Ziyosfera

Mahmud Hasan Deobandi

 

Маҳмуд Ҳасан Деобанди
Таваллуди 1851-йил,
Барейли шаҳрида (Ҳиндистоннинг ҳозирги Уттар-Прадеш штати) Усмонийларга мансуб Деобанд оиласида
Вафоти 1920-йил 30-ноябр
Ҳиндистон, Деҳли шаҳрида вафот этган, Деобандга дафн қилинган
Фуқаролиги Британия Ҳиндистони фуқароси
Касби Жамиа Миллиа Исламиа ташкилоти асосчиси, Ҳиндистон озодлиги учун “Ипак мактуби” ҳаракати раҳбари
Мукофотлари Ашраф Али Танвий уни "Шайх ал'-Олам" (Дунё раҳбари) деб атаган. Танви айтади: "Бизнинг фикримизча, у Ҳиндистон, Синд, Араб ва Ажамнинг Раҳбаридир". Саҳаранпурдаги тиббиёт коллежига унинг шарафига Шайх-ул-Ҳинд Маулана Маҳмуд Ҳасан тиббиёт коллежи деб ном берилди
Веб-сайти ҳттпс://www.миллигазетте.cом/

Маҳмуд Ҳасан Деобанди (шунингдек, Шайх ал-Ҳинд номи билан ҳам танилган (1851-1920)) ҳинд мусулмон олими ва мустақиллик ҳаракати фаоли бўлиб, Жамиа Миллиа Исламиа ташкилотига асос солган ва Ҳиндистон озодлиги учун „Ипак мактуби“ ҳаракатини бошлаган. У Дорул Улум Деобандда ўқиган биринчи талаба эди. Унинг устозлари Муҳаммад Қосим Нанаутавий ва Маҳмуд Деобандий бўлган. Имдадуллоҳ Муҳожир Маккий ва Рашид Аҳмад Гангоҳий томонидан унга тасаввуфда таҳсил беришга ижозат берилган.

Қисқа тавсиф

Ҳасан Дорул Улум Деобанднинг мудири бўлиб ишлаган ва „Жамиятул ансор“ ва „Низоратул маориф“ каби ташкилотларга асос солган. У Қур’оннинг урду тилига таржимасини ва Адилла-э-Камилаҳ, Изаҳ ал- адилла, Аҳсан ал-Қира ва Ал-Жаҳд ал-Муқилл каби китобларни ёзган. У Дорул Улум Деобандда ҳадис илмидан дарс берган ва Абу Довуд Сунанига муҳаррир қилган. Унинг асосий шогирдлари орасида Ашраф Али Танвий, Анвар Шоҳ Кашмирий, Ҳусайн Аҳмад Мадани, Кифаятуллоҳ Деҳлавий, Санауллоҳ Амрицари ва Убайдуллоҳ Синдҳилар бўлган.

Ҳасан Британия мустамлакачилигининг ашаддий рақиби эди. У Ҳиндистонда ҳокимиятни ағдариш учун ҳаракат бошлади, лекин 1916-йилда ҳибсга олинди, Сўнг Малтада қамоққа ташланган. 1920-йилда озодликка чиқди ва Халифат қўмитаси томонидан „Шайх ал-Ҳинд“ (Ҳиндистон раҳбари) унвони билан тақдирланди. У „Ҳамкорлик қилмаслик“ ҳаракатини қўллаб-қувватловчи диний фармонлар ёзган ва мусулмонларни озодлик ҳаракатида қатнашиш учун Ҳиндистоннинг турли ҳудудларида бўлган. У 1920-йил ноябр ойида Жамият Улемаси Ҳинднинг иккинчи умумий йиғилишига раислик қилди ва унинг президенти этиб тайинланди. Шайх-ул-Ҳинд Мавлана Маҳмуд Ҳасан тиббиёт коллежи унинг хотирасига аталган. 2013-йилда Ҳиндистон ҳукумати унинг „Ипак мактуби“ ҳаракатининг эсдалик почта маркасини чиқарди.

