодий мафкура
- Иқтисодий мафкура иқтисодий фаолият, мулкчилик, ресурсларни тақсимлаш каби масалаларда қарашларни ифодалайди.
- Турлар:
- Капитализм: Шахсий мулкчиликка асосланган бўлиб, эркин бозор ва рақобатни қўллаб-қувватлайди.
- Ижтимоий иқтисодиёт: Давлат ва хусусий сектор ўртасидаги мувозанатни та’минлашни кўзлайди.
- Аралаш иқтисодиёт: Давлат ва хусусий сектор бирга иқтисодий фаолиятни бошқариши назарда тутилади.
4. Маданий мафкура
- Маданий мафкура бир халқнинг, миллатнинг ёки жамиятнинг урф-одатлари, қадриятлари ва маданиятига асосланади. Бу мафкура сан’ат, адабиёт, тил ва турмуш тарзида намоён бўлади.
5. Экологик мафкура
- Экологик мафкура табиатни асраш, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва инсоннинг табиат билан алоқасини тартибга солиш ғояларига асосланади.
- Мисоллар:
- Яшил мафкура: Табиатни ҳимоя қилиш, барқарор ривожланиш, глобал исиш ва экологик муаммоларни ҳал этишга қаратилган.
6. Фалсафий мафкура
- Бу мафкура фалсафий қарашлар, инсон ва коинот ўртасидаги алоқаларни тушунтиради.
- Турлар:
- Эгзистенсиализм: Инсон эркинлиги, жавобгарлик ва мавжудлик мазмунига э’тибор қаратади.
- Материализм: Асосий э’тиборни моддий оламга қаратади ва руҳийликни иккинчи даражага туширади.
Мафкуранинг та’сири ва амалиётда қўлланилиши
Мафкуралар турли даврларда ва жойларда жамият ҳаётининг турли соҳаларига та’сир кўрсатган. Сиёсат, иқтисодиёт, сан’ат, та’лим ва бошқа соҳаларда мафкуралар муҳим рол ўйнаган. Масалан, сиёсий мафкуралар давлат бошқаруви ва қонунларни шакллантирган, иқтисодий мафкуралар жамиятда мулкчилик шаклларини белгилаган ва диний мафкуралар одамларнинг ахлоқий қадриятларини белгилашда иштирок этган.