Ziyosfera

Magnolia champaca

Магнолиа чампаcа, инглиз тилида чампак (/ˈтʃʌмпəк/) номи билан танилган — Магнолиаcеаэ оиласига мансуб доим яшил дарахт[3]. Илгари Мичелиа чампаcа номи билан аталган[3][4]. У ўзининг хушбўй гуллари ва мустаҳкам ёғочи билан машҳур.

Магнолиа чампаcа
Илмий таснифлаш
Ўсимликлар
Юксак ўсимликлар
Гулли ўсимликлар
Магнолиидс
Магнолиалес
Магнолиаcеаэ
Магнолиа
Магнолиа субг. Юланиа
Магнолиа сеcт. Мичелиа
Магнолиа субсеcт. Мичелиа
М. чампаcа
Бинар номи
Магнолиа чампаcа

Синонимлар
  • Чампаcа мичелиа Норонҳа
  • Магнолиа мембранаcеа П.Парм.
  • Мичелиа аурантиаcа Wалл.
  • Мичелиа блумеи Стеуд.
  • Мичелиа чампаcа Л.
  • Мичелиа эуонймоидес Бурм.ф.
  • Мичелиа рҳеэдеи Wигҳт
  • Мичелиа руфинервис ДC.
  • Мичелиа сериcеа Перс.
  • Мичелиа суавеоленс Перс.
  • Сампаccа эуонймоидес (Бурм.ф.) Кунтзе
  • Сампаccа суавеоленс (Перс.) Кунтзе

Этимология

Лотинча номи, чампаcа, санскритча „cампака“ сўзидан келиб чиққан [тɕɐмпɐкɐ])[5].

Халқ номлари

Инглиз тилидаги бошқа халқ номлари орасида қувончли атир дарахти[4], сариқ орхидея дарахти ва хушбўй Ҳимолай чампакаси киради[6][7].

Тарқалиш

Дарахт Жанубий Осиё, Жануби-Шарқий Осиё-Ҳиндохитой ва жанубий Хитойда ўсади. У тропик ва субтропик ўрмонларда экореминталарда, 200–1,600 метр (660–5,250 фт) баландликда ўсади[3]. Унинг ватани Малдив ороллари, Бангладеш, Камбоджа, Хитой, Ҳиндистон, Индонезия, Малайзия, Мянма, Непал, Таиланд ва Ветнам[3]. Хитойда у жанубий Хизанг ва жанубий ва жануби-ғарбий Юннан провинсияларига хосдир[3][8].

Тавсиф

Оқ чампак гул

Магнолиа чампаcа ўз ватанида бўйи 50 метр (160 фт) га етадиган дарахт кўринишида ўсади. Унинг танаси 1.9 метр (6.2 фт) диаметрда. Дарахт тор соябон тожга эга[3]. Июн-сентабр ойларида гуллайди. Гуллари крем-сариқ-тўқ сариқ рангдаги кучли хушбўй ҳидли[3]. Обовоид-эллипсоид карпеллар сентябр-октябр ойларида 2−4 уруғ беради[3].

Магнолия чампаcа гул
Чампак гул қисмлари

Турлари — дурагайлар

Магнолиа чампаcа навлари ва дурагайларига қуйидагилар киради:

  • Магнолиа (Мичелиа) чампаcа вар. чампаcа — хитой тилида Ҳуанг лан (юан биан зҳонг), (йàнгāн (йàнгāн)). 30 метр (98 фт) баланд, Хитойда ҳужжатлаштирилган[9].
  • Магнолиа (Мичелиа) чампаcа вар. пубинервиа — хитойчада Мао е маи ҳуанг лан (мáо е маи ҳуанг лан). 50 метр (160 фт) баланд ёки баландроқ, Хитойда ҳужжатлаштирилган[10].
  • Магнолиа алба— Магнолиа чампаcа ва Магнолиа монтана нинг оқ гулли гибриди[4].

Таиландда бошқа турлар, жумладан Магнолиа лилиифера ва Магнолиа cоcо билан ўстириладиган бошқа дурагайлари мавжуд.