Ёшлиги

Маҳмуд Ҳасан 1851-йилда Барейли шаҳрида (Ҳиндистоннинг ҳозирги Уттар-Прадеш штати) Усмонийларга мансуб Деобанд оиласида туғилган[1][2]. Унинг отаси Зулфиқор Али Деобанди, Бареилли коллежида профессор бўлган ва кейин мадрасалар инспектори ўринбосари бўлиб ишлаган[1][3].

Ҳасан Миянжи Манглорий билан Қур’он, Абдул Латиф билан форс тилини ўрганган[1].1857-йилги қўзғолон пайтида отаси Меэрутга, Ҳасан эса Деобандга кўчирилди ва у ерда амакиси Меҳтаб Алидан Дарс-э-Низомий курсидан форс ва араб адабиётини ўрганди[1]. У Дорул Улум Деобанднинг биринчи талабаси бўлди[4] ва Маҳмуд Деобандийдан таҳсил олди[1]. У 1869-йилда расмий ўқишни тугатди ва Муҳаммад Қосим Нанаутавий билан Сиҳоҳи Ситтани ўрганиш учун Меэрутга кетди[1]. У икки йил давомида Нанавтавийнинг ҳадис маърузаларида қатнашган ва таътилда отасидан араб адабиётини ўрганган[1]. У 1872-йилда ўқишни тамомлаган ва 1873-йилда Дорул Улум Деобанднинг биринчи чақириғида фахрий салла олган[1]. У Имдодуллоҳ Муҳожир Маккий ва Рашид Аҳмад Гангоҳийнинг сўфийликдаги ваколатли шогирди эди[1].

Фаолияти

Дорул Улум Деобанддаги фаолияти

Ҳасан ўқишни тугатган 1873-йилда Дорул Улум Деобандга муаллим этиб тайинланган[2]. У 1890-йилда унинг директори бўлди[5]. У Деобанд семинариясини шунчаки ўқиш жойи деб ҳисобламади, балки 1857-йилдаги қўзғолоннинг йўқотилишини қоплаш учун ташкил этилган муассаса деб ҳисоблади[4].

Дорул Улум Деобанднинг кўриниши

Ҳасан 1878-йилда „Тҳамратут-тарбият“ („Тарбия меваси“)ни тузди[6]. „Тҳамратут-тарбият“ Дорул Улум Деобанд шогирдлари ва битирувчиларини тайёрлаш мақсадида интеллектуал марказ сифатида ташкил этилган[7]. Шогирди Убайдуллоҳ Синдҳи билан биргаликда 1913-йил ноябрида „Низоратул-маъариф ал-Қуръоний“ (Қуръон ўрганиш академияси)ни ташкил қилди[8]. Ҳусайн Аҳмад Маданийнинг фикрича, "Низоратул Маорифни ташкил этишдан мақсад мусулмон ёшларни янада кучлироқ иймон келтириш ва уларга ғарбда таълим олган билимларини мусулмонларга Қуръон таълимотларини мантиқий тарзда ўргатиш ва йўл-йўриқ кўрсатиш эди[4].

Ипак ҳарфлари ҳаракати

Ҳасан Ҳиндистондаги Британия мустамлакачилигини ағдариб ташламоқчи эди, бунга эришиш учун эсау иккита географик ҳудудга эътибор қаратди[1]. Биринчиси, Афғонистон ва Ҳиндистон ўртасида яшаган автоном қабилалар ҳудуди эди[1]. Асир Адравийнинг таъкидлашича, „Ҳиндистонга бостириб кириш учун келган одамлар ўша йўлдан фойдаланганликлари тарихий ҳақиқатдир ва Ҳасаннинг ўз ҳаракати учун шу ҳудудни танлаши, шубҳасиз, унинг эҳтиёткорлиги ва фаҳм-фаросатининг энг юқори далили эди“[1]. Иккинчи ҳудуд Ҳиндистон ҳудудида эди. У жамиятга ғамхўрлик қилаётган барча самимий раҳбарларга унинг ишини қўллаб-қувватлаш учун таъсир қилишни хоҳлади ва бунда у жуда муваффақиятли бўлди[1]. Биринчи жабҳада ишлаган олимлар орасида Абдулғаффорхон, Абдурраҳим Синдий, Муҳаммад Миён Мансур Ансорий, Убайдуллоҳ Синдий ва Узайр Гул Пешаварий каби шогирдлари ва ҳамроҳлари бор эди[1]. Улар Ҳасан дастурини чегара ҳудудларига ва мухтор қабилаларга тарғиб қилдилар[1]. Иккинчи жабҳада ишлаган олимлар орасида Мухтор Аҳмад Ансорий, Абдураҳим Райпурий ва Аҳмадуллоҳ Панипати бор эди[1]. Муҳаммад Миён Деобандий шундай дейди: „Шайхул Ҳинд шогирдлари ва унга яқинлашган одамларнинг табиати ва қобилиятини диққат билан кузатарди. Улар орасидан бир қанча кишиларни танлаб олди ва уларга Яғистонга етиб боришни ва автоном қабилаларни Ҳиндистонга ҳужум қилишга ундашни буюрди“[9] Бу дастур Афғонистон ва Туркия ҳукуматлари милицияга ҳарбий ёрдам берган тақдирда Ҳиндистон ичидаги халқни қўзғолонга тайёрлаш учун мўлжалланган эди. Бу қўшин босқинида мамлакат ичидаги одамлар исёнга кўтарилди[1]. Яғистон Маҳмуд Ҳасан ҳаракатининг маркази эди[10]. Ҳиндистон Муваққат ҳукумати Ҳасан шогирди Убайдуллоҳ Синдҳи ва унинг ҳамроҳлари томонидан ишлаб чиқилган. Маҳендра Пратап эса Президент этиб тайинланди.

Ҳасаннинг ўзи 1915-йилда немис ва туркларнинг қўллаб-қувватлашини таъминлаш учун Ҳижозга сафар қилган[11]. У 1915-йил 18-сентабрда Бомбейни тарк этган ва унга Муҳаммад Миан Мансур Ансорий, Муртазо Ҳасан Чандпури, Муҳаммад Саҳоол Бҳагалпури ва Узаир Гул Пешавари каби олимлар ҳамроҳ бўлган[12].1915-йил 18-октабрда Маккага бориб, у ерда турк губернатори Ғолиб пошо ва Туркия мудофаа вазири бўлган Анвар пошо билан учрашди[12]. Ғолиб пошо унга ёрдам беришга ишонтирди ва учта мактуб берди, бири ҳинд мусулмонларига, иккинчиси ҳоким Бусра пошога, учинчиси Анвар пошога[9]. Ҳасан Сурия ҳокими Жемал Пошо билан ҳам учрашди ва у Ғолиб Пошонинг айтганларига қўшилди[9]. Ҳасан Ҳиндистонга қайца, инглизлар томонидан ҳибсга олиниши мумкинлигидан қўрқиб, Афғонистон чегарасига Яғистонга етиб боришига рухсат беришларини сўради[9]. Жемал баҳона топиб, агар ҳибсга олинишидан қўрқса, Ҳижоз ёки бошқа турк ҳудудида тўхташ мумкинлигини айтди[9]. Кейинчалик, „Ипак мактуби ҳаракати“ деб номланган дастур сиздирилди ва унинг аъзолари ҳибсга олинди[1]. Ҳасан 1916-йил декабр ойида туркларга қарши исён кўтарган ва инглизлар билан иттифоқ тузган Макка шарифи Шариф Ҳусайн томонидан ўзининг ҳамроҳлари ва шогирдлари Ҳусайн Аҳмад Маданий ва Узайр Гул Пешаварийлар билан бирга ҳибсга олинган[13]. Шариф кейин уларни инглизларга топширди[9] ва улар Малтадаги Форт Вердала қамоқхонасига қамалдилар[14].