Маданий жиҳатлар

Тўқ сариқ рангдаги турли хил гулли гуллаш

Фойдаланади

Хушбўй ҳид

Гуллар Жанубий Осиёда турли мақсадларда фойдаланилади. Айниқса, Ҳиндистонда улар асосан ибодатхоналарда, уйда ёки ташқарида ибодат қилиш ва одатда қизлар ва аёллар томонидан сочларга гўзаллик безаклари, табиий парфюмерия сифатида ишлатилади. Гуллар хонани хушбўй қилиш учун, келин тўшакларига қўйилади. Дарахт анъанавий равишда хушбўй соч ва массаж мойларини тайёрлаш учун ишлатилган. Жан Патунинг машҳур парфюмерияси, „Жой“, Чанел № 5 дан кейин дунёда иккинчи энг кўп сотилган атир, қисман чампаcа гулларининг эфир мойларидан олинган[4].

Ушбу ўсимликнинг ҳидига ўхшаш ҳид Шри-Ланкада, Парадохурус монтанус томонидан чиқарилади. Бошқа сиветлар жуда ёқимсиз ҳидлар чиқариши маълум бўлгани сабабли, бу тур бу ўсимликнинг ҳидига ўхшаш ёқимли ҳидни чиқариши билан машҳур[11].

Ёғоч

Чампак дарахтининг мевалари

Ўзининг ватани Ҳиндистон ва Жануби-Шарқий Осиёда ҳампака ўзининг қимматбаҳо ёғочлари учун кесилади[4]. У нозик текстурали, тўқ жигарранг ва зайтун рангли ёғочга эга бўлиб, мебел ишлаб чиқаришда, қурилишда ва шкаф ясашда ишлатилади[4].

Бу тур Ҳиндистоннинг баъзи штатларида, айниқса жануби-ғарбий минтақада бу дарахтни кесиш таъқиқланган[4].

Култивация

Магнолиа чампаcа махсус кўчатхоналарда манзарали ўсимлик сифатида етиштирилади[7]. У тропик ва субтропик иқлим боғларида, масалан, Жанубий ва Марказий Калифорнияда ерга экилган[4][7]. Совуқроқ мўтадил иқлимли ҳудудларда контейнерларга экилади[4]. Тўлиқ қуёш нури ва мунтазам суғоришни талаб қилади.

Хушбўй гуллар капалак ва колибриларни ўзига тортади[7]. Унинг арил билан қопланган уруғлари қушлар учун жуда жозибали кўринади ва уларни ўзига жалб қилади[12].

Манбалар

  1. ↑ Кҳела, С. (2014). „Магнолиа чампаcа“. ИУCН Ред Лист оф Тҳреатенед Спеcиэс. 2014: э.Т191869А15267603. дои:10.2305/ИУCН.УК.2014-3.РЛТС.Т191869А15267603.эн. Ретриэвед 19 Новембер 2021.
  2. ↑ Фл. Форест.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 эфлорас.орг: Флора оф Чина треатмент оф Мичелиа (Магнолиа) чампаcа. аccессед 7.12.2015
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Паcифиc Ҳортиcултуре Соcиэтй: „Стривинг фор Диверситй: Фрагрант Чампаcа“ . аccессед 7.12.2015
  5. ↑ „Санскрит Диcтионарй фор Спокен Санскрит“. спокенсанскрит.орг. Қаралди: 16-январ 2019-йил.
  6. ↑ „ПлантФилес“. Даве'с Гарден. Қаралди: 2-август 2015-йил.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Монровиа Нурсериэс датабасе: Мичелиа чампаcа (Фрагрант Ҳималаян Чампаcа) . аccессед 7.12.2015
  8. ↑ эфлорас.орг: Аннотатед Чеcклист оф тҳе Флоwеринг Планц оф Непал − Мичелиа (Магнолиа) чампаcа
  9. ↑ эфлорас.орг: Флора оф Чина треатмент оф Мичелиа (Магнолиа) чампаcа вар. чампаcа
  10. ↑ „Флора оф Чина ФОC Вол. 7 пг 51, 80. — Мичелиа (Магнолиа) чампаcа вар. пубинервиа“.
  11. ↑ „Сри Ланкан Броwн Палм Cивец (Парадохурус монтанус): Нон-Рингтаилс оф Сри Ланка“.
  12. ↑ ФРИСCҲ, Ж.Д. & ФРИСCҲ, C.Д. — Авес Брасилеирас э Плантас қуэ ас атраэм, Сãо Пауло, Далгас Эcотеc, 3рд. эдитион, 2005, ИСБН 85-85015-07-1, паге 374 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Magnolia_champaca" dan olindi