Халифат ҳаракати

Ҳасан 1920-йил май ойида озодликка чиқди[14] ва 1920-йил 8-июнда у Бомбейга етиб келди[2]. Уни йирик олимлар ва сиёсий арбоблар, жумладан Абдул Бари Фиранги Маҳали, Ҳофиз Муҳаммад Аҳмад, Кифоятуллоҳ Деҳлавий, Шавкат Али ва Маҳатма Ганди кутиб олди[8]. Унинг озод этилиши Халифат Ҳаракатига катта ёрдам сифатида қаралди[8] ва Халифат қўмитаси томонидан унга „Шайх ал-Ҳинд“ (Ҳиндистон раҳбари) унвони берилди[2].

Ҳасан Деобанд семинарияси уламоларини Халифалик ҳаракатига қўшилишга илҳомлантирган[8]. У инглиз товарларини бойкот қилиш ҳақида диний фармон чиқарди. Ўша пайтдаги уМуҳаммадан Англия-Шарқ коллежи талабалари томонидан қидирилган[1]. Бу фармонда у талабаларга ҳукуматни ҳар қандай тарзда қўллаб-қувватлашдан сақланишни, ҳукумат томонидан молиялаштириладиган мактаб ва коллежларни бойкот қилишни ва давлат ишларидан қочишни маслаҳат берган эди[1]. Ушбу фармондан кейин талабаларнинг аксарияти коллежни тарк этишди[2]. Ушбу фармон ҳамкорлик қилмаслик ҳаракатини қўллаб-қувватлади[1]. Кейин Ҳасан Аллоҳобод, Фатеҳпур, Ғозипур, Файзобод, Лакнау ва Морадободга саёҳат қилиб, мусулмонларга ҳаракатни қўллаб-қувватлаш учун йўл-йўриқ кўрсатди[2].

Жамия Миллиа Исломиядаги фаолияти

Ҳасандан ўша пайтда Миллий мусулмон университети сифатида танилган Жамиа Миллиа Исламианинг таъсис маросимига раислик қилиш сўралган[6]. Университет Ҳасан томонидан Муҳаммад Али Жауҳар ва Ҳаким Ажмал Хон[15] билан бирга ташкил этилган бўлиб, улар Алигарҳ Мусулмон Университети (АМУ) талабаларининг талабларидан келиб чиққан[6][16]. Бироқ Ҳасаннинг хизматкорлари уни таклифни қабул қилмасликка ундашди, чунки у Малтада қамоққа олинган пайтдан бери тобора заифлашиб, ранги оқариб кетганди[17]. Ҳасан уларнинг хавотирларига жавобан шундай деди: „Агар менинг президентлигим инглизларни азобласа, мен бу маросимда албатта иштирок этаман“[6]. Кейинчалик уни Деобанд темир йўл станциясига олиб келишди ва у эрдан Алигархга йўл олди[6].

Ҳасан ҳеч нарса ёза олмади ва шогирди Шаббир Аҳмад Усмонийдан президентлик нутқини тайёрлашни сўради. Кейин тайёрланган нутқига тузатишлар ва такомиллаштиришлар киритиб, чоп этишга жўнатди. 1920-йил 29-октабрда бу нутқ университетнинг таъсис маросимида Усмоний томонидан овоз чиқариб ўқилди[1], шундан сўнг Ҳасан Жамиа Миллиа Исламиаъга тамал тошини қўйди[17]. Ҳасан нутқида деди: „Сизларнинг орангиздаги билимдонлар яхши биладиларки, менинг ўтмишдошларим чет тилини ўрганиш ёки бошқа халқларнинг илмий илмларини ўрганиш ҳақида ҳеч қачон куфр фармони чиқармаганлар. Ҳа, айтилишича, инглиз таълимининг якуний таъсири шундан иборатки, уни изловчилар ё ўзларини насронийликникига бўяшади ёки ўзларининг атеистик беадабликлари билан ўз динлари ва диндошларини масхара қилишади ёки ҳозирги ҳукуматга сиғинадилар; у ҳолда бундай илм олишга интилишдан кўра, жоҳил бўлиб қолган маъқул“[17]. У Махатма Гандининг фикрига қўшилиб, у „Бу коллежларнинг олий маълумоти сутдек соф ва тоза, бироқ оз-оз заҳар билан аралашган“. ва Мусулмон Миллий Университетини бу заҳарни академиядан ажратадиган мезон деб ҳисоблаган[17].

Жамият Улема-э-Ҳинддаги фаолияти

Ҳасан 1920-йил ноябр ойида Деҳлида бўлиб ўтган Жамият Улемаси Ҳинднинг иккинчи умумий йиғилишига раислик қилди[18]. У Жамият раиси этиб тайинланди, бир неча кундан кейин [30-ноябрда] вафоти туфайли бу лавозимда ишлай олмади[18]. Умумий йиғилиш 19-ноябрдан бошлаб уч кун давомида бўлиб ўтди ва Ҳасаннинг президентлик нутқини шогирди Шаббир Аҳмад Усмоний овоз чиқариб ўқиб берди[1]. Ҳасан ҳинду — мусулмон — сикх бирлигини ёқлаб чиқди ва агар ҳиндулар ва мусулмонлар бирлашса, озодликка эришиш унчалик қийин эмаслигини айтди[1]. Бу Ҳасан қатнашган охирги анжуман эди[19].

Талабалари

Ҳасаннинг шогирдлари сони минглаб[20] топилади. Унинг асосий шогирдлари орасида Анвар Шоҳ Кашмирий, Асғар Ҳусайн Деобанди, Ашраф Али Танвий, Ҳусаин Аҳмад Мадани, Изоз Али Амроҳи, Кифаятуллоҳ Диҳлавий, Маназир Аҳсан Гилани, Муҳаммад Миан Мансур Ансорий, Муҳаммад Шафи Деобанди, Санауллоҳ, Ахмадсауллоҳ. Сайид Фахруддин Аҳмад, Убайдуллоҳ Синдҳи ва Узайр Гул Пешаварий[5] каби шахсларни кўриш мумкин. Иброҳим Мусанинг таъкидлашича, унинг „яхши талабалар гуруҳи кейинчалик мадраса тармоғида шуҳрат қозонган ва диний илм-фан, сиёсат ва институт қурилиши каби турли соҳаларда Жанубий Осиёдаги жамоат ҳаётига ҳисса қўшган“[21].

Адабий асарлари

Қур’оннинг урду тилидаги таржимаси

Ҳасан урду тилида Қур’оннинг таржимасини ёзган[22]. Кейинчалик у 1920-йилда вафот этгунига қадар "Ан-Нисо[1]нинг тўртинчи э-Усмоний бобини тугатганлиги сабабли, бу таржимани изоҳлар билан изоҳлай бошлади.[23]. Бу изоҳлар кейинчалик Афғонистоннинг охирги қироли Муҳаммад Зоҳиршоҳ ҳомийлик қилган бир гуруҳ олимлар томонидан форс тилига таржима қилинган[24].

Ал-Абвоб ва ат-тарожим ли ал-Бухорий (Имом Бухорий ҳадислари тушунтиришлари рисоласи)

Ҳасан „Саҳиҳи Бухорий“дан узоқ вақт Дорул Улум Деобандда дарс берган ва Малтада қамоққа олинганида, унинг бобларини тушунтириб берувчи рисола ёзишни бошлаган[1]. Ҳадис илмида анъаналар тўпламида боб сарлавҳаларини белгилаш алоҳида фан сифатида кўрилади[25]. Ҳасан рисолани мавзуга оид ўн беш асос билан бошлаган, сўнгра ваҳий бобидаги ривоятларни муҳокама қилиб, илм бобини тўлиқ ёритган[1]. Рисоланинг номи " ал-абвоб ва ал-тарожим ли ал-Бухорий " (таржимаси „Имон Бухорий ҳадислари тушунтиришлари рисоласи“ ёки Имом Бухорий „Саҳиҳ“ининг боб сарлавҳаларининг изоҳи) ва 52 саҳифадан иборат[1].

Аҳсан ал-Қиро

Ҳасан бу китобда қишлоқ ва чекка жойларда жума намозининг жоизлигини муҳокама қилган[1]. Сайид Нозир Ҳусайн бу масалани кўтариб, диний фармонни эълон қилган эди, унда [жума намози учун] ҳеч қандай аниқ жой йўқлиги ҳақида ҳукм чиқарган эди. Қаерда камида икки киши йиғилса, жума намозини ўқиш керак, деди[1]. Ҳанафий ҳуқуқшуноси ва олими Рашид Аҳмад Ғангоҳий бунга жавобан 14 саҳифадан ортиқ фатво ёзган, унинг номи „Авсоқ ал-Уро“ (таржимасии: „Энг кучли узук“) эди.

Гангоҳийнинг ижоди аҳли ҳадис уламолари томонидан танқид қилинган, уларнинг аксарияти бир хил далилларни такрорлади[1]. Гангоҳийнинг шогирди Маҳмуд Ҳасан бу асарларнинг тилини бетакрор деб билди ва бунга жавобан „Аҳсан ал-Қира фи Тавзиҳ Автҳақ ал-Уро“ (таржимаси: "Энг кучли узукнинг ёритилиши" саҳнасидаги энг яхши нутқ) асарини ёзди.

Ал-Жаҳд ал-Муқилл

Бид’атдан (диний бид’атлардан) мусулмонларни ислоҳ қилиш учун ҳаракат қилган Шоҳ Исмоил Деҳлавий ва унинг ҳамроҳлари бу бид’атларга алоқадор бўлган одамлар томонидан кенг танқидга учради[1]. Айниқса, Деҳлавий куфрликда айбланиб, Исломдан чиқариб юборилган[1]. Кейинчалик ислом олими Аҳмад Ҳасан Канпурий „Танзиҳ ар-Раҳмон“ асарини ёзди (таржимаси: „Раҳмоннинг тасбеҳи“), унда Деҳлавийни Мўътазиланинг экстремал гуруҳига аъзолигини зикр қилган[1]. Маҳмуд Ҳасан бунга жавобан икки жилдлик „Ал-Жаҳд ал-Муқилл фī Танзиҳи ал-Муиззи ва ал-музилл“ (таржимаси: „Бир арзимас зотнинг иноят ва хор қилувчини тасбеҳга уриниши“)[1] асарини ёзди. Китобда Насафий ақидасига оид Ат-Тафтазонийнинг Шараҳ Ақоид-и Насафий тафсирининг урғусига амал қилиб, „Илм ал-Калом“ терминологияси билан Аллоҳнинг сифатлари ва сифатлари муҳокама қилинади[1]. Ҳасан Шоҳ Исмоил Деҳлавий ва шунга ўхшаш бошқа олимларга қарши айтилган айбловларга „Илм ал-Калом“дан фойдаланиб жавоб берди[1].

Ташиҳ Абу Довуд

Сиҳоҳи ситтанинг ёзма қўлёзмалари ислом давлатларининг кутубхоналарида сақланиб қолган, уларнинг аксарияти Макка ва Мадинада сақланади[1]. Ҳинд олими Аҳмад Али Саҳаранпурий Маккада мавжуд бўлган қўлёзмалардан кўчириб олиб, сўнг уларни Шоҳ Муҳаммад Ис’ҳоқ билан бирга ўрганган. Ҳиндистонга қайтгач, у ўз матбуотида ушбу ҳадис қўлёзмаларининг кўчирилган нашрларини нашр эта бошлади[26]. Унинг шогирди Муҳаммад Қосим Нанавтавий ҳадис қўлёзмаларидан нусха кўчириш амалиётини Ҳиндистонда барча китоблар нашр этилгунга қадар давом эттирди[1].

Кейинчалик ҳадиснинг олтита асосий китобларидан бири бўлган „Сунани Абу Довуд“ ни кўчиришга туртки бўлди. Бироқ, нашр этилган нашрлар ва асл ёзма қўлёзмалар бир-биридан тубдан фарқ қилади[1]. Шундай қилиб, Ҳасан мавжуд бўлган барча қўлёзмаларни тўплади, матнни кўчириб таҳрир қилди ва унинг бир неча нашрларини китоб ҳолида нашр эттирди. Булар 1900-йилда Деҳлидаги Мужтабаи нашриётида чоп этилган[1].

Ўлими ва мероси

Жамиа Миллиа Исламиа Маулана Маҳмуд Ҳасан дарвозаси.

1920-йил 30-октабрда, Алигархда Жамиа Миллиа Исламиа ташкил этилганидан бир кун ўтиб, Ҳасан Мухтор Аҳмад Ансорий илтимосига кўра Деҳлига йўл олди. Бир неча кундан кейин унинг соғлиғи ёмонлашди ва Ансорийдан Дарёганждаги уйида даволанди[1]. У 1920-йил 30-ноябрда Деҳлида вафот этди[1]. Унинг ўлими ҳақидаги хабар эълон қилинганда, ҳиндулар ва мусулмонлар дўконларини ёпдилар ва Ҳасанга ҳурмат бажо келтириш учун Ансорийнинг уйи олдига тўпланишди[27]. Кейин Ансорий Ҳасаннинг укаси Ҳаким Муҳаммад Ҳасандан Маҳмуд Ҳасанни Деҳлида, Меҳдиён қабристонига дафн қилишни афзал кўрасизми ёки жасадни кўчириш учун тузатилган ҳолда Деобандда дафн қилишни афзал кўрасизми, деб сўради[1]. Устози Муҳаммад Қосим Нанаутавий қабри ёнига дафн этилишини хоҳлагани учун уни Деобандда дафн этишга қарор қилинди[1]. Жаноза намози бир неча марта ўқилган. Деҳли аҳолиси Ансорийнинг уйи ташқарисида намоз ўқишди, кейин жасад Деобандга кўчирилди. Деҳли темир йўл вокзалига етиб боришганда, кўплаб одамлар йиғилиб, жаноза намозини ўқидилар. Кейинчалик Меэрут Сити темир йўл станциясида ва Меэрут Cантт темир йўл станциясида ибодат қилинди[1]. Унинг бешинчи ва охирги жаноза намозини укаси Ҳаким Муҳаммад Ҳасан имомлик қилди ва у Қасми қабристонига дафн қилинди[1].

Эътирофи

Маҳмуд Ҳасан бир қанча фахрий унвонларга сазовор бўлган. Ашраф Али Танвий уни „Шайх ал'-Олам“ (Дунё раҳбари) деб атаган[28]. Танви айтади: „Бизнинг фикримизча, у Ҳиндистон, Синд, Араб ва Ажамнинг Раҳбаридир“[28]. Саҳаранпурдаги тиббиёт коллежига унинг шарафига Шайх-ул-Ҳинд Маулана Маҳмуд Ҳасан тиббиёт коллежи деб ном берилди[29]. 2013-йил январ ойида Ҳиндистон Президенти Пранаб Мукержи Ҳасаннинг „Ипак мактуби“ ҳаракати ҳақидаги эсдалик почта маркасини чиқарди[30].

Манбалар

Ҳаволалар

  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 1,29 1,30 1,31 1,32 1,33 1,34 1,35 1,36 1,37 1,38 1,39 1,40 1,41 1,42 1,43 1,44 1,45 1,46 Адраwи 2012.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Тайяб 1990.
  3. ↑ Ризwи 1980.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 Салам & Парваиз 2020.
  5. ↑ 5,0 5,1 Ризwи 1981.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Деобанди.
  7. ↑ Ҳасан, Наяб. „حضرت شیخ الہند کا تصورِ فلاحِ امت“ (ур). Миллат Тимес (1-декабр 2017-йил). 2021-йил 27-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 27-июл 2021-йил.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Кҳимжеэ 1999.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Деобанди 2013.
  10. ↑ Табассум 2006.
  11. ↑ Триведи 1982.
  12. ↑ 12,0 12,1 Деобанди 2002.
  13. ↑ Wасти 2006.
  14. ↑ 14,0 14,1 Накҳуда. „Wҳере wере Индиан Муслим счоларс интернед ин Малта?“. Басаир. Қаралди: 30-июл 2021-йил.
  15. ↑ Башеэр, Интифада П.. „Жамиа Миллиа Исламиа: А Университй Тҳат Cелебратес Диверситй“. Оутлоок Индиа (29-октабр 2020-йил). Қаралди: 30-июл 2021-йил.
  16. ↑ „Шаикҳул-Ҳинд Маҳмоод Ҳасан: сймбол оф фреэдом струггле“. Милли Газетте (12-феврал 2016-йил). Қаралди: 27-июл 2021-йил.
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Низами 2011.
  18. ↑ 18,0 18,1 Wасиф Деҳлави 1970.
  19. ↑ Низами 2018.
  20. ↑ Қасми 1999.
  21. ↑ Мооса 2015.
  22. ↑ „Тҳе Транслатионс оф тҳе Қуран“. Тҳе Исламиc Қуартерлй. 40–41-жилд. Лондон: Исламиc Cултурал Cентре. 1996. 228-бет.
  23. ↑ Ҳаққани 2006.
  24. ↑ Заман 2018.
  25. ↑ „Шайкҳ (Маулана) Муҳаммад Закарийя Кандҳлаwи“. Cентрал Мосқуэ. — „Ассигнинг чаптер ҳеадингс ин а ҳадитҳ cоллеcтион ис а сcиэнcе ин ицелф, кноwн амонг тҳе счоларс ас ал-абwаб wа 'л-таражим [чаптерс анд эхпланатионс].“. 2021-йил 19-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-июн.
  26. ↑ Адраwи 2016.
  27. ↑ Саад Шужа'абади 2015.
  28. ↑ 28,0 28,1 Тҳанwи, Ашраф Али. Малфūзāт Ҳакīм ал-Уммат (ур) Усмани: . Мултан: Идāра Тāлīфāт-э-Ашрафиа — 300-бет. 
  29. ↑ „Саҳаранпур медиcал cоллеге то бе намед афтер Мадни“. Тимес оф Индиа (24-ноябр 2013-йил). Қаралди: 27-июл 2021-йил.
  30. ↑ „През релеасес спеcиал стамп он 'Силк Леттер Мовемент'“. Бусинесс Стандард (29-январ 2013-йил). Қаралди: 29-июл 2021-йил.

 

Қўшимча ўқиш учун

  • Аршад, Маwлāна Абдур Рашеэд „Шайкҳул Ҳинд Маwлāнā Маḥмūд Ḥасан“, . Саwанеҳ Улама-э-Деобанд (ур) Деобанди: . Деобанд: Наwаз Публиcатионс, Жануарй 2000 — 434–522-бет. 
  • Метcалф, Барбара Д.. Исламиc Ревивал ин Бритиш Индиа: Деобанд, 1860–1900. Принcетон: Принcетон Университй Пресс, 1982. ИСБН 0-691-05343-Х. ОCЛC 889252131. 
  •  

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Mahmud_Hasan_Deobandi" dan olindi